A MI THAHA CHU!

Kan dinhmun leh eizawnna leh thil dang­ina a zir emaw, a zir loh emaw chuan hmelma ni sa hlei lo pawh in-ep a, inbeih a ṭul fo thin a. Laihrui zawmpui ngei ngeite pawh inmihranin, an inchemhar a. Hmelma kumhlun ni a ngaihte chuan zâwlpuan an inzâwn leh lawi thung a. Râl leh khingpui ni ṭhinte chu ṭhian bulṭhu an ni leh thei a ni.

Heti anga dinhmun inthlak ta thut hi kan Bible ngei pawhin a lo sawi chiang khawp mai: “Ka mite ni ngai loh chu ‘Ka mite’ ka ti ang; Tin, hmangaih ngai lohvi chu,‘Hmangaihi’ ka ti ang,” tiin.

Tunlai kan Zoram politics-ah ngei pawh hian a lan chian hi ti rawh u maw? A hma lawka lu leta ṭanga, sakhaw hruaitu challang thattu, hel khawi ngamtu leh ralthuam tawlh rutu ti a an beih pâwng pâwngte pawh engemaw avangin lungdi hmasa ber ang maiin an hmu tai thar leh ta tûk a. A hma lawka, “Khehpuam lalpa bang rawh se!” ti a, thinrim eng phiar, hmai sen ṭeuhva an auh nawmnah ngei ngei pawh, fapa tlan bo lo haw leh ang maiin zâng phara lo lawmin, keh hui chungin ir chuktuahin an fâwp leh ngawih ngawih a. Chuti ang reng reng chu thil awm dan a ni.

Inngaihzawnna khawvelah phei chuan, tun lai hla chhuak thara ka ngainat ve deuh pakhat, SawBua - C. Lalremruata’n a sak ang dinhmun hi kan hriatthiampui tlang ngawt ang:

“Tunah erawh zawng nunhlui mual liam hnu,

Thawnthu an chang zo ta, a va mak ngai em!

Hringnun her dan hi ka man phak lo ve,

Min hmangaih bertu khan

ral ang min do ta maw?”

He thlalak, tuna ka han tar chhuah, kum zabi 20naa thlalak lar pawl tak, thlalatu hmingthang Jacques Gourmelen lâk, La Bretagne des photographes tih lehkhabu-a mi hian ngaihtuah a tithui ngawt mai.

Kum 1972, April ni 6 khan France ram Brittany khaw pakhat, Saint-Brieuc-ah, Joint Français company-a hnathawktute lungawi lo chu an nuar a. Khawlaia an thinurna an lantir tudai a, an mahni tudawl tur chuan intualvuakna thlen changa an police leklam ber CRS chu tirh nghal an ni a. Chutah chuan hmai leh hmai inhmatawnin, hnathawktu pawla a meizanghlaptu Guy Burmieux leh police lama an khaipa Jean-Yvon Antignac chu an inhmachhawn ta rup a. Anni pahnih hi naupan têt aṭanga ṭhian inkawmngeih tak, sikul te pawh kal dun a, hriau leh la ang maia inkawp chawt mai ṭhin an ni. Hemi ṭum erawh hi chuan an in-ep a ngai ta tlat mai.

Hnathawktu aiawh chuan a ṭhian hlun police chu a pan a, a kawr-nghâwngah ṭhâmin, thinrim hnuk-ulh ṭeuh chungin, “Ti ta che, min hlap ta che,” a han ti a. A ṭhianpa police chuan kut hmawr pawh a phût eih lo. An inmelh ta tlawk tlawk a.

He thlalak, khawvel mit-latu ka hmuh hian high sikul kan kal laia Thomas Hardy-a poem “The Man He Killed” kan zir kha ka hre chhuak uarh uarh mai.

The Man He Killed hi Hardy-a’n Boer War Pahnihna-a British leh Dutch inbeih hun lai, kum 1902-a a phuah kha a ni a. Hardy chu kha indona duh lotu leh sawisel nasatu ber pakhat a ni a. Indona âtthlâkzia, awmze neih lohzia leh sawtsawhlawt lohzia leh indonain indovate a nghawng dan a au chhuahpuina a ni ber. Thu mawl tê tê leh ṭawngkam tluangtlam tak hmangin indo duh lohna leh dona thuchah (anti-war message) thiltithei tak a puang chhuak a ni.

He poem-a sipai leh a mi thah hming tarlan a ni lo hian tu pawh an dinhmuna ding thei vek kan nihzia a lantir.

Indona aṭanga lo kir hlim sipai pakhatin a leido sipai dang, a mi huat leh a pawisawitu pawh ni hauh lo, hriat pawh a hriat ngai loh, an epa a awm vang maia a kahhlum tâk ngawt thu a sawina (dramatic monologue) angin a ziak a. Chu chu hla thu ni lem lo ṭawngkam dangin ka han sawi chhawng (paraphrase) ang e.

Ani nen khan khualbuk hlui khek khawkah intawng ni ta zawk ila chu, muang leiah ṭhuthmun kan rem dun set sawt ang a, hrawk tihhnâwn nan no engemaw zat chu kan han tauh ruak dun tur.

Mahse indona mualah leido angin kan inhmachhawn miau va. Ka kâp a, ani paw’n ka silaimu chu a a rawn chhang nghal a, amah zawk chu a ṭanhmun remnaah chuan ka thal ta tawp a, ka that ta a nih kha.

Ka kah hlum chhan chu, ih, ka hmelma a ni miau a. Ka kah hlum loh chuan amah zawkin min kap hlum dawn si a. A ni alawm, ka hmelma a nih avangin; a ni lo’m ni? Ka kah hlum chhan pawh a chiang alawm.

Keimah anga hna nei lo, intunnunna mamawh siin a thil neih ang ang te dek ralin, sipaiah a lut a ni mahna tih te ka ngaihtuah a. Chhan dang reng a awm lo.

Indona hi thil maksak tak zawng a lo ni ngei chhap mai. Khawi zu dawr emawa i no i leh duh tur emaw, sum tlem azawng i sihchhuah hreh loh tur emaw kha i thah a ngai chu a ni si a.

THE MAN HE KILLED

By Thomas Hardy

"Had he and I but met

By some old ancient inn,

We should have sat us down to wet

Right many a nipperkin!

"But ranged as infantry,

And staring face to face,

I shot at him as he at me,

And killed him in his place.

"I shot him dead because -

Because he was my foe,

Just so: my foe of course he was;

That's clear enough; although

"He thought he'd 'list, perhaps,

Off-hand like - just as I -

Was out of work - had sold his traps -

No other reason why.

"Yes; quaint and curious war is!

You shoot a fellow down

You'd treat if met where any bar is,

Or help to half-a-crown."