Guest writer
Mafaa Hauhnar
KAN MAMAWH - FIAMTHU
Tun hma zawng ai khan Zoram hian nuihna tur fiamthu a mamawh lehzualin ka hria. Mi rethei leh hausa inkar kak zau ta lutuk te, kan sirtuaka corruption hrichhia-ina mi a ei puk puk han hmuh te, chhiatna chi hrang hrang (kan insiam chawp leh khuarel)-ina min thimhnan khup khup avang te, sârthi leh tualthi te pawh ngaia neih lek lek tawh khawpa kan rilru a chawlawl tawh avang te, hnathawktuin a thawhrim rah a tel hleihtheih tawh loh vang te, ṭhangthar ṭhalai rualte tan hna a vang ta lutuk avang te, politics khawvel thlir ila pawisak nei tawh mang lo khawpa kan han tal hiar a, a zahpuiawm thei ang bera kan han inchirtheh nuai nuai duh mai te, kohhran lam lah ni se, “Kohhran pawn lama inbeihna atan paw’n hei chu a lutuk a kai lo maw,” tih tur tui nû-in kan intheh a, he’ng leh thil dang tam tak avang hian hian thâwk lâk kan mamawh a ni.
Ṭhianpa Bcha (Biakchungnunga, Aizawl Post-a an Ṭhalai Huang vawngtu) te rilru ang hian ka nunkawng hi han tluangin han ngîl pût mai sela chu fiamthute hi kan mamawh em em kher lo vang. Rual ûm leh rual khûm tum reng renga i pên hlawk hlawk lai kha, han ding dat la, han nui khawmuang ve lawk la ka va duh êm!
Mi a nuih peih a, a hlim theih na nâ nâ chuan harsatna thûk leh thim tak tak pawh a tuar khawchhuak thei ṭhin.
Khawvel hi kan nerkhum no reng a, chuti em ema lâk runthlâk duh tur a ni lo. Tumahin nungdamin kan chhuahsan dawn chuang lo. Ṭap chunga kan luhna khawvel hi nui huah huaha kan chhuahsan theih chuan mi vannei tak kan ni mai. Hringnun ruh aṭang hian a thlîng tam thei ang ber hîp chhuah i tum ang u.
US poet E.E. Cummings pawhin, "Kan ni khawhral nasat ber chu nui lova ni kan hman ṭumthlak takte kha an ni." a lo ti chiah bawk a ni.
Pulpit aṭanga fiamthu sawihnâwm a, sawi leihnâwng ṭhin zingah hian an sermon-a fiamthu rawlh ngai lo pakhat mah, pakhat tê mah ka la hmu lo. Ngaihtuah ngat mah ula, thuhriltu mite bâwr, bawm leh bawh hat hat tawh reng reng chu zângkhai taka thu sawi thiam, mahni thuchah tihfiah nana fiamthu rawlh zauh thiam an ni tlangpui ang. Thuhril lama Tirhkoh Paula dawttu ti hiala an sawi CH Spurgeon pawh khan, “Khunkhân leh puithû taka kham-awm leh hne-awm tak nih hi a ropuina hranpa a awm lo,” a lo ti tawh reng a ni.
Fiamthu a thiam a, a duh a, a lawm bawk si an tih, midang kah leh sawisak vela lu thlawn dâwn dâwna nui thei, mahni insawisak chu sawi loh ama chungchanga mi’n fiamthu an thawh hlek pawha tûm leh vuau vuau a, titau leh bûr bûr ṭhinte hi “sense of humour” neiah kei chuan ka pawm thei lo. “Sense of humour” nei chuan fiam a dâwl bakah mahni insawisa-in midang a tihlim thei tur a ni.
Zoramin zalênna a sual laia Ramhnuai sawrkara pa challang tak pakhat chuan, “thu zuara”an zin veivahnaah an khaw tlawhte hi fiamthu fing leh hlimawm tak taka han sawisak kual a ching a. Chu’ng a ṭawngkam chhuakte chuan Mizoram dung leh vangah lawm a hlawh a, amah pawhin a lar phah nasa a ni. Chu’nga a thuchhawhchangte chu khawnkhawmin kan chanchinbu chhuak apianga tihchhuah turin châk pawh kan dap khawm hnem ta fu a.
Mahse, kan chhuahna hmasa ber a hmuh chuan kan Pu-a chuan, kan chân loh khân aṭang daihin “Kha’ng thu kha in chhuah zawm tawh tur a ni lo va, In lo chhuah tawhna chanchinbu-a ngaihdam dilna vawi thum vel tal in tarlan loh chuan court-ah ka khing ang che u,” min rawn ti ta rup mai a. A biling a balangin Bcha nen a inluahlaia thupha chawi chuan kan va thawk chhuak ta a.
“Manilomaha lu zuara ram leh hnam tan ti a theihtawp kan chhuah laiin heti ang te chuan fiamthu thawha khaw fang mai mai angah min ngai dawn asin,” min tihkhum ta phiar phiar mai a.
“Ka pu, a ni ngawt lo asin, ṭhangthar in rammut lai hre phak lo tam takin khaw hrang hrang i hauh dan leh i ṭawngkam avang te khan nangmah an ngaihven zual phah zawk dawn che a, freedom fighter ropui tak hmuhin an hmu thei zawk dawn che alawm. Britain ram hruaitute ngei ngei pawh khu en la: Winston Churchill te, Benjamin Disraeli te leh William Gladstone te fiamthu fing taka an thu an han inlehthlaksak te chu khawvelin a hriat zual phah a. Chu’ng avang chuan Prime Minister dang zawng zawng aiin an lar phah a, hriat an hlawh reng asin,” ka ti ngial a.
Ṭawngkama kahpathir sawi tui tum angah ka chana, thil danga a duhtawk thupui min vaikhum hnu-ah thep bosan dan kan zawng kan zawng a, a tawpa tawpah chuan kan chhuahsan thei ta hram a.
Midang han chinzân vel a, mi dang han bâwlzân veleh chuan a sang fu, a ṭawngkam chelek duhzawng pawh hriam hrek hrawk tak a ni. Amah va sawisak ve chu sawi thu cheng lo, midang a sawisakna lo chhuahsak ringawt pawh a ngaithiam duh lo ngat mai a ni a. Aw, kan Zoram hian khawvar lam pan tur chuan kawng zawh tur kan va la ngah em, tih hi khami Pathianni tlaia ka hawn tak ber chu a ni awm e.
Ethel Barrymoore chuan (“Ethel Barrymoore chuan” han tih hluai te hian thusawi a awihawm hmel ve deuh alawm) “Tih tak zeta mahni leh mahni i innuihzat theih ṭan ni chu i ṭhanlen ṭanna ni a ni,” a lo ti hial a ni. A bik takin kan sawrkara a fawng chelhtute leh an hnuaia hnathawhtute zingah hi chuan khati ang tur chi kha kan tamin ka ring.
Khushwant Singh-a, India rama “columnist” hriat hlawh ber, “tar tenawm” (dirty old man) an tih fiam ṭhin hian thu leh hla ril leh ngaihnawm tak tak, khawvel huap pawha mite dah sân êm êm “Train to Pakistan” te leh lehkhabu dang ṭhahnem tak a lo ziak tawh a. Fiamthu lâk khawm bu hi bu engemaw zat a chhuah tawh bawk, chu’ng a fiamthu bute chuan chhiar a hlawh a, hralh a tlâk em avang chuan, lehkha chhiar zau vak lo tam tak chuan, thawnthu phuah thiam (novelist & shortstory writer) a nih te, hla ṭha leh ril tak tak letlingtu a nih te, critic ṭha ropui tak a nih te, historian rintlak (Sikh chanchinah ngat phei chuan khawvelina rinrâwl bera a neih) a nih te an hre lo va, “joker” emaw an ti fo ṭhin.
Hei vang hian ani meuh pawh hi a hrilhhai lek lek ṭhin. Khushwant Singh ang deuh hian kei pawh hi (han inkhaikhin phâk rual loh a nih ka hai lo) thu leh hla phuah a, lehkhabu te pawh lo chhuah ve nual tawh ka ni tih hre lo va, a fiamthu zawng chauhva min hria a “comedian” emaw ka nih min ti tlat hi an tam mai. Dem tur an awm lo, fiamthu hi kan mamawhin kan lo ngaihven êm a tin a lo ni.
TV lamah literature lam hawi sawiin vawi duai lo ka lo inlan ve tawh ṭhin. Chu’ng chu en peih lo emaw, en nachang hre si lo va, a fiamthu lam hawi deuhva ka lan ve hlek a, “I in-tei-tê, in inti-ho zo, i uiawm lutuk, heti angah hian tel tel ve suh,” ti a duhsak taka thurâwn min pe hi ka tawng nawlh nawlh fo va.
Mahse Khushwant Singh-a tihdan ang deuhin he’ng mite thurawn hi hmuihmaia nui hmel pu chungin ka hnâwl ṭhin. An khualzin kawng an zawh laia mite lo nuihtir ve zauhtu leh hlimna rei lo tê tal thlentu ka nih theih dawn phawt chuan comedian emaw, joker emaw anga min hmuh pawh chu thil lua-ah ka ngai ang.
Nu-ho min lo râl hriat vetu, mi han biak lûmlâm dan vak hre si lote’na, “I ho huat huat si, i nui ring thei kur kur si!” min han ti ringawt te pawh hi ka ngaihaw phal teuh lo mai. Ka nih phâk loh pui ni mah se “humorist” ang chuan min rawn hmu sela chu ka lawm a zual ang.