A ZÂNGKHAI ZAWNGA ZAIREMA ZIAK (Humour in the Writings of Rev Dr Zairema)

A sam chu ṭhal laia vaube ang maiin a vul bûng a. Hun leh kum vangin a hmai chu zur tawh mah se, a hriatna leh finna a la mamin, a la mar ṭha hle. “Mai Mai Fakna” ziaktu Zairema (1917 - 2008) chu mi mai mai a ni lo tih a hriat hliah hliah a. Han biak pawhin thisen cancer ang maiin a serious a ni.

Kawng tam taka Zofate zinga a sulsutu Zairema kha chawplehchilha thluak chak tak mai a ni a, a fiamthu fing thip ṭhak, kha fuk, mi seh vâwt thei- biting wit & acerbic humour - ang chi kha titinaah hian sawi chhuah a ni leh zauh ṭhin a, ka lawm zawng tak a ni hlawm.

Silchar Mission Compound enkawltu a nih lai khan pa ṭawngkam bungraw ngah, tuma ṭawngkam thlawn ba duh ngai lo, a hun laia politician lar A Thanglura kha an hnenah a thleng chawt ṭhin a. Mi ruala chaw kil ve mai lo khan, chaw ei hma khan Haywards brandy kha a in ziah thin a; ani Zairema pawh khan vantirhkoh an mikhual lo tih hriain a ngaithiam ṭhin. A in dawn khan, “Ka hritlang deuha khaw nge ka’n lem hlek teh ang,” ti khan chhuanlam siam a ching a. Vawi khat erawh chu Zairema khan, “Lura, i hritlang damdawi hi i ngeih lo a ni ang, i in rei tawh em mai,” a lo ti khauh a ni âwm e. Chumi ṭum chuan A Thanglura meuh paw’n, “Min chhang dang ang reng khawp mai,” a ti thlawt a ni.2

Chuti ang khawpa a fiamthu zawng pawha thluak vawrh vir thiam leh chak chu a ni. Boruak azira a tlachawp fiamthu (improvisational humour) lamah a hniam lo hle tih hi phat rual a ni lo. Mihring nuna thu zângkhai lam, fiamthu lam - humour - pawimawhzia kha a hai lova, a hmuh hmaih ngai lo.

“Thil harsa tam tak kan tuar a, rilru mangang a, khaw dur paltlang a ngai fo a, nui thei lo ila heng hi kan tuar chhuak zo kher lo vang. Thil khirhkhan tak pawh tawng ila, a nuihzat thlakna lai kan hmuh thiam chuan kan nui a, kan zang huai ṭhin. Chutiang chuan Pathianin kan phurrit chu mi a rawn chhawk fo a ni.” tiin kan nuna nuih pawimawhzia a han sawi a. Chutah, “Thutak, thu ril tak tak te leh thu mawl tak tak, nuihzat thlak tak taka kan ngaihte hi a lo inkherh chual vek” thu min hrilh a3. A ṭanhmun sawh nghet tura rei iak a iak hnuah, heti hian kan thu leh hlaa humour zeh thiam a ṭul a, a pawimawhzia, Isua entirna atana hmangin a sawi a ni:

“Isua thusawi mipuiin heti em ema an ngaihthlak taihmak hi a thu sawi a ṭha mai ni loin nuih dur durna tur a tam hle a ni ang.

“Surofoiniki nu pakhatin a fanu dam lo tidam turin Isua a rawn ngen a. ‘Fate chaw laksaka ui tê hnena pek a dik lo ang,’ a lo ti a. He nu tan hian beidawn thlak hle âwm tak a ni, mahse a beidawng lo. Isua chhan dan hian beisei a neihtir ni tur a ni. Ui a tih hi uicho kan tih ang hi a ni lo a, ui duat an sawina a ni; uicho ti se inhmusitna a ni ang a, huatthu a tling thei ang. Isua nui hmel a hmu a, a lo fiam a ni tih a hria a, a nelin a ngampa ta sawt a ni,”4 tiin.

Chuti chung chuan kum 68 (1940 - 2008) chhunga thu a ziahte kan thlir chuan dan naranin a thupui chai leh a ziah dan hmang a puithu-in, thupui fun tak tak hlir a ni a. Thu zângkhai (humour) lam hian hmun a chang tam teh chiam lo.

A Kutchhuak hmasa lamah khan a zângkhai zawnga thu chai a ching deuh va. Kum 23 mi nih laia a ziah: Thukhuh, Mai Mai Fakna, etc.-ah kha chuan a zângkhai lam zawng hi a nger deuh niin a lang.

A humour reng reng hi uar tên tâwn taka langsar larha tar chhuah a ni lem lo va, man mai harsa (subtle) takin a thlauh zeuh zeuh chauh ṭhin. A humour han rawlh ang chi hi deadpan (dry humor), a ziaktu pa ber pawh a ziah laiin a nui huah huah lem lo vang a, hmelhmai ngai pâta a ziah a nih duh hmel hlawm a ni.

Entir nan ṭhenkhat han tarlang ila:

“Tunlai nuhoin ‘hmeichhia’ nih an duh lo, ‘minu’ tih an phut. Paho hian ‘pa-sal’ nih an duh bik lo mai thei,”5 han tih mai te.

“Thingzai hi hna hahthlak ber niin ka hria. Isua khan lei laih hahthlak a ti ber a, thingzai thiam sa hnung a zui a ni ngei ang,”6 tih te.

“Naupangho, uite rim in nam, lo kal suh u!” an tihna hmuna a tlawh thu a sawi te hi han en teh mah: “Kum 60 hnuah kan khua chu ka han tlawh a, uite rim in nam min titute kha a tam zawk an lo awm tawh lo a , a la awmte chu tar tak tak an ni a, min rawn lawm turin an lo leng khawm a. Kan kar a lo hla ta deuh a, titi tur pawh kan hre tam lo hle. ‘Sapṭawngin thu han sawi teh’ te min ti a, hre hlek lo zinga Sapṭawnga thusawi chu a lo har hle (Ngawi teh u, ka hnarah chuan uite rim in nam min titute kha uite rim zu nam hiam a!)”7 tih te.

“Engah nge sipaiah i ṭan loh?’ min han ti a. Khawchak lama Indopui a nat tak em avang hian officer tur graduate an duh thawh hle a ni. Kei chuan, “Ka patê êm a, ka tling lo alawm’ ka han tithla rirawk a. Dam kawr cher, Kg 45 buk chê chê ka nih lai a ni bawk a, min han en vung vung a, sawi tur dang a hre ta lo a, kan inṭhaṭhen ta a.”8 tih te.

“Pu Rokungan Mizoram hi ‘Hei ang renga ram nuam awm ve maw?’ a ti a; mahse vawkrêka fa an sawite ang zung mai kan ni ta mai si le,”9 tih te.

“Mahse thukhuh hi a ni chiah lo sawina na na na chu dawt a ni ngei ang in tih tlat zawngin kei zawng ka la daw zeuh zeuh dawn a ni.”10 tih te.

“Pu Lloyd-a chu mi thiam tak a ni, thiam thil pawh a ngah em em. A huana kel lut chu sairawkherhin perh a tum a, a kut zungpui a perh a, a na hle.”11 Hetah hian tih-elna ni âwm tak verbal irony ang kha a dah thiam ngawt asin. Thiam thil ngah mahni kut zungpui sairawkherha perh chu nuih loh har tak a ni. Brutus chu mi zahawm tak a ni si a12 tih ang mai kha a ni. Hei erawh hi chuan nuih a tiza thung.

A kutchhhuak zinga ka ngainat hmasak ber chu, kum 1975 vela a ziah ni âwm tak, thu zângkhai, “A No Ber Mai, No Ber Mai!” tih kha a ni a. He essay-ah hian thilsiam no duhawm lutuk tak mai chungchang a ziak a. “Khawvel mihringte thiam thila han cheimawi a ngai ve lo, ama lo pian chhuah phung ve reng rengah a inphut tawk, ṭha fel mawi ve reng a ni a. Kawr mawi chi hrang leh a ṭhui ṭha tih a tan a ngai ve lo. Lianchia an sawi ang maiin hnahthel pawh kai sela, kan duhna leh min hipna chu a dang thei chuang lo,” tiin boruak a han din chho uaih uaih a.

Tu tak ni ang maw, tiin thinlungah zawhna lian pui a rawn dah a. Chu thil chu hmuh chakin kan mit hi a pawng zawrh zawrh lo chauh tawh mai a ni.

“Tuk khat zingah ka zu tlawh a, zing thawhphan pawh a nei ve lo a ni awm e! A la zing hle na a, tlai lama a intheh pharh ang reng kha a la ni. Kan chan tawk tura Khuanu rel i lo nih ngei dawn hi, ka ti rilru ta a, ka sik ta a. Bawng ek anṭam tlak kan hmeh ṭumah chuan chumi tuk chu ka puar ber ṭum a ni awm e,”13 a ti ta a.

Mi a va han bum chiang mai mai tak. Hetia themthiam tak maia, sang taka a vawrtáwp min thlenpui dawn emaw kan tih lai hian, chán loh khánah, a lei vit zawngin mi a han birpui thut mai a, anticlimax a hmang thiam asin. Pa nui mawh ber tan paw’n khîk suk loh theih a ni lo.

Shakespeare chuan, Sir John Falstaff chu amah a witty mai piah lamah midanga wit awm cho chhuaktu angin a tarlang a.14 Zairema pawh hi chuti ang mi chu a ni. He a thuziah avang hian mi thiam Sangliana chuan thu zângkhai chhiar hlimawm tak “A No Na e”15 tih a ziah ve phah a ni.

Tlaikhawhnuah phei chuan heti ang Zairema sulhnu ang chi hi college hrang hrang annual magazine-ah, pahnih-pathum tal hmuh tur a awm kum tin ta deuh ziah reng a ni.

Literature-ah chuan eng ang thupui nge kan chai tih ai mahin kan chai dan hi a pawimawh zawk tih min ngaihtuahtirtu leh, a thiamate tan chuan thuziah tur thupui ho lua a lo awm thei lo a nih hi tih ngaihdan min neihtirtu chu, kum 1982-a a thuziah “Dul Pen” tih hi a ni.

Khatih hun laia Chief Minister Lunglei zinin officer pakhat dul a pen thu leh, chu chu inhmuhsitna leh intham lohnaa an ngaih thu

aṭanga ṭanin, Mizo nunphunga dul penin hmun a luah thukzia te a chhui chhova. Dul pen chu Mizo culture a nih thu leh a ṭangkaizia a han sep rawtui chho va. Pa titi thiam leh khaw hawi zau tih takah a ngaihnawmin a hlimawm hle.

Heti hian mawi takin a hmawr a bâwk ta a:

“Dul inpensak vanga thubuai nei ta âwm pawh ka hre lo, pawi a sawi lo hle a ni ang, nat lah a na hek lo. Nuho thla sarih vel tling tawh , paho lah lai hnuaia kawnghren hren ṭul tawh lote dul inpho lah ka hmuh hi chuan pensak ka châk kei a reh thei lo ka ti! Leiah hian pensak ngam lo mah ila, vanah tal chuan kan ngam ang chu ka ti deuh.”16

Fiamthu langsar leh ri ring tak han thawh zauh chang pawh a nei a. A kutchhuak kan en chuan ama mimal tawn hriat te, khawvel chanchina thil thleng fiamthu - anecdotal humour - ang chi hi hmuh tur a awm lé lû mai.

Fiamthu chungchang a sawinaah he fiamthu phawkphawhraw - off-colour humour - hi min ṭheh ve mauh mai:

“A mawi lo lam rawngkai deuh pawh ni se, a ṭulna lai a lo awm ve a, sawi chhan a pawimawh hle a ni. Ṭum khat chu Presbytery inkhawmpui haw lam kan chau hle tawh a, tlâkdeng nikang kawng chho deuh mai kan han kal chu a huphurhawm hle. Kan pastor upa kalpui chuan kan chau hle min tihharh nan fiamthu a han thawh ta a. ‘Nu pakhat chu zai khawmnaah sût ngheng hian a ṭhu a, a ṭhu fimkhur lo deuh a. A kâwngchilh a zen tlang a, a zu inhup a, khuang an han nawn te chuan a han nawn vel ṭhin’ a han ti a. Kan kalpui nu lam chu an nui hreh deuh a, pastor chu, ‘I sawi ho e’ an ti a. Mahse chho tungturut thui tawk chu hah hre mang loin kan chhuak chho thei ta a ni.”17

Hei pawh: “Kan damdawi in enkawltu zingah Pi Puii kha a ṭang rei ber awm e. Amah kha a thiam a, a taima a, hna pawh a duh uluk a. Mizo ṭawng pawh a thiam hle a, amaherawhchu a lam rik dan tlem tlemin a dang deuh ṭhin a, kan ṭawng uar dan ang pawh hmang loin hriat theih tak siin a sawi thiam a ni. Damdawi in chhungah chuan a thu hi a lal ber a, a aia thu nei zawk an awm lo, dam lo lam pawhin kan mamawh hun chuan kan pan lo thei lo a, kan nel vak lem lo. Ni khat chu nurse ṭhenkhatin a thu ni lo zawng deuhin thil an ti a, a ânkhum ta a. ‘Damdawi inah hian ka thu a ropui ber’ a han ti a, thu tih hi ‘chh’ kan ti ri ang hian a lam a. ‘In thu a ropui lo, ka thu a ropui zawk’ a han tih zui chuan insum har an ti hle tawh a, ‘Lalchungnungan thu a nei lo’ a han tih leh tâkah chuan an insum thei ta ngang lo a. Pi Puii pawh chuan a ṭawng fiah lo awmzia chu a hre chhuak a, an nui tlâng ta a. Inhauh leh ngai hauh loin nurse-te chuan an thiltihsual palh chu an sim a, an insiam ṭha thei ta a ni.”18

Mizo zinga pastor hlun leh un, zahkai leh zakhawrawih Zairema humour lamah hian, a lo duai lovin, a lo diau lo khawp asin.

Eng pawh sawiin eng pawh sep se, thil a hre zauvin, a hre thuk a, a hre sang bawk nen mi a pawt bet tlat mai a. Mi pawh behna hmanrua atana thu zângkhai/ fiamthu (humour) a han phiar luh tel phei chuan a thu leh hla hmang hian mi a phuar hlawm tlat thei zu nia. Hei hi a ni Zairema ropuina chu.