LEHKHABU NGEI KEUVIN AW!

Tun ang digital khawvel, vawi khat kheuh keuhva infor­mation duh duh deuh­thaw a hmeh chhuah theih tawhna hun, rangkachak zungbun bunna zungṭanga han tuk keuhva duhthala audio leh video clips a hmuh zut zut theih tawhnaah hi chuan lehkhabu chan hian nawhchizuar siniar chan pawh a tluk tawh mang lo achha chu a ni e. Mahni duhthu ngeia lehkhabu lo la chhiar ngur ngur chu vân an vâng pharh tawh. Mi fate’na laptop, palmtop leh khâwl changkang tak tak an leklâm sup sup tawh laia typewriter lo la inchhawp hnawk ang mai hian kan tunlai lo ni te hian ka hre ṭhin.

Kei hi ka changkâng lovin, ka “thangkâng lo” hneh ve hrim hrim ni maw, lehkhapuan chilh khawma chhut ngei lehkhabu hi ka la thlang ber ta fan mai. Lehkhabu hlui rim leh thar rim te hian duhtakte rim ang mai hian min la hîpin, min la aizial hneh a. Digital lehkhabu - eBook leh iBook tih te leuset hi chu savun kawrchung chhana hnungthak hiah tlukah pawh ka ngai lo.

Zan mut dawna lehkha chhiar loh chu in-kiss miah lova inngaihzawn ang deuhvah ka ngai. A kokim lo, a kalh a kim lo, a khingbai! Thlasik khaw vawh vanglaia blanket thuah thum kâra kut han rawlh chhuah a, kut bâwr vur-ting vek khawpa lehkhabu han chelh te hi ka nawmchen ve-na a ni.

Tunlai mi tam zawk hi chuan kan thil hriat duh hi internet-ah kan google (zawng kual) puat a; kan hriat duh lai tê chauh chhiarin, kan thur chhuak a; chuvang chuan kan kan thil hriat hi a ziaktluak lo va, a chhum bung a, a nghet lo riau ṭhin. Social networking websites vel aṭang leh, TV leh chanchinbu-a ngaihdan thawh khawm aṭang ringawt pawh hian a chian êm hi. Chhiar tlêm si, kamtam si; hawi zîm si, vak zau si, chaltlai leh dêngkhâwng taka thu vuak thlâk thiam em em mai, mi fing pui pui, tumahina kan râwn lêm loh, thatho leh ṭuantha ang reng fu, eng engemaw chu hre ve dûm, rin tak tak tlak si loh “resourceful idiots” hi duh aiin kan tam ta. Internet ṭhatna leh ṭangkaina chu sawiin a siak lova, sawi sen a ni lo. Chutih rual chuan information dik lo chhuahna kawngpui lûn ber (biggest super highway of misinformation/ factual errors) a ni bawk tih hi hriat tel tur; rinrâwla neih râwt ngawt chi a ni lo.

Screen-a thil kan lo thlir mai ang lo tak hian lehkhabu chhiar hi chuan kan thluak, rilru, ngaihtuahna leh suangtuahna kan hman vek - “interactive, intellectual involvement” - hi a phût tlat a; chuvang chuan thluak sawizawina ṭha tawpthang a tling.

Lehkhabu chhiar ngai mang lo, ngainat leh ngaihhlutna chang pawh hre lo mihring chu, lehkha zir sang tak a ni emaw, sorkar, kohhran leh khawtlanga dinhmun chungnung taka ding pawh ni se, kawng tam takah tawrhhlelhawm khawpin an chut a, an chhaw chhah chhuih châwk. Hriam ṭha reng tura chemin lungtât a mamawh ang hian, kan thluak pawh hian lehkhabu a mamawh a ni. Tuma tur luih lohva lehkhabu chhiar thin mi chu, eng anga mi tlâwm leh hniam pawh ni se, fingvâr vak âwm pawhin lang mah suh se, tâwngpâwng zuam ngawt suh ang che, i rin aiin a hriam ru hrep ang.

Indian-English writer ka ngaihnat tlemte zinga mi Ruskin Bond chuan, “College kal ngai miah lo mah ila, college kalte lehkha chhiar aia tam a nih loh paw’n, an chhiar zat tal hi chu ka chhiar ve chiang a, chuvangin ka education hmuhna hi chu second-hand lehkhabu dawr a ni ti ila ka sawi sual tam pui lo vang,” a lo ti a. Chuti ang chiah bawk chuan,Cowboy-bu ziaktu hmingthang Louis L’Amour, a lehkhabu avanga chawimawina chi hrang hrang lo hui ngheng tawhtu hi lehkha zir sang lem lo, mahnia inzir fing, inhlawhfaa eizawng chunga kum khata lehkhabu “awmkhauh” tak tak 120 chuang chhiar pap pap ṭhin a ni a. Ama chanchin a ziahna “Education of a Wandering Man”-ah khan: “Eng zirna in mah hian ‘education’ min pe thei lo tih hi ka hre chiang a. Zirna in (university)-ina a pek theih chu a ruangâm mai, zirlaite kawng kawhhmuha kaihruaitu chauh a ni. A bâk zawng chu mahni-a inhai ven chi a ni,” tiin a ziak.

Cyber khawvelah leng tawh mah ila, kei erawh hi chuan lehkhaphek ropui chunga chuang khawlchhut ngei mai hi ka la thlang ber mai.