Guest writer
Mafaa Hauhnar
HNAM TANA HMANGAIH RAM THILTHLÂWNPÊK
Kan Zosap Missionary-te khan Mizo thil tawh phawt kha chu hnâwl a, hnualsuat a, hnuchhawn turin min zirtir a. Kan Mizo zia, zai leh zu, chheih leh chai, kût leh khuang chena min malmâktirin, min mausâmtir a. Khapna leh khuahkhirhna khawng khek khawk kengkawhtu kohhran khaipa kan missionary-te chuan Lalpa Isua an min zirtir lovin, anmahni an min rawn zirtir a.
Hnama min din a, min duangtu, nihphung leh nunphung danglam, ṭawng leh rilru sûkthlêk hran min petu Pathianin “original”-a a siamte kha “duplicate” leh “copycat”-a min chhuah an tum a.
Kan chhungril bera kan nihna Mizo a nih miau avangin kan thlarau pawh khuang lovin a chai hlei thei lo. A kalh a kim lo, a kokim lo, a khingbai tlat. Harhna meipuiina Zoram khawvel a tuam apianga boruak tiṭang ṭhatu ber, a meizang hlaptu-a a ṭan tâk zel avangin khuang chu dan leh dâl rual a ni ta lo va; a khaptute chu a khup zawkah an ṭang lo thei ta lo a ni. Mission Veng Biak Inpui-ah phei chuan khuang hi kum 1985 vel khan lâk luh tlaikhawhnu chauh a ni nghe nghe âwm e.
“Mahni kalchar huanga Krista an khung luh hnu hian,” a ti alawm L. Keivom chuan, “Bethlehem leh Kalvari te pawh Mizoramah an seng lût a. Chutah zet chuan kraws thil tihtheihna chu a puak darh ta a ni.”
Mizo hnam nun chawisân nan, ti a Chapchar Kût han tharthawh leh an tum pawhin kohhran lama kan mi un leh hlun pui pui Rev. Liangkhaia te chu, “Ka dam chhung chuan kût hi neih loh ni se ka duh a ni,” tiin kawng dâlin an ṭhu tlat a. Kan hnam lâm leh zaite pawh kohhranina a hmuh “Setana hmanrua” loh ṭanna chu ram pawna zaipawl tih angrenga an feh chhuahtirte’na hnam dang hmuha Mizo hnam lâm leh zai an entir a ngaih tâk fo vang chauh kha niin a lang.
Kan pipute’n a bik liau liauva hla thu, hlarua (poetic diction) an neihte kha an hmu khawvel tlat a. Amah Rev. Liangkhaia, a Kristian hmaa kohhran ṭoṭiak tirte’na ram sakawlh tluka an ngaih Puma Zai, Zoram dungtluan dêng chhuak khawpa pu darhtu pakhat ngeiin heti hian a sawi a ni:
“Kan Kristian hla hi a siam hmasatu missionary-te khan Mizovin hla thu bik an nei tih hre lovin thu ziak pangngai (prose) mai mai hi a thlûk remin hla angin an ziak a, ka sa ta mai a. Tuna keini upaho, Mizo hmasate lah khan, Pathian lam hla chu ti tur reng hi emaw kan ti a, kan hla thu pangngai chu khawvel zai emaw kan ti ta a.
Chutah romei a kai vêl a,
Vanho thianghlimte zai vawrna chu...
tih te pawh kha kan sa hreh hle mai a,” a tih bakah,
“Kan hla thu, kan hla ṭawngte chu a ṭha em em a ni. Mahse lengzem zai (love song), nula leh tlangval inphuah nan kan hman nasat êm avangin hla ṭha lovah kan ngai a, Kristian hmasate chuan kan do a ni,” tiin a hun laia kohhran puipate rilru puthmang chu a ziak hial.
Chutah zet chuan tualṭo kohhran lam chu, “Kan hnam zaiin Chhandamtu kan awi dawn e,” tiin an rawn arh chhuak ve ta a:
“A thlûkah Vala i buai em ni?
Engati nge hmangaih ram thilthlâwnpêk hi,
Sual rim nam hiala i lo sawi le?” tih mai pawh duhtâwk lovin,
“I duh leh ngaithiam la, thiam lo la,
Kan biak dan hi a rual chuang tawh hlei lo’ng e,
Kan kal zel mai dawn e Zion-ah,” tiin an han chheih khum ve ta a.
Chutah meuh chuan kan kohhran kawngkhar vengtu Rev. Liangkhaia te pawh an harh ve ta kâwk kâwk a. “Kan lo dik lo a ni tih tunah kan hre tawh âwm e.
“Chuvang chuan kan hla thu, kan hla ṭawng thlum tak mai khan Kalvari te phuah ila. Lal Isua leh a hmangaihna te phuah ila, kan hla chu a ṭha zawk êm êm ang tih a rinawm ta a ni. Engah nge kan Zoṭawng mawi ber leh thlum berin Lal Isua kan fak loh vang?” a ti ta hial a ni.
A thlûk lamah pawh han sawi ta zel ila. Engati nge harhna thlipui a lo thleh apianga Sap hla thlûk mawi leh changkang tak takte aia keimahni Mizopuite ir-âwm chhuak emaw, Sâp hla lehlin Mizo kaih nêm thlûk emaw hi hmanraw ṭangkai ber a nih leh tlat ṭhin? Kan thinlung chhungrila Mizona bet tlat hi kan Sâp-san thei tak tak lo tihna a ni.
Rawngbawltu ren tin daih Sanglianthanga hla phuah “Puan Var Sin” te hi engvanga heti taka tuipui a, tlaivarpui ṭhak ṭhak thei nge kan nih? Chhan tam tak awm thei zingah, a thlûkin a zir êm vang a ni kan ti lo thei lo vang. A thlûk hi a Mizo hliah hliah a, Zopa rîl a rem êm a ni. A tlar khatna, “Khawvelah hian ringtute chuan,” tih kha han sa chhin la; chutah, “German ral lian tâwnin tir suh,” tih kha han sa leh teh le. Kha daih kha asin!
Mizo hlaraw hman chungchanga Rev. Liangkhaia’na a ngaihdan a sawhsawn hi sawi maia tlâk lovin, a takin a hmang zui nghal zat a. A Kristian hla phuah leh lehlina a hman duh ngai miah loh, Mizo hlarua a rawn chelek zui ve ta a. Ka hla duh leh mawi ka tih tâwp theih loh, “Hlau suh ka awmpui che” (KHB 435) tih-ah khan. Mizo hnâp maiin, “Rangka êng zâm hian/Ropui chung si-âr ang”, “Thangvân êng rii riai”, “Vul lai a chuai lo”, “Isua, chunglûm lai nî”, “He tiamthu a êng”, “Mahriakin ka awm ngai lo’ng” tih te kan hmu ta nawk a. Rev. Liangkhaia hla lehlinah pawh a dak ṭha berin ka hria. Ka duh zual chang hi a tluanin ka’n thur nghe nghe teh ang:
“Hmatiang hmuh lâwk loh kawng,
Hlauhawm a hnai thei;
A hnai zawk Chhandamtu’n,
‘Thlamuang rawh,’ min ti.
Khua ṭhâl sîrva tê ang,
Lunglai ka lawm ta.
Hlimin ka zai zel ang,
‘Min kalsan lo vang,’ tiin.”
Ka duh thlu ngang mai a, a Sapṭawng-a EE Hewitt-a’n a phuah dan hi ka hre châk ta zek zek a. Redemption Songs hla bu-a mi a ni a, ka hla bu kawl lai: Sankey’s Sacred Songs and Solos, Golden Bells - Hymns and Choruses, Christian Worship (A Hymnal) leh a danga ka hmuh hlawm loh avangin internet lamah ka rin zawn a. A Zoṭawng “Hlau suh ka awmpui che” tih hi Sapṭawngin ka let lêt leh a, “Fear not I am with thee” tiin ka google ta a. Ka lo risk fuh chat hi a lo ni a; ka hmu ta nghal ṭhawt a:
“Steps unseen before me,
Hidden dangers near;
Nearer still my Savior,
Whispering, ‘Be of cheer’;
Joys, like birds of springtime,
To my heart have flown,
Singing all so sweetly,
‘He will not leave me alone.”’
Rev. Liangkhaia nge nge, a lo let thiam narawh e.