Guest writer
Mafaa Hauhnar
Hriatna, thiamna, finna ram saw!
Kan hrânghlui hlaphuah thiam Rokunga’na, “Hriatna, thiamna, finna ram saw,” ti a chilpûta a lo râlthlîr doh doh ṭhin kha, anni hunlai ai chuan kawng tam takin kan hnaih tawh ngei chhap mai. “Mihring awmzat aṭanga chawh rual chuan India rama ziak leh chhiar thiam ber pawl kan ni,” ti te pawhin uanthu kan cheh thei ta hial mai.
Kan pipute’n khawlaia lehkhathem let mai mai pawh, “Vai dawi ka kai palh ang,” ti a an hêl zak zak a, an zuan khum zawr zawr ṭhin laite chu kum za lo liam a la ral lo tihah zirna lama college rap pha chin leh pawl sang tak tak, university hrang hranga nihna hraw pui pui hlawhchhuak thei pawh kan ṭhahnem tawh narawh e. Amaherawhchu, mahni pawl zât ang phû tâwka hriatna, thiamna leh finna kawl lo erawh chu khawi khawi emaw ka vah velnaah hian ka duh aiin ka hmu tam ta. He’ng vang hian mahni hna thiam lo, mahni hnaa tui lo tak tak kan inchher phah a. Lehkhathiam hna hmu lo (educated unemployed) kan tam ta hi a pawi rual rualin, lehkhathiam lo hna hmu (uneducated employed) kan tam ta pawh hi kan Zoram ṭhan tiṭhutu pakhat a ni ve-in a lang.
Cowboy thawnthu kan tih mai ziaktu hmingthang em em Louis L’Amour, lehkhabu pawh za chuang teh meuh ziaktu, lawmman leh chawimawina chi hrang hrang a lehkhabu vanga lo hui tawhtu kha zirna in pangngaia zir sang lo va mahnia inzir fing leh inhai veng chho, inhlawhfaa eizawng chunga kum khata lehkhabu 120 chuang chhiar pap pap ṭhin a ni a. He mi thiam chungchuang Louis L’Amour hian ama chanchin a ziahna bu “Education of A Wandering Man”-ah khan: “Eng zirna inah mah hian ‘education’ min pe thei a awm lo tih hi ka hre chiang a. Zirna in (university)-ina a pek theih chu a ruangâm mai, zirlaite kawng kawhhmuha kaihruaitu chauh a ni. A bâk zawng chu mahni-a inhai ven chi a ni,” (p.3) tiin a ziak. A vâwr fuh ka ti ngawt mai. Kan Zofate zingah pawh hian zirlai leh zir chhuak tawh, pawl sang tak takte hian he a thukhawchang hi rilru-ah vawng vek ila ka duh khawp mai.
Zirna in aṭanga certificate hlawhchhuah emaw ngawt ai chuan hnampui zawkte chuan thiamna tak tak an ngai pawimawh a, an ûm bera pawh a ni reng a ni. Kan rual-û te khan tîtî-ah Japanese-ho khan Indopui zawh hlim khan Sapram zirna in ṭha ber berah lehkha an zu zir a. An zir zo ta maw tiha an ram an thlen khan an certificate leh an marksheet tih angrengte kha chu, “A pawimawhna a awm lo; thiamna a pawimawh ber zawk,” tiin an pawtthler hmiah mai ṭhin a ni, tiin an sawi ṭhin a. Thutak a nih leh dâwt a nih chu ka hre hauh lo nâ a, awih har ka tiin, ṭul lo erawh chu ka ti ṭhin. Mahse kan ṭhianpa-in an Japanese lehkha zirpui chanchin min hrilh aṭang khan tunah chuan ka awih ta viau mai. “Chu Japanese pa chu,” a ti alawm kan ṭhianpa chuan, “semester exam velah a chungnung pawlah a awm chho ngar ngar a. Kan zir tur course kan zawh hnu, final exam dawn ruaiah an rama haw turin a insiam ta hluai mai a. ‘Exam te chu han awm tlang law law la maw le,’ kan han tih chuan, ‘Eng nge a ṭulna? Ka zir tur ang ka rawn zir tawh a, hun leh pawisa heksak mai mai,’ tiin min chhang ta hmiah mai a,” tiin.
University aṭanga zir chhuaha certificate hmuh hi ka sawihnâwm a ni hauh lo; a ropui ka ti a, ka ngaihlu em em zawk. Amaherawhchu, kâng chhiaa, thler chhia a, bo mai thei certificate ngawt ai chuan thiamna tak tak a pawimawhzia uar ka tum avanga han sawi mai ka ni.
Ka sawi ve fo ṭhin tawh angin Zofate tan chuan Sapṭawng hi hriatna, thiam leh finna ram zau zawk kan dai dar theihna tura kan “passport” ṭha ber a ni a, thiam tuma kan zir hi a ṭul lehzual ta takmeuh mai. Khawvel ṭawng (global lingua franca) a ni tawh si a. Mahni “application form” pawh ziak thiam lo “BA val” te kan la tam lutuk hi tlawm-pa-êksen-a lak chi a ni.
Kan ṭhian pakhat, a “dawhsân hming (stage name)” Bematuale ti a kan hriat lar C. Lalṭhazuala’n, MA an zirlaia a ṭhiannu a fiamna kha ka hre chhuak a, a dik hmel ka ti: “Nuntluangi te (a ti ta-in ka hria), class chhunga Sapṭawnga `discussion’ kan neih laiin an ṭhu ngawi dûk a; bânah bathlar veleh Mizo ṭawngin an bengchheng leh hle ringawt mai,” tiin. Heti ang tur chi hi kei pawh hmelhriat ka nei ṭeuh.
Hei kan vanneia Cable TV lamah hma kan sawn nasa tawha, Mizo ṭawng program pawh zai a ni emaw, film a ni emaw en nilên zankhua tur a awm ta. He’ngte hian ṭhatna leh ṭangkaina a neih chu hai rual a ni lo. Amaherawhchu, chhungkaw tam berina Mizo program ringawt kan en ṭhup ṭhup reng mai avang hian zirlai nihlawh tak te hian an Sapṭawng thiam tur ang an thiam phak loh phahin a lang (Cable TV hmanga rûn kan nih hnu hi chuan lehkhabu chhiar melh melh peih pawh kan awm tak mang loh hi!). Tunah phei chuan Sap film ṭha ṭha Mizo ṭawngin an letling (dub) tawh a; hei hian zirlaite Sapṭawng zirna kawngah min tihnufûm ang tih ka hlau ngawt mai. Hman deuhva an ṭawng hre fumfe thei lo chung chung pawha hriat tuma kan ngaihthlak hram hram ṭhin lai khan thil tam tak kan zirchhuak ve tlat a ni.
Zirlaite hian TV an en a nih rau rau chuan BBC, CNN, Nat-Geo leh Discovery Channel tih ang pui pui hi en tluk tluk reng mai rawh se ka ti a ni dang lo. Duh chuan entertainment channel te pawh thlir rawh se. Ṭhangthar matric pass chin hi chuan Star World leh Z Cafe-a an fiamthu lemchan tawi serial-a chhuak ṭhin “sitcom” an tih ang chite hi a nuihpui phâk ve ngei tur niin ka hria.
Tuna khawvela ṭawng nung sang ruk vel zingah hian Sapṭawng han el a, han têr phâk tur hnaivai hi a awm lo hrim hrim. Khawvela lehkhabu tam ber, thu mawi leh ropui ber ber pawh hemi ṭawnga ziah hi a ni a. A ram lâk zelna tur hi eng vun rawng, hnam bing leh nunphung daidanna bang mahin a chelh zo dawn chuang lo.
Chutih a hnêkin a lo kalhtu apiang chu a diau leh dawl zawkah an ṭang zat zat zel a ni. Khawvel mihring maktaduai 400 velin pianpui ṭawng anga an hman bakah, ṭawng dang hmana hmang thei pawh maktaduai 700 zet an tling a. A tluka ṭawng hausa, thumal neih tam lamah emaw, ṭawngkauchheh ngah lamah emaw a awm kher lo vang.
Oxford English Dictionary-ina a khawn khawm ringawt pawh, technical leh scientific thumal leh ṭawngkauchheh maktaduai chanve dawn lai chhiar tel loh pawhin thumal 5,00,000 zet a la tling a ni (ṭawng hausaa sawi French ṭawngah te hian thumal 100,000 pawh awm tling lo va sawi a nia). Khawvela lehkhathawn, thirhrui (telex) leh cables zawng zawng hmun li-a ṭhena hmun thumah hian Sapṭawng hman a ni a, internet-a ṭawng chelek ber pawh he ṭawng bawk hi a ni a. Technical leh scientific lam hawi hun bi neia chhuak chanchinbu zawng zawnga a zatve zet hi Sapṭawnga tihchhuah a ni a. Khawvel pumpuia computers-a information dah khawl zawng zawng za-a sawmriat (80%) hi Sapṭawnga dah a ni a, khawvela broadcasting company lian filawr panga: CBS, NBC, ABC, BBC leh CBC te hi Sapṭawnga pekchhuah vek a ni a. United Nations-a inhnialna dawhkana an ṭawng leklam ber, NATO thleng pawha lalber chan chang, Olympics-ah pawha official language-a an neih, khawvel pum huap inthawh khawmna tam bera an ṭawng hawlhlar ber ni zui ta ngar ngar a ni.
Sapṭawng hi kan thliarkar piah lam, khawvel zau zawk kan thlir theihna tukverhpui a nih avangin tun aia thiam lehzual tuma ṭan kan lak hi a ṭul a. Chu chuan hriatna, thiamna, finna ram kan panna kawngah thui tak min hruai thei ngei ang tih hi a chiang reng a ni.