THINLUNG THUHMUN THAWNTHU

Hmasang Greece hun lai aṭanga “art” ropui tak lo ni tawh, Apostle Paula (Tarsus khaw Saula) te pawhina a lo hman ṭangkai êm êm, khawvela mi ropui tak takte’na an thinlung chhungril ber phawrh nana an lo hman ṭhin lehkhathawn chu khawvel changkannain a tihlum titih ta a, a dawlh zo deuhthaw tawh chu a ni ber e.

Telephone/cell phone leh social media ( web-based technologies, desktop computers leh mobile technologies hrang hrang hmanga inkawmna leh inbiakpawhna: Facebook, Whatsapp, Twitter, Instagram, LinkedIn, Pinterest, Snapchat, etc.) tih anga duang hmaah chuan lehkhathawn, envelope-a khung, ticket (postage stamp) bel ngei, dâkpu kaltlanga kan inthawn tawn ṭhin kha chu a tar thi lo chauh a ni tawh ber e. Lehkhathawn thi mek ui ber pawl ka nih ka ring. “I tana tling lo, Tlingi” tih ang reng kan dawn kan hlimpui theih ṭhinzia kha aw! Mahni tâwkah chuan thawn pawh ka thawn chhuak hnem ve teh asin!

John Keats, Mark Twain, Tolstroy, Shelley, Dickens teho lehkhathawnte hi literature ropui a va han tling êm! Robert Browning leh Elizabeth Berret te, Napoleon leh Josephine te, Hitler leh Eva Braun te, Churchill leh a “My darling Clementine” te inkara thaikawi palai lêng vêlte hi art fir a ni ringawt mai. James Joyce ka ngaihsan êm êmna chhan pawh, a thawnthu phuah “Ulysses”, ziakmi rualina kum zabi 20naa novel ṭha bera an thlan ai mah chuan, “ka ram tuktinpar mawi” a tih mai, Nora Barnacle hnena a lehkhathawn hi kha zu ni tlat pek a.

JF laldailova pawh kha lehkhathawn ziaktu ropui tak a ni a, kawng khat aia tama “Man of letters”-a chhal ngam a ni. Churachanpur lama a “nau no”, a pawm phâk si loh Ethel Lalzarzovi hnena a lehkhathawn ringawt pawh a bu-a siam tham zet a ni a. An siam reng bawk a. Ethel Zari thih hlimchhawnin a ṭhiante’n “Hmangaihna Thuchah” tiin bu 3 (3 vols.) an chhuah a. Chumi hnuah lehkhabu puitling-a chhiar tham zet tur chu R. Lalrawna’n “JF-a Love Letters” tiin a chhuah leh bawk a. Zari zarah kan Mizo literature hi a va hausa em!

Kei pawhin kum 1999 khan, a thih champha vawi 20na hriatreng nan, a official letters bik, a hna dilna te, chanchinbu editor-te hnena a lehkhathawn te, France, Israel, Canada ram palai a dâwrna te, London-a dictionary ang deuh “thesaurus” siamtute hnena thurâwn a pêkna leh lehkha dang dang lâk khawm bu, bu thehlep “Thaikawi Palai (JF Laldailova Lehkhathawn Thlanchhuah)” (Prudence Publishing House, phek 64, Aizawl, 1999) ka chhuah ve a. Ka chhuah kum lâ lá khan ka hralh fai nghal vek a, ka chhut nawntir leh ta lêm hlei lo va.

He’ng a lehkhathawn leh mimal a thawnna tuna ka hmuh theih, a unaupa (cousin) Chhingliana Hauhnar leh Sawilaii (Bilkhawthlir) te a thawnna ka han en hian, JF-a kha tisa-in hmuin tawng lo mah ila, amah JF-a tak tak kha hmuchiang ve hle-in ka inhria.

Lehkhathawna Zari a han chhaih a, a han lêm kual vêl dan mawlh maite hi hlimawm ka tiin, ngaihnawm ka ti ṭhin. Heti hian Zari thlalak chu naupang chhia deuhvin, ngênngâwl takin a han dil a: “I thlalâk min rawn thawn thuai loh chuan ka ṭap thei tak tak ang. Zâmpuii hmêl hmuh maiin min hnêm zo lo. Unau mah ni ula, mi tivir tham pawh a tling lo.” (15/9/1976)

Zari chuan a thlalak chu a han thawn ta chêng a; heti hian a han ânkhum fiam zui a: “Hetiang thlalâk mai mai, ṭah titam, lung tilêng, bei tisei, beisei tibo, rual ti-awt, rualawh ti-nâ, mumang tirethei, suangtuahna tihurtu, vawi khat pian man ti-awm lo - engati nge hetiang tea mi rawn elsên a, mi rawn runrâl? - dang tiro leh chil tipût thlâwn mai mai! Duhawm teh mah se, a tak tak nena ka han khaikhinin, i ti no, i dynamic personality kha a bei tel ve thei tlat lo mai a, he i lemthla hi a tak takina a (i) rawn zui thlen hma chu lung a awi tak tak thei dawn lo.” (17.11.1976).

HD Santana’n a thuziah ngaihnawm tak, “Keats-a Ropuina” (The Glory of Keats) tih-ah chuan, “John Keats khan poetry ṭha tak tak kha lo phuah ta lo pawh ni se la, a lehkhathawn ziahho avang chauh tal pawh hian English literature vanlaizâwla arsi êng tak a ni rêng rêng ang,” a ti a. Chuti ang deuh chuan kan JF Laldailova pawh khan lehkhabu ngaihnawm tak tak letling lovin, Thu Ngaihnawm, Bible Thlirna, leh dictionary te kha lo chhuah lo mah se, a lehkhathawn avang chauh tal pawh hian Zofate thu leh hla khawvelah “Dailova” a nih tho tho ka ring a ni.

Kan thu danga lai chuan, JF Laidailova nena chi leh kuanga kan inlaichin dan ka’n rawlh ve zawk teh ang. Ka pa H. Lalsanglura nu Lalnghilhlovi pa Laltinthanga leh, JF Laldailova nu Agnes Saichhungi te hi unau an ni a. Ka pi leh Pu JF-a chu unau (cousins) an ni a; ka pu tur tihna a nih chu (Mi kam tlâwm lutuk tih takah, “Ka pu JF-a” ti chuan vawi khat mah ka la sawi ngai lo). Anni pa hi Aizawl lal Paliana Hauhnar-ina a aiawha Tlangnuam ṭhut tura a dah, a nau Turawiha Hauhnar fate an ni.

Kan venga awm hlunho hi kan inchhungkhat kual deuh vek avang hian, kan intihchhûn tehchiam pawh ka hre ngai lo va. Ka naupan lai zawng zawng leh Pu JF-a thu leh hla ka tuichilh hnu thleng pawhin chuti ang takin kan inkungkaih hnai tih ka lo hre ngai lo.

A thih khan kum 4 mi chauh ka la ni a, amah kha hmuh chu ka hmu ngei ang, kan inah lehkhabu khaiin a lo tei lut fo va. Kan unau kha “ka cowboy-te” min ti ṭhin nghe nghe awm e, min chhangtu ka u Larry-a sawi hmangin. Mahse kei chuan engmah ka hre chhuak ve zo lo va, ka hmu tih pawh ka hre lo a nih chu.

Khai le, tun Thawhṭanni kha JF Laldailova pianchampha vawi 92-na a ni a (kum 1925, January ni 9, thla bial laiin, Zirtawp tûk khan Tlangnuamah a piang a), a lawmna ang reng atan, a lungdi Ethel Lalzârzovi (Churachanpur) hnena lehkha a thawn atangin thu tawi tê tê, inral-kah tak tak ka’n thur chhuak ang e (Zari hian JF-a hi a ngaihsan êm avangin a rawn zawng chhuak a, an pahnih hian a hring a hran chuan ṭum hnih chauh an inhmu a ni):

w Nau Zâr, khawvela nangni ang parmawi in lo vul theih hi chuan Pathian awm leh awm loh chu chhiarkawp nena chawhchuah kan tum hi a ṭul lo. Nang hi a proof ber chu i ni mai. (13/9/1974)

w “Krismas chawhnu her, nî-ina tlang pang a chhun tleu te hi ka ngai thiam lo. Tlai ni tla kawl êng te hi hmu hreh chung chungin ka hmu ning lo. Pawm lai neih leh neih lohva i pawh a ni lo va, zan thla êng tak mai hnuaiah te hian ka muhil hleithei lo va, fianrialah hnahte ka va tum leh ringawt ṭhin. Mi la mu nghet lote pawh an lunglêng ve thei a ni chêk ang chu, “Tû nge ni ta ngai?” ti ni âwm takin tukverhte hi an rawn hawng sap sap ṭhin asin. Tlangsâm par, hlonuar leh theite parte hi enchet dawl ka ti a, a par mal tê pawh hi rei fê ka bih peih ṭhin. (8. 10. 1974)

w Rilrua i hming (a pum pawh, a phel pawh) han chham a, mitthlâa i hmêl han hmuh leh nghâl hi chuan, Lianchi-a sakhmêl chanve chanve tal puta, mahni kum zât atanga kum 25 ngawt hlawi theih hi a châkawm mai thin. (15. 9. 1976)

w Reincarnation te hi a awm ngai chuan, khawvel thar leh hunah hmelṭha deuh zawka ka lo pian a nang chu tûna nangmah ang chiah (chhe tê maha danglam chuang lo)-a i lo pian ve leha, kan kum a inthlauh loh chuan, arsi piah lam ramah pawh awm mah la ka rawn zawng chhuak ang che. (18/1/1977)

w Tisa lei leh vâna thilsiam zawng zawng zinga mawi ber tûrah ka chhâl ngam lo che a; mahse nangmah ka hriatchhuah apiang che hian khawvel zawng zawng hi mawi thar ta thut hian ka hre thei ṭhin a, ka mi huat êm êmte chungah lam te pawh hian, rilru ringawt chauh na nâ nâ chuan ka nêm thei ṭhin zuk nia! (20/2/1977)

w Tlai a lo ni a, tlai ni a êng ṭha bawk a, ka hre­chhuak leh ta che a, ka lung a lêng leh ta êm êm mai a. I hmêl ka la hmuh tlêma, i thlalâkina mit a fah khawp loh tehlul nên ( I hlimthlâ tê mai hi ka chan tawk ), heti khawpa ka han ngai thei ta mai che hi mak ka ti tharin naupang inkhualtelemna khawvela nangma chungchanga day-dreaming ka indulge luattuk vâng a nih ber ka ring a, pa-tar tê tawh si, ka chawh ngawt mai! Chawh tak rawh i! (14.6.1977)

w Van lam thlira ka haw pah chuan -

Chung si-âr pawl riai khi lunglênna!

Thlir ve ang maw an dawhsâng-pârah, mi U’n,

Chhingmit suihlungrualna thangvân khi?

tih hla châng hi rilruah a lo lût thut mai a. Mi chu an mu reh dawn lam tawh tih chu ka hria. Chutah ka rilru tê tê chuan, “Kan nau Zâr bawihi nena kan inkâr a hla êm mai, ka lung a awi thei lo. Lungrualpuiah sâwm ta ila. Thlaa han zin austronaut pawhin space ringawt hmanga rilrua leia a ṭhiante biakpawh a lo tum tawh alâwm, Zâr Hmelṭha-i pawh hun ka tiampui ang a, thla khi palaia hmangin eng zân emaw chu minit khat chhung lek pawh ni se ka ralkhat kawm ngat ang maw le?” ka ti ta a. Khawhar in aṭang chuan mel chanve dawn lai hi in awm mang lohna rama kal tlang a ngai a. A vawt a; a hma ni lawka i muffler lo thleng pawh kha ka awrh lum chang lo va; mahse ka khua zuk har lo tlat a mawle! Chutia a khât tâwka thla ka han melh lai te chuan, nangin lo melh vein, keiin i lo melh ve ngei tih lo hre phei ila chu, ka bul hnai maia awm angah ka ngai thei hial ang che. Chu chu a nia ka sawi tum chu. (14.1.1977)