TUIRINI ZÂWNG LEH MARK TWAIN (A Chimawm Zawng Hlirin Maw?)

Khawvela naupang thawnthu hming­thang tak “The Adventures of Tom Sawyer” (1875) leh “The Adventures of Huckleberry Finn,” (1884) ziaktu, American writer lar bera an chhal leh fiamthu thiam (humorist) hmingthang tâwpkhâwk Mark Twain (Samuel Langhorne Clemens 1835-1910) hi thluak vaivir leh ngeiawm thiam lamah pawh a lo diau lo fê mai. A chimawm duhna lamah chuan Tuirini zâwng an sawi chu nêp tê hi a ni ringawt.

“Thudik hi kan thil neih zinga hlu ber a ni a. Chuvangin renchem takin i hmang ang u,” titu Mark Twain chuan a naupan lai chanchin heti ang hian a sawi pek a:

“Ka naupan laiin pa pakhat dawnfawh zawrh lai hi ka rûksak a. Hmun fianrialah ei tuma ka intintuah mêk lai chuan, ‘E, ka thiltih hi a dik lo tawp mai. Ka tih loh zâwk tur ka ti a ni,’ tiin ka inngaihtuah harh thut a, ka dawnfawh rûk sa keng chuan a zuartupa awmna lam ka va pan nal nal a; a hmuh loh laiin dawnfawh chu ka dah kir zauh va. Tichuan a aia hmin ṭha zawk chu ka ru leh ta a,” tiin.

Mi han cho thinrim leh an beisei loh dan taka han chhan te hi nuam a ti pherh erh a. A

ṭhian pakhat a tlawh ṭumin, a ṭhianpa farnu chuan naute a lo pawm a. Nau pawmtu chuan nui sâng chung hian, “Nautê hi i lawmin i ngaina ve viau lo maw?” tiin Twain-a chu a lo zawt a. Ani chuan, “Ngaina e,” ti ve ta mai lo chuan, “Ngainat te chu i ti duh e, a huatin ka hua maw le. Ṭum khat ka damkawr chakvak loh laiin ka farnu fa, naute hi ka khumah a rawn lawn a, mite chu a la rawn fâwp leh ta nghal a. A huata ka huatzia mai chu! Khata ṭang khan, ‘Ka dam ṭha leh a nih ngat chuan naute suattu Heroda lim hi ka la din khawp ang,’ tiin thu thlukna ka siam fel ta a ni,” tiin zu han chhang pek a.

Ṭum khat chu a nupui lehkhathawn tur hi a lo thleng a, eng lehkha nge a nih a hre châk si, a hawng pek a. A chhiar zawh chuan a thiltih chu a hawihhawm lo thawmhnaw a ti leh deuh a ni ang chu, inthiam lo tak chungin envelope-ah a thun leh a, envelope hnungah chuan, heti hian thupha chawina a ziak a: “A chhung thu en tumin tihpalh thilthua hawn a ni,” (Opened by mistake to see what was inside) tiin.

Khual khuaa rel chawlh­hmunah an khuaa a ṭhian pakhat nen hian an inhmu a. A ṭhianpa chuan Twain-a chu, “Ka hmu fuh hlauh che chu ka va’n lawm tak em! Hei, ka chiseh lam ka inhmang kâwt leuh mai a, haw-na tur rêl chuan man takngial pawh ka zuah tawh si lova, i mi

ṭanpui ka ngai a ni,” tiin a han ṭahawh a. Mark Twain chuan pawi tih hmel taka ner sak pah hian, “A va han zia lo em aw! Hei kei paw’n ka rêl man daih ṭawng ṭawng tur ka dah ṭhat chauh lo chu ka hmang fai miat mai si a, ka kêp theih che ka va ring lo ve. E, eng lovin i ti ang, kan khaw kar a hla lo bawk a, rêl-a kan chuan hunah ka ṭhutna hnuaiah i biru ang a, keiin ka ke-a lo hliah hram hram che ka tum ang a, sum seng lovin kan khua chu i ban ve thei mai ang,” a ti a. A rawtna anga tih chu an tum dun ta a. Twain-a chuan a ṭhianpa hriat lohvin ticket pahnih a lei a. A ṭhianpa hnenah chuan a lâk kêp thu erawh chu a sawi duh hauh lo va. A ṭhianpa pawh chu Twain-a ṭhutna hnuaiah chuan a tawm sen ta kar a. Rei iak an tlan hnua conductor-in a ticket a rawn enfiah chuan Twain-a chuan a pahnih chuan a lo pe a. Conductor chuan, “Hei ticket pahnih min pe si a, nangmah chauhin i ṭhu bawk si a, khaw’nge a pakhat zawk neitu hi?” a han ti a. Mark Twain-a chuan nui keh hui chungin a kapkara a ṭhianpa mawng chu a han beng thak thak a. “Heta hi zâwng vuak hlau ang maia a tawm kawr hi. Ka ṭhianpa hi chu pa dangdai leh maksak tak, intivei ta reng reng hi a ni a, ṭhutnaa ṭhut ṭhat hle hle ai chuan hetia tawm hi ka duh zawk e, a ti tlat pek alawm mawle,” a ti ta a.

Twain-a hi a ṭhiante ngainat rawn hlawh tak mai leh

ṭhiante hlutzia hre fuh pawl tak a ni a. Amah ngeiin,

“Inṭhianṭhatna hi a thiang­hlimin a tlo va, a duhawmin a nghet êm a, damchhung pawh a daih thei a ni, pawisa inpûksak te kan indil lem loh chuan,” a lo ti hial a ni.

Zuk leh hmuam lo chin dawklak tawh hi chu tam tak chuan sim har kan ti viau ṭhin. Mark Twain-a hi chuan a huphurh lo ngang a ni ang, “Meizial nghei hi khawvela thil awlsam ber pawl a ni hial ang, vawi sang tam lo nghei tawh ka ni bawk a ka hre ve fu tawh a nia,” a ti miau va.

Kum a lo thar hian rilru thar nen mahni leh mahniin kumthar thutiam kan insiam ṭhin hi. Mark Twain pawhin heti ang hian a kumthar thutiam chu a ziak ve a: “Kumin chu ka sum lâkluh milin ka khawsa dawn a ni - mite pawisa pûk chawp pawhin he ka thutiam hi hlen chhuah hram ka tum ang,” tiin. Amah vêk hi alawm “Hriselna bu i chhiar chuan fimkhur takin chhiar ang che. Khâwl chhut sual te hi i lo thihpui dah reu reu ang e,” titu kha.

Ṭawngkauchheh lar tak, “Pa hlawhtling tak phênah hian hmeichhia an awm châwk ṭhin,” tih hi chu kan hre tlanglawn hle a, kan Mark Twain-a lehpek hi chuan, “Pa hlawhchham let der phênah hian nu hlawhchham tak an lo awm ziah ṭhin,” zu han ti ve leh mauh thung a!

England rama an chawhlui kîlhonaah a thlengtute’n an khual zahawmte (lal chhungkuaa mite, roreltute, scientist leh mi ropui tak tak) hming an chhiar thliah thliah a, an hming an lam zawh apiangin kut bêngin an lo lâwm zel a. An khual zahawm zinga pakhat Mark Twain chuan a bula mi a titipui mawlh mawlh a, an hming chhiarchhuah pawh chu a lo ngaihtuah chang lo va. A tâwp bera hming an chhiarchhuah chuan a hmaa mite zawng zawng aia nasain kutbeng thâwm a ṭha a. Mark Twain chuan tu hming nge an lam pawh hre lem lo chuan, intibengvar fahranin mi dang ai aia uar chuan a kut a han beng ve a; thâwm zualpui a reh hnu pawh chuan a la beng zui zel a. Kut an ben zawh chuan Twain-a chuan, “Tunah khan tu hming nge a lam a?” tia a bula ṭhu a han zawh chuan, a bula mi chuan, “Ele, Mark Twain-a,” tiin a lo chhang a; hemi ṭum zet hi chuan ani meuh pawhin a hnar a hmu ve lurh lurh.

A ṭhenawmpa hian a lehkhabu duh deuh mai, lei tur awm tawh lo hi a lo kawl hlauh mai a. Mark Twain chuan a ṭhenawmpa lehkhabu chu hawhchhuah a dil a. A ṭhenawmpa chuan hawihhawm fahran lo hian, “Ka remti teuh lo mai, i duh leh hetah hian chhiar mai rawh,” a lo ti fithla hmiah a. Twain-a chu lungawi lo fê hian a haw tau ta hnak hnak a. A hnu chawlhkar engemaw zah hnuah chuan Twain-a chu a ṭhenawmpa chuan phaitual hnim tanna khâwl (lawn mower) hawh a han dil ve ta thung a. Mi chimawm Mark Twain chuan, “A hmana ringawt chu ka phal lo pawh a ni dang lo. Amaherawhchu, ka compound pawn lama hawhchhuah hi ka remti lo va; i duh leh hetah hian hmang mai rawh,” a lo ti ve hmiah.

A ṭhianpa William Dean Howells-a hnena a lehkhathawn te hi han chhiar ve teh mah u:

“Duhtak Howells:

Chhei khaw raw, kan South Carolina mi buṭu “Belton O’Neall Townsend, AB. and Attoeney at Law” intiina hla (poem) a phuah leh chu a hlaphuah i tana a hlan thu te kha i lo chhiar ve em?

A poem fakna thu i ziak ni a a sawi kha, i lo ziak tak tak a nih chuan khaihlum i phu hliah hliah ang; i lo ziak lo a nih chuan amah zawkin khaihlum a phu. Eng pawh khaw pawh ni se, a engti kawng zawng pawhin ani hi chuan khaihlum chu a phu reng reng. Ni lo, khaihlum satliah mai ni lovin tel sova thlak, bilât lei (cement)-a châr hlum, a ril phawrhsak. Ni lo, ani ang tihhlum nan hi chuan eng ang nghaisakna mah râwng tâwk a awm thei lo vang.

Han ngaituah teh, he thu leh hla hrikhrû, i tana hnawmhne hlântu; amah fakna thu nang leh mi lainatawm mual liam ta Longfellow-a sawi anga a tarlan hi. He hlaphuahtu avang chauh pawh hian hremhmun hi a awm ngei i beisei ang. A lubûra êk paitu hian thu eng engemaw a chhep ve a, an chhuahsak ve ta mai ni berin ka hria. Hawh awi, he a kawṭhalo êk hi i tana hlan lovin Aldrich-a tan hlan ni zawk se la chu hlimin ka nui let tawp tawp tur a ni a; i tana a han hlan mauh mai hi chuan ka nuih a tiza mawlh lo. A fiamthu ka man phak hlawl lo.

Ys Ever, Mark.” tiin.

Thawnthu phuahthiam Henry James-a thawnthu bu chungchanga Mark Twain-a ngaihdan an zawh chuan ani chuan, "A lehkhabu eng pawh mai hi vawi khat i khup tawh chuan i keu leh thei mang mang tawh lo vang," tiin a chhang.

Zai leh rimawi ringawt hmanga lem an chan “opera” hi a en ve a, an zawh hnu chuan eng angin nge kha “opera” kha a hmuh tih an zâwt a, ani chuan, “Hmana hnuchham in a kan vak hnulamah kha chuan heti ang thâwm ang chi hi ka vawi khat hriat lehna a ni,” tiin zu han chhang leh pek a.

A ngam loh tawnfuh chang erawh a nei ve leh zauh bawk ṭhin. Ṭum khat pawh ruaiṭhehna hmun pakhatah hian Chauncey Depew leh Mark Twain te hi thusawi tura ruat an ni ve ve a. Pa thuthiam tih takah Mark Twain-a chuan hneh zetin a khabe a han sêp a; ngaithlatute paw’n an lawm dar dar hle. A hun a lo thlen ve veleh chuan Depew chu a lo dingchhuak ve ta a. “Sawi tur hre ve tak ang maw?” tih châna lo chângtu mipui lam hawi chuan: ‘Ṭhian duhtakte u, zanin tlaia he hmun kan rawn thlen hma hian ṭhianpa Twain-a nen hian, “kan thusawi tur ve ve insawi thlengah,” tiin kan inremsiam a. Twain-a chuan tun lawkah khan ka thusawi tur chu a rawn dinchhuahpui tawh a; mipui lam pawh in beng a tlai hle tih ka hriatin lawm pawh ka lawm khawp mai. Pawi ta em em erawh chu Twain-a’na a thusawi tur min pek ve kha, ka chengvawn loh luatah ka hloh daih mai a; han sawi chhâwn leh tur tak ngial pawh ka hre si lo va, chuvangin min hrethiam poh mai a ni ang chu,’ a ti ta reuh va. Mipui kutbeng leh hawhaw ri chu a hmaa mi letin a ring ta zawk a ni.