BYE BYE, BILLY BOY!

Hlâwkna, hausakna, hlawhtlinna leh hamṭhatna hmuh hna bera neiha kan inhambuai hunah hian, mi tam tak tan chuan zawhte hian ṭangkaina leh ṭhatna an nei lo a ni mai thei. Keia tan erawh zawng ka ṭhian satliah piah lam an ni. Ka ṭhian bul hnai ber berte chhiar dawn ila, ka zawhte-ho hi an hming ka lam hmasakah an ṭang ṭhap ang.

Patling puiina zawhtê han ngainat tlat mai chu, zawhte zûna la uai ve ngai lo tan chuan a mak viau mahna. Mizo zingah phei chuan zawhtê chu naupang leh hmeichhe lawm tâwk chauhva ngai pâwl kan tam ang; hmeichhia-ah pawh tlem tê chauhvina an duh tura ngaih a ni. Shakespeare-a’na, “Hliam la tâwk ve ngai lo chuan pem-ser a nuihsawh ṭhin,” (Romeo and Juliet: Act 2, Scene 2) a lo tih ang kha thil ni thei tak a ni.

Zawhtê hi naupan têt aṭanga ka ṭhian ṭha ber an ni a. An tel lova awm lai hi ka nei meuh lo. Mi ta ka la (adopt) ngai mang lo va, anmahni zawk hian min rawn thlang ṭhin a ni ber.

Ui te hi chu tu pawhin an inngainattir thei ang chu. Zawhte ngainatna hlawh chhuak tur erawh chuan thluak hman fê a ngai a, dawhtheih, zawldawh leh hmangaihna ngah a ngai ṭhin. “Meet the Parents” tih film-a Robert De Niro’n, “Ui hi chu sawizawi leh thunun an awl em em a, han vîn hlek ila an kê leh an kê inkarah, an zahmawh khuh turin an mei an khup zûl zûl a, an beng an thlep nghal a. Zawhtê sawizawi tur erawh hi chuan ṭan lâk fe a ngai a, ui angin an tlâwm ve zung zung lo,” a tih kha a dik khawp mai.

Ni e, zawhtê hi chu mahni induh larh mai, mi thuhnuaia kûn duh zen zen lo, ngeng ngal mai hi an ni a. Tu bawih leh salah mah an inphal lo. Anmahni an inpeih fel hma chu mi an pawh zen zen lo teh asin. Ui chu han ko ila, an lo kal mai. Zawhtê kan koh erawh chuan, kan thuchah kha an dawngsawng hmasa tê tê a, ṭul an tih hunah min pan chauh ṭhin. Kan chungtlak a, kan hnuaichhiah theih an ni lo; anmahni hian an remti lo tlat.

“Kum sang chuang liam ta-ah khan zawhtê hi pathian anga biak an lo ni tawh ṭhin a, chu chu zawhte-ho hian an theihnghilh thei reng reng lo,” te pawh an lo tih fiamthu ṭhin hi. Mi dang tan a inhawng zen zen lo va, a inhawn tawh vêk vêk erawh chuan a pumin a inhawng a. Mihring angin a zia a thup ve ngai lo. American thufingin, “Zawhte khual ṭhiana siam dan i thiam chuan mi vannei tak i ni,” a lo ti rêng a ni.

Kan in chhungah chuan ka zawhtê-te hi ngaw­puia sakeibaknei ang maiin an lal a. Kei pawh ka zawhtê-te tan chuan “ram zau taka lal ber” ang mai ka ni a; mi dang min ngaihdanah ka buai lêm lo.

Ka ei tur kan insem a, ka ei ai ka pêk chang a tam a. Ka ei phâk loh ka hlui chang pawh a awm ṭhin.

Ṭhenkhat tan chuan hmeichhia-ina zawhtê an ngaina tlangpui mai pawh hi hriatthiam a har lek lek ṭhin ang. An lên loh leh an mû a, ina an awm chuan tuma bawh buai an duh lo va, an duh hun hunah kan chungah an rawn lâwn a. An ei loh leh an ê a. An la hnâr ri berh berh zui a. Hei hi mipa zia-a hmeichhia-ina an ngaihtheih loh ber a ni a; zawhtê-ah chuan zu han ngaina tlat pek a. Hei tak hi a ni zawhte ropui bîkna chu ni.

“Zawhtê ka hlau, ka râp, ka ten,” ti ṭhin hmei­chhe-ho hi chhung lam ṭhatna an neih leh neih lohvah ka buai ru fo ṭhin. Mark Twain-a’na a sawi ang deuhin, miin zawhtê a ngainat phawt chuan, a tan ṭhian leh laina ka ni nghal, inhmelhriattirna dang vak ka mamawh lo.

Mi an hmangaih a ni tih an lantir ve theih dan ber pawh kan laka pangchan an chhuah hi a ni a. An bianga kan biang an nûl te, an taksaa kan ke an han nâwk te, an tin tlum chunga min han beng fiam vêl ṭhin te hi an mi hmangaihna an lantir thiam ve dan dang leh chu a ni.

Phût let nei lo va mi dang hmangaih awmzia min zirtir a. Khawvela kan nun kawng kan zawh­naa thil ho leh mâwl tê tê leh ṭangkai lêm lo anga lang ngaihhlut nachang hriat min zirtir. Mi engmah tihsak lêt ve thei êm êm lo hmangaih hi amaha ngau ngau pawh hian malsawmna a ni sa reng tawh a ni.

Cancer leh natna khirhkhan veite hnena rilru lam daktawrte’na ran vulh tura an lo râwn ṭhin hi a mak lo ve. Ṭawngkamina awmzia a neih loh chinah, ran uapna, awmpuina leh chenchilhna hian nâ a chhâwk a, damna a thlen fo ṭhin niin an sawi.

Zawhtê nena nun hona hian tawnhriat hlâwk­thlâk tak tak min neihtir a. Nun kawng chhiar dan min zirtir ṭhin. Chhungkua min pawt hnai a, kan inzawmna an tinghet hial thei. Mittui karah min tinui a. An mi hmangaihna leh ngainatna chuan kan thinlung leh kan chhungkua malsawmna-in min vûr a. Kan mal chunga maimichhing lep lep chunga an thaw ri berh berh mai te hi kan dampui sawng sawng thei nia.

A hmaa a hming ka lam rik tawh, thu thiam tâwpthang Mark Twain-a, a Connecticut huana zawhte 11 vulh ṭhin chuan, "Zawhte hi an hnar theih ngang loh a ni ber e. A bik takin a thaw ri berh berh chi hi. Ka hriat chinah chuan thil nung azawnga thianghlim ber, fing kherek ber, rilru chak leh hriatthiamna ngah ber an ni - i hmeichhe hmangaih tak tih lohvah chuan," a lo ti hial.

Thu leh hla phuah mi leh ka mi ngaihsan tak tak zingah pawh “cat lover/ cat person” hi an lo tam khawp. Ernest Hemingway, poet ropui TS Eliot, “Old Possum’s Book of Practical Cats” bu ziak hialtu te, Charlotte Bronte, Emily Bronte leh Anne Bronte te unau thum te, Lord Byron te, pa rorum Sir Winston Churchill te, Alexander Dumas, “Zawhte hmangaih theihna aia thilthlâwnpêk ropui eng nge awm chuang ang?” titu Charles Dickens te, Victor Hugo, Dr Samuel Johnson, Edward Lear, Edgar Allan Poe, zaithiam chuai thei lo John Lennon, Freddie Mercury te, khawvel mi ropui dang Florence Nightingale, Isaac Newton, Picasso, Marie Antoinette, leh sardar ngainatawm ber Khushwant Singh te thlengin. Â, an ṭhahnem mai, sawi peiha thu a ni mai.

Zofate zinga pa thu thiam lar James Lian Mawia khan zawhte a ngaina ve hle bawk a, kum 20 chuang daih zawhte chi hrang hrang a vulh a. A zawhtê, “Kuu-Kuu-i” (Zosangzuali) chanchin ngaih­nawm leh lungchhiatthlak taka a ziah nghe nghe kha. Brig T. Sailo mal chung pawh kha a tute ai mahin a zawhtê-te khan an chang ngun zawk emaw tih hial turin, ina a awm kha chuan zawhte pahnih vêl hi a pawm deuh reng ṭhin.

Hun rei tak chhunga kan chhungkaw ṭhian ṭha, kan ei ang min eipui a, kan mutna leh kan shampoo thlenga min ṭawmpuitu, min uap lum a, in min nghahsaktu rinawm, chhung inkhawmah pawha min telpui ṭhap ṭhap ṭhin kan zawhtê: Anti-anta-nu (Hmangaihna-ngah-nu), Mimi Hauhnar, Te-i te unau, Elsie, Pâtêa, Nonnie te’n mual min liamsan zawh hnu-ah, kan hnêna la châmbâng awm chhun Billy chuan tun March ni 5 khan Chhimbâl Lei (Rainbow Bridge) min zawhsan ve leh ta a. Katy Perry zawhtê Kitty Purry te anga lar leh hriathlawh ni ve lo mah se, ka tan chuan, ka lâwmna hlâwm, ka lunghlu buk an ni a.

Kei anga zawhte ngaina mi i nih ve loh chuan ka tuarna hi i hrethiam phâk ngai lo vang. Min nuihsawh hial zâwk mai thei. Kan ṭah anga ṭap ve lote tan chuan kan mittui hi hmuh thiam theih chi pawh a ni lo rêng a ni. Anmahni avanga ka mittui a far te hi tlâwmah ka la lo va, ka zak lo ve. Ran thleng phâk hmangaih theihna thinlung ka nei tih lantirtu a nih avangin, ka mittui chu tangkaraw tui ai pawhin a mawi ka ti.

"Refugee a nih hi," ka ti fiamthu ṭhin a. Kan kawmchhakte'n Luangmuala an chhungte ta, hnute pawh a nghei fumfe hmain an la a. In an thlenpui rualin a tlan chhuak nghal a.

Kawmthlanga aw sin chhe zeta a hrâm êk êk reng chu khawngaihin, in hnuaia awm ka u-te chuan an la chho va, chaw te pe-in, mutna an siam a. An enkawl zui a. Kuttum tiat lek tak tak hi a ni. An fanu-in a hmingah "Billy" a sa a.

Ka u Sangtea cancer-a a nat avanga phai an kal te a ngaih tâk avangin ka enkawl zui ta a. Kar lovah a mûmin, a mâm miat a, kan chhungkaw member leh ka ṭhian hnai ber a ni zui ta a. Ina ka riah a, zawhte "nula" rîma a lên chhuah loh chuan kan mu dun deuh râwn a, kan inkawp chawt thin. A hmaa a chipuite ang bawkin min ngaiin min thlahlel thei êm êm a. Computer ka ṭhutchilh pawhin mouse nghahchhan (pad)-ah ngat zel hian a bawk duh a, mouse tihchêt harsa leh computer screen hliah ṭhen tâwk vel chiah hian. A chang leh ka lehkha chhiar lai chungah ngat te, ka thil ziahna lehkhaphekah ngat te hian a bawk thâwn a. Ka nawrsawn phal ngai meuh si lo.

Ka awmna room apiangah hian a awm a. Bual ina ka luh chuan pâwnah min nghâk a, a hrâm char char a, chhung lam aṭangin ka chhâwn khâwk ve rum rum zêl a. Hnute kham lo va lâk hran a nih vang ni maw, kum 3 a pumhlum hnu, a thih hma lawk thleng khan blanket te, ka kawr te hi a hne dek dek ṭhin.

"Bilte-mei-kawh-pa" tih hlirin ka ko va. Ka koh chuan a lo kal nghal tlangpui a. Kawmthlanga a awm chuan hrâmin min lo chhâwn a. Ka biak apiangin min chhang lauh lauh ṭhin.

Ka zawhte neih ṭhin dang zawng aiin a tin a hriam a, kan infiamnaah ka kut hi a ham pilh phung a, a vûng bûr thin. Ka thawmhnaw ham phuai loh a hleih a nei mang lo. White House-a Clinton chhungkaw zawhte “First Cat” Socks te angin tin za hiahna tur “scratching post” nei hranpa ve hek lo, kan sofa vel chu a “kut thak hnawihna” ber a ni a. A ham pawr phung mai.

Tukverh pakhat a luh a chhuahna tur hi kan hawnsak reng ṭhin a. Chuta ṭang chuan zawhte lian pui pui hi lo lûtin, a chaw an rawn ei rûksak ṭhin a. Chu chu a lo hmuh fuh chuan, tiat lo teh mah se, a lo bei lêt a. An tlanchhiat tawh paw'n a ûm zui a. An lo ching thal hawl hawl a. An tlanchhe leh a, kawmthlang ngaw thleng rawkin a ûm thla ṭhin.

"Fighter dik tak a nih hi," ka ti mai a. A rawn hliamin, a rawn khem haw pheng phung ṭhin a. Ka enkawl dam a, a lêng chhuak leh a, a ngai tê bawkin a lo haw leh a. Chuti ang reng reng chu a ni.

Kum 3 chuang kan inchênchilh hnu-ah chuan, a tel lo chuan kan chhungkua kan kim lo a ni ber.

Kar hmasa hmasa leh Nilai tlai aṭang khan, a sa duh ber sangha chhum, a hlanga ka pêk pawhin a ei duh ta reng reng lo va, a thar te'n ka'n thlak leh ringawt ṭhin a. Ei a tum chhin chuang lo. Tûr a ei nge maw ni ka ti ta hial a.

Kan mut dunna ṭhutthlengsei (couch)-a blanket-ah chuan a mu chawrh chawrh reng a. Tui fim ringawta a luak tur te chuan thlang lam veranda a zuk pan ve hrâm hrâm a. Zawhte chak leh harh, thatho leh thothâng ṭha tak ṭhin kha, a kal sai ngar ngar tawh a. Mi pawh a ngai zual em em a. Thei leh thei lovin mi a bawh reng tawh. Kan thiam leh theih tawp chhuaha ṭawngṭaina nena kan enkawl pawhin hma a sâwn mawh khawp mai a. Na tuar chau tih hriat takin ka âwm-ah a bei hlê hlê a, rei a daih a beiseiawm tawh lo. Thawhṭanni lamah chuan awmzia awm dawn lo pawh ni se, entir tawh ngei ngei tur a ni, ka ti a.

Chutia a dam lo ka âwma bawka muhil reng chu, Chawlhni (ni 5) tûk zing ka han harh chuan a lo awm tawh hlek lo mai a.

Zawhtê thi dawna an inhriat chuan, an theih hrâm chuan mihring tana hnawksak nih duh lovin, kan lak aṭang hian insaseng felin, ngaw leh ramhnuai lam te hi thi turin an pan ṭhin a. Billy pawh kawmthlang ngaw lamah a hun tâwp hmang turin a inthiarfihlim ta a nih ka ring a.

Ka koh ka koh paw'n min chhang tur a awm tawh lo. Chutia ka ṭhian ṭha ber a han awm ta chu ka ngui nghuai a, ka hrawk a inhnawh a, thâwk har ka ti. A hmaa inkhawm ka tum ve êm êm pawh ka ṭhulh phah ta hial a.

Inkhawm laiin ka lo muhil, ka harh chuan ka âwmah a lo bawk leh thlawr a, a thaw sûk sûk a. A chau ngang mai. Engmah a ei lohna a rei tawh si. Ka bula a hun tâwp ber hman a thlang leh ta zâwk a ni ang.

Chawhnu lamah chuan inlêngte ka neih neuh neuh avangin bathlar thlang lamah, a tâwpna atan ni lum a ai a. Tlaitla chuan lênkâwlah a nunkhua a liampui mai dawn tih inhre tak ang maw?

Chaw ei khamah ka hmu mai lo chu ka zawng kual leh chiam a. Ngawi rengin mikhual room khumah a lo bawk reng chu niin. Sitting room-ah ka pawm phei a, blanket-ah mutin a bulah ka ṭhu a. Ka chûl ka chûl a.

Vawi khat râwl chau tak chhuahin a rawn hrâm ve ta a, a thi dawn hnai a nih ringin ka âwm chungah ka muttir a. Hmangaihtu a nei a ni tih inhriain kal se ka duh vang a ni.

A hawk dawt dawt a. A nâ hle tih hai rual a ni lo. A âwm leh dulah te ka nam a, harsa takin ka mitah lainatawm takin mi rawn en rân a. Rang deuhvin vawi 5 vel a hawk leh dawt dawt a, a taksa a insêp dâwrh dâwrh a. Mi en hrâm hrâm chung chuan dar 10:20 velah a hnuk a chat fel ta.

Billy bawihte, zawhte kâwlhrâwng, kawlh leh khirh ber, ka hauh ngun ber leh min ngai bertu i ni si a ti rawh maw?

Ṭhian chimawm, duhawm, ngaihawm, hriat reng tur min hnutchhiah hnem êm a, theihnghilh i har dawn mang e! Mahni hmangaihte phûmna hmun ṭha ber chu kan thinlung chhungah hian a ni. Ka thinlungah i awm reng tawh ang!

Bilte-mei-kawh-pa, i ngaihawm dâwn mang e! Rainbow Bridge-a phûlrai nuam takah chuan, chakna thar nen phengphehlep han ûm kawi zar zar rawh aw!

So long, my Billy boy!

Farewell, my furry feline fighter friend!