THILTIHTHEIHNA MAK TAK A AWM A - HLA-AH!

KHAWVELA sermon ropui ber ber hi hla hmanga puanchhuah a lo ni tawh ṭhin a; mihring awkâ chhuak thu-ina a thlêm chhuah zawh loh mittui pawh a kai chhuak zawih zawih fo. Kristiante kan inpawl khawmna leh Pathian kan biakna hmanraw chungnung ber pakhat chu kan Pathian hla (hymns) te hi an ni a. Kohhran mite chu thiamna leh theihnaah pawh inlen hleih zeng zung mah ila he’ng fakna hlate hian lungrual takin zai khatah min luantir a.

Mizoram leilunga Kristianna ṭoṭiak hlim tana malsawmna ruahpui a nih dante hai der rual a ni lo. Khawvel pum nghawr nghing lawih lawih tham harhna a thlen reng rengin a hmanraw pui ber chu Hla hi zu ni zel a!

Kum Zabi 16naah te khan, an tia lawm historian-te chuan, Martin Luther-a leh mi dang thusawi sawi ropui tak tak ai khan hla khan mite Isua ke bulah a hruai hnem zawk daih a. Kha an Protestant Reformation Movement pawh kha hla hmanga awih nun a ni a.

Kum Zabi 17naa mimal nun inserh thianghlim lehzualna kawnga harhtharna Pietistic Renewals-ah te pawh khan a meizang hlaptu ber chu hla bawk a ni a.

Kum zabi 18naa John Wesley-a leh Charles Wesley-a te unau rawngbawlna ropui tak maiah pawh khan an thusawia mi pakhat an hneh apiang khan an hla hmangin mi 10 chu an hneh hman ziah.

Kum zabi 19naa America leh Europe-a harhna meipui zâp nungtu ber pawh hla a ni a. Khatih laia rawngbawltu hmingthang DL Moody pawh khan, “Thuhril tluka nasa hian hla hian mite thinlunga Pathian thu nung tuh kawngah a thawh hlâwk a. Pathianina min koh tirh phat aṭang khan rawngbawlna atana hla pawimawhzia hi ka hmu fuh nghal a; ralthuam berah ka hmang hmiah a ni,” a ti hial.

Ni e, khawvelah hian thusawi thiam tak tak an lo chhuak tawh a; chu’ng mite chuan sermon ropui tak tak hmangin Lalpa ram an zauh duai duai a. Amaherawhchu, chu’ng mite sermon chu ziaka chhinchhiah a nih loh chuan, boruakah a thamral zo tawha vawiina mite leh chhuan lo la awm turte tan chhawrbâwk vak ngaihna a awm lo. Chutih laiin Isaac Watts te, John Newton te, Ira Sankey te, Phillip Bliss te, Fanny Crosby te, John Peterson te; Mizo zingah pawh RL Kamlala te, CZ Huala, Patea, Pastor Liangkhaia te, leh tun laia Ramdinthara Sailo te leh hla phuahthiam dangte hla erawh chuan Pathian lalram zauh leh sawh ngheh kawngah hnuhma thar a nei zel a ni.

Mizoramah pawh hian harhna hlimpui ang hi vawi ruk aia tlem lo a lo chhuak tawh a (1906, 1913, 1918, 1929, 1984, 1990-ah te khan) heng harhna meipui depkaitu leh chhêm vâmtu ber chu hla a ni zat zat.

Hla hi ralthuam ṭangkai leh ṭha, hmantlak bawk si a nihzia chu Jehoshaphat-a hun lai daih pawh khan kan hmu a ni.

II Chronicles 20 kan chhiar chuan Juda lal Jehosaphata bei turin tuifinriat ral Suria aṭangin Moaba thlahte leh Amona thlahte chu Meun-ho nen an lo thawk chhuak mup mup mai a. Chumi avang chuan Jehosaphata pawh a zâm a. Lalpa hnenah tlulutin Judai ram zawng zawngah chaw nghei turin thu a than vel a ni. He’ng hmelmate nena an inbeihnaa hnehtu nihna chantirtu chu an ralthuam leh an sipai ropui tak takte ni lovin, an hla sakin a ni tlat a ni. “Tin, hla an saka an fak veleh chuan Moaba thlahte, Amona thlahte chu an tlawm ta a,” ti a a inziah kha.

Sam bu kan chhiar chuan Davida kha vawi duai lo harsatna, buaina leh hmelmate’n an hual chhêp ṭhin tih kan hmu a. Davida’n ral a beih reng reng khan ama chaknain a bei ngai lova, amah kha beram vengtu naupang ve satliah, râlrêl zirna hmun (military school)-a zirchhuak pawh a ni lo; amaherawhchu, Pathian fakna college aṭanga graduate a ni thung a. Amah beitute’na an tuk tlawm theih loh leh ṭhinna chu Pathian fakna maicham hûng a, hriamhrei atana hla a hman leh ṭhin vang a ni.

A chanchin kan hriat lar em em kha. Indopui I-na hunlai kum 1914 Christmas urlawk tlai khan Belgium rama Ypres hmunah British leh German sipaite chu indovin an in-ep mup mup a. Trench kotlanga lu lawr zauh pawh an insai lir nghal hlawl hlawl mai kha a ni a. Hemi tlai hian a khawi rama ve ve pawh a tuk lawka Krismas lo thleng tur chuan an thinlung a tithar ngang a ni ang. Mahni khingpuite mitmei vengthawng tak leh ralṭi chung chungin an tawmkûk te chu an cheimawi a. Chutia an inkar boruak rit taka a awm lai chuan German Sipaite chuan an trench khur aṭangin, anmahni ṭawngin Krismas hla lar “Zanthiang reh lai takin” (Stille Nacht) tih hla an han sa ta dual dual a. An hla sak thawmah chuan British sipaite pawh chu an insum zo ta bik lova, “Silent Night, holy night,” tiin an lo chhawn ve ta nghal a. Kar lovah an indona mualah chuan chhuak khawmin, “Tommy, in ṭha maw?” “E, Jerry, Krismas chibai ule,” tiin lungrual taka chibai te inbuk tawnin, thilpek an neih ang angte an inhlan tawn nak nak a. Hla avangin khawvela krismas chhinchhiahtlak ber pawl an hmang ho ta a ni. He hmunah chauh lo pawh indona mual hran hranah Krismas hi hlim takin an hmang ta hlawm a ni. A hmaa Pope Benedict XV-ina inrem lailawkna nei tura a ngen lawm lawm pawha a hlawhchham leh der hnu-ah hla avangin an inkarah hun engemaw chen (hmun ṭhenkhatah chuan Kumthar ni thleng) boruak muanawm an neih theih phah a ni.

Hmeichhe hrisel lo leh dam rei lo tak Sarah Flower Adams-i’n Genesis 28-naa Jakob-a a u Esau-a laka a raltlana, a bikbona hmun pakhata lung lukhama a mut a a mumanga lei aṭanga van thlenga leihlawn indawh chhova vantirhkohte chhukchho a hmuh a, chu a mumang a neihna hmun “Bethel” a vuah tak hial chanchin behchhana hla a phuah “I lamah min hip rawh” tih hla-ina chhuan hrang hranga hna a thawh ropui tak tak sawi turte hi a va tam tak em!

Kum 1889, May 21-a Jamestown City tuilian thut maia thil thleng an sawite kha a ropui ka ti ṭhin. Khami ṭum khan rel pakhat kawng kal lai chu tui lian thut zangkhauh lai tak maiin a rawn nuai vir lawih mai a. Chu rela chuangte chu a tikawl-âwk a, an tan chhuah ngaihna reng reng a awm tawh lo va, mi dangte tan pawha han chhanchhuah theih chi ziazang an ni ta lo va. Chu rel pindan pakhatah chuan nu pakhat khawchhak tawp ( far east) lama missionary-a kal tur hi a chuang ve a. Mipui thlabar phili buai nuaih nuaih karah chuan a han ding chhuak a, rei lo tê a rilrua a ṭawngtai hnu chuan “I lamah min hip rawh aw ka Pathian,” tih hla hi a han la ta hluah hluah maia, kar lovah a hma lawka chiai buai nuai nuai midangte chuan a hlasak chu an rawn zawm ve a, tichuan khawvel hriat phak loh thlamuanna danglam tak nen an hun tawp chu an hmang ṭumtla ta a ni.

Pil thei lo Titanic lawnglian pil chanchin pawh kha kan hre vek anga kha lawnglian Atlantic tuifinriat dum duk ruih maia lawnga chuang mi 1500 a pilpui mek lai pawh khan he hla vek hi band party nen an sa ruih ruih mai a nih kha. Ni e, hla avangin thihna hlimkawr ruam an zawh mek lai pawhin lung muang lung damin an zawh chhuah theih phah ṭhin.

Missionary hmingthang, John Wesley leh Charles Wesley te nen pawha rawng lo bawlho hrep tawh Edward Perronet Scott pawh kha a missionary-na hmunah tlangmi hnam mawlte’n phil tumin, feiin an hual a. Thih thuai inringin Scott-a chuan a ṭingṭang a phawrh a, an mahni ṭawng ngei maiin “Lal Isua hming i fak ang u,” tih hla hi a han sa a.

“Khawvela mi ze tinrenga,

Chi tin awm bawk te u,

Chawimawina zawng zawng pe ula,

Khumtirin lal ber khumtir rawh u,” tih chang a han sak thlen chuan amah hualtute chuan mittui parawl kuang chungin an ralthuamte chu an paih ta sap sap a. EP Scott hi an zinga rawngbawlin a thih thlengin a awm zui ta a ni.

Pathian hla 2,000 chuang phuahtu Peter P. Bilhorn kha ṭum khat chu Reedsburg, Wisconsin-a harhtharna inkhawma a rawngbawl zo hahchawl mu tur chu engin emaw a mawlh tlat a. Mut tuma a intintuah tawh hnuah a thawmhnaw inbel ṭha lehin khaw vawt hnuaiah ṭingṭang nen a in-ak chhuak a. Kawng kama in pakhat tukverh aṭanga êng lo chhuak a hmuh chuan chu in kawngka chu a han kik a. Kawng an lo hawn ve mai a. Chu in chhungah chuan mi tam tak mai zu leh sa nen, pawisa khelin an lo awm luih luih mai hi a va hmu a. Bilhorn- a chuan, rilru leh tihtak zetin “Where is My Wandering Boy Tonight?” tih hla hi a han sa a. A hla sak chuan chu’ng pa phûnglûng pui pui chu a hneh ngang a ni ang, a zan la la chuan mi parukin Pathian hnenah an nun an hlan hial a ni.

Louis Albert Banks-a’na Kristian zai thiam tak mai pa pakhat chanchin a sawi kha a ngaihnawm ngaihnawm ngawt. Chu pa chu a lei a cancer avangin zai pui tawk tura tih a ni a. Damdawi ina amah zai tura engkim an inpuahchah fel hnuah, inzaina pindan chhungah chu pa chuan doctor hnenah ngui lapin, “Doctor, ka zai thei ngai tawh lo vang maw?” tiin a han zawt a. Doctor chuan hrehawm ti tak chungin a theih tawh lo tur thuin a lo chhang a. Chu pa chuan, “Chuti chu, Doctor, a tawp berna atan vawi khat chauh ka han zai leh teh ang aw?” tiin, Isaac Watts-a hla,

“Ka thawk theih chhung min

Siamtu ka fak ang a,

Thihnain ka aw min chhuhsak hnu paw’n

Ka fak zual deuh deuh ang,” tiin duh deuh maiin a sa vawng vawng mai a. Amah zaitu tur doctor chu hnukulh ṭeuh chungin Pathian hnenah a inhlan phah ta nghe nghe a ni. He hla vek hi a ni, thuhriltu hmingthang John Wesley-a’n, kum 88 mi ni a, a thih dawn ṭepa natna khuma, thei leh thei lova a sak ṭawk ṭawk ni.

Catacomb martarte hunlaia Rom lal nunchhe pui puite’n Kristiante sakhawlh pawhsawm tura an tawktarh pawha ramsa hlauhawm kawlhsen leh koham laka an inphenna chu hla bawk hi a ni. Thih dawn darkara hlim taka an zai thei khan Nero-a te lu pawh a tihhai hle a nih kha maw!

Tirhkoh Paula leh Sila te Phillipi khua lung ina an tan ṭum pawh khan hla an saa thawklehkhatah lir nasa takin a lo nghing a, tan in lungphumte lam chuan a lo nghing a, kawngkhar zawng zawng a inhawng nghal a, mitin kawl bun te chu a lo inphelh ta vek a nih kha.

Isua’n lungngaihna vawrtawp a hmachhawn dawn a, Zanriah hnuhnung an kilho zawh pawh khan, “tin, hla an sak zawhin an chhuak a,” (Mat 26:30) tih a nih kher kher kha.

Mitin tana chanchinṭha lawmawm em em Leia chhandamtu lo pian thu Van mipuite’n berampute an hrilhna hmanrua pawh kha hla a ni.

Hringnun zin kawnga chaute chu hla daihlim hnuaiah an ṭhu thlandai a, tah chuan lungngai fate’n thlamuanna an hmu a. Lunghnuala kaikunte hnenah beiseina khawnvar a chhitsak a. Mi suaksual buruhsehte pawh simna dawhkân a kiltir thei. Chutiang chu a ni hla thiltihtheihna chu.