HMANGAIHNA KUHMÛN, PÂR CHHUAK VE TA LO CHU!

Aizawl tlangval hleitling zeih zawih, hmel sar viah vuah, inkhaithli thlerh thlawrh, kum 23 mi vêl Vankhama chuan, Zofate zinga compounder hmasa pawl fanu, kum 20 mi vêl Challiannguri chu a phû loh niin hre mah se, hèl mai lovin, a hél lui tlat tho va. A cho rual loh a nihna chu amah chotu ber a ni.

Chutia Vai film anga a thingkûng phên zâwnga a chhai kual vêl lai leh, an inkara hmangaihna mit a keu ṭan mêk lai chuan, chu nula pa chu kum 1930, July thla khan, N. Vanlaiphai lamah an sawn ta thut mai a; an chhûng pêm lo thei ta si lo va.

Thlawhhma mâk hnu ang maiin Vankhama tan chuan Di-biahnêmi tel lo Aizawl chu a chul rup a. Pathian hnuchhawn ram ang mai a ni. Khawhar leh mal inti taka a thên vêl mai mai laiin, ni khat chu thingtlangpa pawr fep fawp, iptepui ak hian an Dawrpui in kawngkhar chu a rawn kik dawt dawt a. Phâwk hrâ hian a lo hmachhawn a.

Chu pa chuan, a kawrhma iptê aṭanga lehkhathawn vuai nin nen, thlantuiina a bual huh hniang tawh chu phawrhin, “Hei, i lehkha tur Vanlaiphai aṭanga ka rawn ken,” tiin Vankhama chu a pe a.

Tu lehkha nge a nih hai hek lo, “A thin a inthên nawlh nawlh hial ang â?” tih tur khawpa rilru sahaw-in lehkha chu a han hawng a. Ziak loh bu, rûl-rîn lehkhapuan pawh thlâka a lungdi kutchhuak chu lungchim takin a han en vang vang a, a mit-notê pawh a zau kâwk kâwk hial ang.

“Chawlhni dar 11 velah Hrangturzo-ah kan lêng dawn a, nang pawhin Tuikhuahtlang aṭangin i rawn thlir chho ve dawn nia,” tih lai te chu hmui phun meuhvin a chhiar a. A chhiar nawn leh ṭhin a.

Amah A Thanglura’n a ti alawm, “Chu lehkha ringawt mai chu nilêng hna-ah neihin a chawi hluau hluau ta mai a; a châng leh lukham hnuaiah a dah ṭha leh lawk a.”

An ni tiam a lo her chhuah chuan Vankhama chuan, Tuikhuahtlang aṭang chuan a la fan ngai loh ram, Vanlaiphai leh Hrangturzo chu lunglêng takin a thlir chho voh voh a. He hla, Mizo lêngzêm hla-a ka duh ber pawl hi a phuah chhuak ta a ni.

Awmkhawhar lênkâwl ka han thlîr a,

Tlâng a lang romei a zâm kara’n;

‘Tah tê khian laitual a lêng ang maw?

Hmâna suihlung rualpui mi dâwn ve maw?

Ka Di-biahnêm, aw, Lênghermawi!

Nang ang renga suihlung mi lên ka tawng lo.

Kâr mah hla se, ka ngaizual che,

Ka ngai che, aw, ka ngai ber che.

Kum sûl mah hlei te’n a dang leh ṭhin,

Ṭuangṭuah pâr zamual a liam tawh hnu

Hian, mi dâwn ve hian ka ring lo che,

Lên khua hmun lênghêli run kai hnehin.

Sûl ang min tum lo ka hai lo che,

Mahse aw, Ngaihzual, i zûnzâm hian,

Zamanhmâwng thing ang mi phuar vêl e,

Fam hma loh chuan nang ngaih ka bâng dawn lo.

Engtikah nang ngaih a bâng ang maw?

Aw, a zual zantiang chhûn nî tinin!

Lêm ang der thiam, min tiriang ngei e,

Mahriak suihlunglên tuara min siam le.

Châwnbân hrui ang vawn ka ngam nêm maw,

Phai tlâng romei chhûm a zîng kâra’n;

Phu loh ngaih dî zûn ka her zo lo,

Tlai ni tla-in, lênkâwl a liam thei lo!

Aw, ka ngai kher mang e, Valnêma’n,

Lung kan rual ni kâwla liam tawh hnu.

Tûrnipui, chhuak leh la dî tawn nan,

Tawnmang lungmâwl maia a chang tawh hnu.

(Mi hrang hrangin, hmun dang danga a hla thu, a châng indawt dan leh a châng zât an ziah dan a in-ang lo zung a. Uluk taka ka han khaikhin kual a, a phuah dan tur ni âwm bera ka ngaihin ka han remchhuak a nih hi).

Kha’ng ni hnu-ah khan an inkarah eng nge thleng? An inhmangaihna kuhmûm khan par a chhuang ta em? Engtin nge an awm zui tâk zel? Rilru-ah zawhna tâwp hleithei lo a lo lût zut zut a. Eng teh vak mah hriat zui a awm ta si lo. Ian McEwan-a’n, “But what really happened? The answer is simple: the lovers survive and flourish,” a tihte anga tâwpna duhawm kha ni zui se kan va ti ve. Mahse, thil thleng dik tak chu, chuti maia awlsam leh tluangtlam chu a ni lo va, anni inhmangaihna kha chu dam khawchhuakin, a vul zui ve ta lêm lo ni âwm tak a ni.

Kum 1934 kum hlui thlah ni, December ni 31 khan, nula kum 25 mi chauh niin, Challiannguri chuan mual a liamsan ta! Nungdama a la awm lai reng pawha, “Engtikah nang ngaih a bâng ang maw? Aw, a zual zantiang chhûn ni tinin!” titu thinlung kehsawm khaw loh dan tur chu lo suangtuah chhin thiam theih pawh a ni lo vang, “Fam hma loh chuan nang ngaih ka bâng dawn lo,” kha a ti miau va.

He hla hi khawvela hla lar leh mawi pawl tak, "Aloha ‘Oe" (Farewell to Thee) tih hla Hawaiian lal fanu Lili’uokalani’n, “The Lone Rock by the Sea" tih hla thluk pawl lek leka a phuah thlûk rinchhana Vankhama duan a ni a. He hla leh a hla dang tam zawk hi thâwklehkhata thinlung khatliam insah huka a phuah a ni hlawm. Mizo zingah he Vankhama hla hi a tlangtla nghâl êm êm mai a, hre lo aram kan awm kher lo vang. A fanu ngei Vanlalruati’n a’n sak hnu-ah ngat phei kha chuan. A kaihlek hla (parody) pawh a pian ve nghal thuai mai kha, “Ka Di biang ser, chhinchhiah awlsam,” ti te-in. Ka duhthusamah chuan he hla hi mipa ngeiin, Elvis Presley-a aw phawiin, “One fond embrace,/ A ho’i a’e au,/ Until we meet again,” a tih ang hlurh hlurh khan han sa mai se, a mawi lehzual ngawt ang.

He hla a phuah dan hi sawi dan dang a awm neuh neuh va. Darthlalang Tlang leh Tuikhuahtlang aṭangin, darthlalangin an indêt e, ti te pawh an awm. Mahse, a tupa ngei, he hla a phuah hnu kum 28 vela Vanlaiphai leh Hrangturzo han fanpuitu, he hla a phuah chhuah dan dâwp chhuak ngattu, A. Thanglura’na a ziah hi, kei chuan rintlak ber turah ka ngai.

TENSE VANGIN KA TENSED

Zoṭawng kara Sapṭawng thumal ‘verb’ kan zeh hian, a ‘past tense/ past participle’-a dah a ngai hranpa lo. Tun hma aṭanga kan kalphung a ni ngai lo.

Duhtui inti taka, “BA ka passed hnuah, MA ka completed leh a,” an tih ka hre nual tawh.

Social media Whatsapp lar hnu hian “left” (past & past participle of leave) hi kan uar thar ta duar a. “Group ka leave” ti mai lovin,“Ka left” han tih kher kan ching ta viau.

A ṭhen phei chuan a tense engti kawng zawng maha dik lovin, “In ninawm em mai, group hi ka la left daih mai ang,” “Kei pawh ka left dawn,” te kan la ti ta dah rual a!

Ka hmelhriatpa’n a bialnu hnena, “Min ngai ve hian ka ring lo’ng,” a tih ang maiin a ni, a tense lamah hian a buai ni.

Entir nan he’ngahte pawh hian heti hian kan hmang ve zel dawn em ni ang?

Ü Ka thu chhut sual min lo “corrected” saka ka lawm khawp mai.

Ü I thlalak kha ka “edited” zo tawh.

Ü I thu “posted” chu ka “liked” tawh bakah, ka “commented” thlip thlep tawh kha aw. Ka duh êm a, ka “saved” nghe nghe kha.

Ü Thlalak ka rawn “pasted” kha i lo “deleted” leh daih a. Mahse, lo “downloaded” hman an awm nual.

Ü Friend-ah ka “added” hnu fe-ah che min “confirmed” chauh.

Ü He pa hi a thlalakah min lo “tagged” ve ringawt.

Ü Chaltlai deuh deuhva pâwt a chin vangin group atangin an “removed” tawh.