HAMLET-A TE NEN ZAN CHHIN- CHHIAH TLÂK

“Aw, Vanram, zahngaihna i nei ta na nge? Khawngaihna i tlachham ta em ni? A va han pawi tak êm! A ram pum chhuanvawr, nula enthlâk leh tlangvalte entawn hetia a han che ta mai hi le! Kei a ânkâ dawng thintu pawh ka vai ta si. A âwka thlum lah ṭingṭang herh mil loh ang maiin ngaihthlak a hrehawm ta si!” ti a, aw thiang leh tliang, no leh nû, ngaih la leh tleirâwl (matric pass hlim hlawl) aw duhawm tak, Rosy Lalfakzuali Sailo-in Awfeli (Ophelia) anga a chham kha i thinlungah a la châm ve vawng vawng em?

Kum 30 chuang liam ta a Redemption Theatricals-ina Mizo ṭawnga Hamlet leh Romeo & Juliet drama, audio cassette-a an siam kha engzât tak hian la hre hlawm tak i maw?

A hun lai khan a hu zah a na ngang mai a nih kha maw! Veng hrang hrangah an thâwm a inchhâwn tluar tluar a. Cassette zawrhna dâwr zâwnah mipui an inse-hâwr tuau tuau va. An zawrhna hmunpui Treasury Square-ah phei chuan traffic te a ti-jam hial âwm asin, motor a la tam loh nen.

Mizo ṭawng hmang zawng zawng tih mai tur kha William Shakespeare leh JF Laldailova thu leh hla khawvelah min lên lût delh delh a. Elsinore min fanpuiin, Verona kawtthlerah te min tualchaitir a. Suangtuahna ramah awmni min khamtir kha a ni hawt e.

Hamlet a rawn lar hlim khan, a hun laia keini ang rual, naupang kum 10 mi vêl kha chuan an drama kha kan vawng (by heart) fur hlawm âwm asin. A cassette kan neih ve hma khan mi inah ngaithla-in ka vawng chhuak titih hman a. Inah hian ka han “chang” thar (re-enact) leh ṭhin a, an aw ang thei tur bera ka ngaih khan. Kan chhungkua khan min kîl bial laih a; “beng pathum pawh nei se an chhi kim vek ang,” tih tur khan min ngaithla uluk a. Ka pa nui khûr chur chur hmêl pawh ka la mitthla thei hial mai, ka ti.

An aw mawi leh ngaihnobei tak hmangin Mizo ṭawng lo mawi theihzia chiang takin min hriat thartir a. Thu leh hla tuifinriata thûk zâwka ka liluhna tura min nawrtu pakhat an ni ka ti lo thei lo.

Hamleta bu, press-a chhut, ka pu Kailuaia hminga chhuah a nih khan kan sikul chawlh laiin bu khat cheng 10-in kan inzawrh hlawh ṭhin a. Office hrang hrangah kan vah kualpui nasa a, inpe-ah ka ak ve hnak hnak ṭhin. Bu 1-ah cheng 1 lai kan hlawh ve theih avang khan ṭhahnemngaih pawh a na hle.

Ka pu Chhingliana khan keini naupangho kha chanpual hrang hrang min semin, kha lemchan kha min inchhiar chhâwktir ṭhin. Lehkhabu ropui tak a ni tih chu kan hria a, a hlutna leh mawina erawh chu kan la pawh phak lo nasa hle a, vawk hmaa tuikeplung paih te pawh a ang thei âwm e. Keimaha Hamleta, Shakespeare-a leh JF-a nunga rawn lantirtu chu he an audio cassette siam hi a ni tlat a ni.

May ni 25, 2017 zan khan, Zonet cable TV lama program ṭha tak tak duang chhuak ṭhintu, remruattu fel, Lalnunṭawma Fanai hmalâkna leh huaihawtin, kha Hamleta drama-a a changtute: H. Vanlalrawna (Hamlet), Rosy Lalfakzuali Sailo (Awfeli), C. Lalrosanga (Lalber & Hamleta pa thlarau), Rohmingliani (Lalnu), Biakthansanga (Leartes), Kâphrânga (Polonia), Roshan Lalhmachhuani (Chhiahhlawh) nen Ignite Studio-ah kan inkawm khawm a. Ka tan chuan, a taka ka hmuh pawh ka rin phâk ngai lohte an nih hlawm avangin hun hlu leh zan chhianchhiah tlâk tak a va ni em! James Lalrema (Horatio) tel ve thei ta lo erawh chuan rilru a tipangkhing deuh.

JF Laldailova’na William Shakespeare-a lemchan thawnthu Hamlet (The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark) a letling kher kher hi chu a tihpalh emaw tih tur khawpin a tifuh a, a kutchhuak ropui ber, a “masterpiece” a tlingin ka hria a. “Heti ang tak hian kan Mizo ṭawng hi a lo mawi thei a ni maw?” tih hial turin a rawn chhepchhuak ta ṭhin a. Kan thu thiam L. Keivom phei chuan, “Hamlet a lehlin hi Shakespeare-a ‘original’ ai pawhin a ngaihnawmin a ril zâwk a, Mizo literature-in a tawng sânna ber niin ka hria,” a ti hial reng a ni.

Hamlet hi Shakespeare-a lemchan thawnthu zinga sei ber a ni a, tlar 4000 chuanga sei a ni a. Act 5, Scene 2 thleng a awm a, JF-a lehlinah chuan bung 21na thleng a ni thung. A chana chan chuan darkar 4 vela reia chan theih a ni. Chu chu darkar 1 vela zawh turin an han siam rem a ni a. An themthiam ngawt mai. A thu mawi lai suat nasa lutuk lo leh a thawnthu kal chhova pawimawh lai hmaih langsar em em nei mang si lovin an han phuah khawm a ni a. Hollywood aṭanga Hamlet-a film an siam (Mel Gibson te, Kevin Kline te, David Tennant te, Ethan Hawke-a’na Tunlai New York khawpui behchhana a siam te thlengin) ka en ve ta nual mai. Chu’nga an screenplay-te chuan he Mizo adaptation hi an tlukin ka hre hlawm lo ve tlat.

He an drama atana Mizo ṭawnga han siam remtu, a hming tumtute chu C Lalrosanga leh Biakthansanga chu ni bawk mah se, an zavaia inpeizawna an tih niin an sawi a, fak an phu tlâng kher mai. Hun renchem thu-hla vangin JF-a kutchhuak an kaihtawi a, a chham awlsam leh nuam zawk tur te-in an siam rem a ngai fo va, a ngît a ngêtin an chhawm lo fo mai.

A chunga kan tarlan pawh khi, JF-a kut­chhuakah chuan heti hian chhut a ni: “A va han pawi tak êm! A ram pumina kan chhuanvawr leh kan hmachhuan, nula enthlâk leh tlangval entawn maw hetia mumal lova a han chêttlat tâk? Kei a ânkâ thlum zawng zawng lo dawng ṭhintu lah chanhaiin ka vâkvai ta si. A âwka thlum lah ṭingṭang herh mil loh ang maiin ngaihthlak hrehawm khawpin a chhe khaw lo zo tawh si a.” Heta ṭhang hian JF-a sulhnu an lo chheh danglam hret hret dan chu a hriat theih mai âwm e.

A copyright neitute thu an hmu em, ka hre law, JF-a ṭawngkam hmun hniha an thlak chu ka hmu a. A thlak nalh ka ti em em mai lehnghal a. Thu leh hla lamah pawh an duai lo fe mai tih a hriat. “Aw derthâwnna tenawm, i hming chu hmeichhia a lo nih hi!” (Frailty, thy name is woman!) tih chu, “Aw dawrâwmna tenawm, i hming chu hmeichhia a lo nih hi!” tiin an thlâk a.

“Ka nunna lah pin hmâwr tluk pawhin ka hlut tawh si lo.” (I do not set my life in a pin's fee) tih pawh, “Ka nunna hi thin-ther tluk pawhin ka hlut tawh si lo,” tiin an tidanglam a. JF-a ziah tel lêm loh, “Thlafam rûnah chawrno lo zetin i han lawi ve a ni ang chu!” tih ṭawngkam hi an belh bawk a, u BT-a ṭawngkauchheh a nih ngei ka ring.

An Mizo ṭawng lam a fuhin a fiah a. Keini ang rual tan chuan “zirlaibu” ṭangkai a tling. Chutah, “a changtute” aw kha an lem an chan, an “character” nen a inhmeh hlawm em em vek a. Mizo zinga aw mawi ka tih ber C Lalrosanga, Hamleta pa thlarauva a han chana a aw te kha, khawvela aw mawi ber pawla an sawi The Lion King animated film-a Simba pa Mufasa thlarau aw-a an hman James Earl Jones aw ai pawh hian a mawi zâwk daihin ka hria (Amah chuan a hre tawh kher lo vang a, kum 19 vel lek ka nih laia, Shillong MSU Sports-a, a aw mawi tak maia, “Kan Shillong JF-a chu!” min tih te khan ka va han intithei thiam lo tak!).

Chutah Lalber Claudius leh Lalnu Gertrude te aw lah a “majestic” a, thuneihna leh lalna a keng tlat a, lalnu lungchhe, ṭap aw te tak kha, hnuk a va han khawih tak! Hamleta aw lah fiah fel fai tak, nulate tana ngaihzawn loh theih loh khan ngaihno a bei a. Polonia aw te kha, khawbawl upa aw âwm ngawih ngawih khan a khamphei diai mai a. Leartes-a aw chher thâm ṭuak mai te tak kha a va inhmeh tehlul em! Horatio aw te hi ṭhian nghet leh rinawm aw a ni. Chhiahhlawhnu leh hian aw a thawh tlêm nâ a, a thawh chhun chhun hi chhinchhiah tlat a va awl em! Tirhkah Osrik-a mi hnuaihnung aw tlawm leh changkang lo ve tak te kha a va nih hmel em!

Hemi zana ka tuihnihnaah pawh, “In aw kha a mawi tlâng êm mai a, khum khuh nana hman a, a chunga zâl er er ka châk!” ka tih ve hial kha [“Hamlet drama-a Pu PL Liandinga telh ve loh nachang an lo hria hi a lawmawm ngawt mai. A hnam ang pawhin lawmthu sawi hial tur kan niin ka hria. A aw hi a mawi lo ve em asin. A beu si, a ring si, a key a sang si, a pêr-ṭêng bawk si, i ti em ni khah, Stephen Auhmun? Ani aw phêk, chhe ṭhing zet pawh hian, Mizo ṭawnga ama film dub Quo Vadis-a Nero (Sir Peter Ustinov)-a aw kha a rem teh a nia].

Engemaw an lo khak sual palh hlek pawha an lo thun tawhna zawng zawng spool kha paih leh vek ngai khawpa hautak a ni chung khan, an kutchhuak kha tun thleng hian a tluk a la awm lo chu a nih hi. Mi thingpui dawr hnuaiah recording studio phuahchawp ve angreng takah khan a changtute kha ṭum khatah an inhnawh leng lo va, mahni chanpual a lo thlen a, an inluh chhâwk zak zak te a ngai a. Ri siamna khawl leh bungrua (sound effect & gadget) changkang awm hek lo, ngûnhnâm invai rî atana sakawrbakcheh te, mike stand te an hman a ngai a, an invai fiam nan an puipa ber Pu Rosanga nupui themtleng pawh an vuak chhiatsak nual awm e. Mihring lo kal leh kal liam ta pên rî te kha, awmhmuna a ring tial tial leh a zuai telh telha an lo per rem a ngai a. An ngaihtuahna chakzia leh creative dan em em kha a mak ngawt mai. Khati chung khan England siam ang zaih maiin an chhuah thei a, tun thlenga Hamleta Pa Thlarau (thlahrang hi kan ti teh mawlh a) la hlau hi an awm nawk mai nia.

Zai cassette a kal em em lai a ni si a, tumahin drama cassette Mizo ṭawngin la siam ngai hek lo, an producer tur pawhin hreh sa lova hreh chungin, copy 100 lek a han tihchhuahsak hrâm a. Phûng zinga piring vawrh an sawi ang maiin a kal nghal duak duak a. A bâk zawng chu history a ni. A mak lo ve, a mak mawlh lo ve, a lo ropui chungchuang em a ni!

“Ti rawh u, ṭhiante u, i haw tawh ang u le!”

“Ka ṭhuro nunnêm, mangṭha le”