TAWNMANG THÂMRAL (Devastated Dreams)

Thu Hmatheh:

Vawiin hi Mizoram chanchina motor chetsualna rapthlak bera sawi ṭhin, Kawnpui daia bus accident a thlen champhaphak vawi 36na a ni a. A puala ka thawnthu tawi phuah hi ka han phawrh ang e. A sei deuh hlek a, inhriatthiamah, kan ti mai a ni ang chu.

Zoram luhkâ leh chhuahkâ kawngpui pawimawh ber pawi­mawh ber National Highway 54 bawhtu boruak chu a rit churh a. Nipui leilung ro leh châr tawh takina fûr ruahtui châka hû a chhuah chuan boruak a ti-uap zual hian a hriat a. Mizoram State Transport Bus “ZRX 82”-a chuangte erawh chuan khaw lum chu an hrechang lem lo ni berin a lang. Mahni ina haw tur leh mahni tum ram thleng turte an nih avangin hlim takin an phûl hlût hlawm a. A hma ni-a Shillong an rawn chhuahsan hnuah tluang takin Vairengte-ah zan an riak a. Hemi July ni 7, 1981 Thawhleh tûk hian Aizawl lam panin an luai chhuak leh ta a ni. Tukverh bula ṭhute chuan sam chhâwl lêng dâwr dâwrin zothlifîm an inchhêmtir a. Chuta thlifîm lo thaw heuh heuh chu nausên thaw ang maia thiang leh duhawm a ni.

Bus-a chuangte chu mi chi hrang hrang an nih avangin an titi duhzawng leh an khawsak phung pawh a inang lo zung hlawm a. A tam ber chu Shillong-a lehkha zir an ni a. A bâk zawng chu sumdâwng, khualpâng zin, inentir haw leh sipai chawlh la te an ni. Mizo zirlaite’na haw-na tura an chah avanga he bus hi Mizoram sawrkarina a thawn a ni a. Motor veivâk a la tlem bawk a, an inêkbeng a ni ber. Mi 45 hnenah ticket an pe chhuak zet a, a hnuah mi 11 dang an pe leh a, ticket nei lo mi 1o chuang an chuan belh bawk a, motor chhung leh chungah bungraw rit pui pui an phur tel ṭeuh bawk nen, thawk rip tak an ni.

Driver awmna lamah chuan pathlawi zâng hâng pakhat, sam theu re rû hian zahmawh phawkphawhraw leh thu buluk pui pui a sawi a, ṭawngkam a thiamin zahmawh tharlâm a hre hnem bawk a, a hma lam bâwma ṭhute chu an keh ham ham reng a. Zahmawh a sawi lêm loh paw’n ani hi chu a hrâm hrawmhraw hranpa hrim hrim. Driver hnunga pa pakhat ṭhu, Assam Regiment-ah pawha lo

ṭang sil tawh, tuna sawrkar sikula Hindi zirtirtua ṭang mêk chuan a lo pui ve zauh zauh bawk a. An bula nu upa lam sumdâwng pawh chu intihthutak a tum hle nachungin a intituavawn hleithei bik lo, tum loh deuhin a nui phuh leh phut phut ṭhin.

Kawngka bul tlar hmasa bera ṭhu Pu Dailova chu a fapa kum 8 mi chuan, “Â pa, sahuanah chuan min kalpui ngei ngei rawh aw,” a lo ti ve sek a. Shillong an thlen thlâk leh huna a ṭhiante leh a naute pahnih insawitheih khum a châk a ni. A nu nau pai hrâm tawh viau lo sela chu chhungkuaa zinho tum an ni a. A pa chuan, “Kan hman chuan le,” ti chauhin a chhang a. A chhannaah chuan a fapa chu a lungawi zat lo nge ni tukverhah a dahsan leh daih a.

An hnungah chuan zirlai

ṭhian zaho an ṭhu a. India sawrkar leh Pu Laldênga inbiakna nawr chak tura Mizo Zirlai Pawl-ina kawng zawh an huaihawt chungchang an sawi ho va; ṭûl ti leh ti lo an inhnial a. Mizoram sawrkar-ina MZP chu India dodâl (anti-national)-a a puan avanga MZP-in Mizoram sawrkar high court-a a khin chungchang te an sawi kai a. US President Ronald Reagan-a’n Arizona Judge Sandra Day o’connor-i US Supreme Court-a awm tura a rawt thu leh ani hi a awm a nih chuan US history-a Supreme Court-a hmeichhe awm hmasa ber a nih tur thu te an sawi thleng zel a.

An dinglamah chuan Tluangi leh Ruati te nufa, an pa Shillong police-a a thawh avanga kum nga chuang Mizoram hmu tawh lo, Aizawla an û leh naute tlawha kâr khat lek châm tum chu an

ṭhu a. An hnung chiaha nuthlawi ṭhu chuan Aizawla Lalsangzuali Sailo cassette thar lei ngei a tum thu a sawi hlut a. An hnung leh deuhva nu phanchang lam chuan a fate college kalna Aizawl College-a principal an la neih mumal theih loh avanga a manganzia thu a sawi mêk bawk a. An piaha pastor leh pa pakhat ṭhu, baptisma, tuia thlawr mai mai leh a hnima inhnimphûm ngat kâr hlatzia lo inhrilhfiah koh koh pawh chuan mi dang an ngaihsak chang lo. Tlar hnung ber dawttu ding lam leh vei lam hmâwra ṭhu ve ve chuan Churachanpura Pastor Zolawma te crusade an hlâwkpui zia hahîpin an lo sawi bawk a.

Tlar hnung bera ṭhu Hruaia erawh chu a ṭhu ngawi rân reng a. Ani hi Thingtlâng lam mi, a nu leh pain hlo thlova harsa taka an châwm, tlangval fel leh lehkhathiam thei tak, MA final exam ziak zo hlim a ni a. A chhungte a tirethei rei tawh bawk a, chutia ei a han tling ve mai tur chu a lungawi ru veng veng a. A bula Aizawl tlangval ṭhu, hang rîn rên chuan “Hercules” ûm chanve a la khêk rûk ṭâng ṭâng chu tui pawh pawlh lovin a bûrin a khât tâwkin a khiat leh piap ṭhin a. Pâwr fâ hian Vulmawi hla,

“Nunah nun chintâwk a awm,

Lênah lên chintâwk a awm,

Lêrhah lêrh chintâwk a awm,

I nun dan a hleihluat e!

Mahni inhrem reng mai

zawng a nuam ngai em ni?”

tih hi a sa leh bai bai ṭhin a.

Hruaia ang chiah hian a hma lama ṭhu Linda-i paw’n a rilru a lo kawm ve melh melh a. A lehkha zirpui Naga tlangval Lakhi-a fa thla thum mi a pai mêk a, a chhungte paw’n chu chu an la hre lo. A chhungte chu sawi loh a ṭhiante ngei ngei pawh a la hrilh lo. In a thlen hunah engtin nge a chhungte a hrilh ang a, a chhungte’n engti angin nge an lo dawnsawn ang? tiin a inngaihtuah buai nasa mai a, a rilru tâwt chu a thaw leh halh

ṭhin. A bula ṭhu a ṭhiannu Thlengi chu hmeithai fanu, chhungkaw khawsak harsa êm êm aṭanga lo seilian, nula fel tak, Shillong-a Zoram Pawn Mizo Kohhranah pawh ṭhalai pâwl hruaitu a ni a. A nu hian rual a awh êm avangin Thlengi’n zirna sâng zâwk a neih theih nan chawhmeh zuarin kâwla ni chhuak a chhiar a. Mite chu an thil neihin a phur a, hahdam takin an duhna hmun an thleng zung zung a, ani chuan a thil neih hah takin a phur ṭang

ṭang nitin mai a ni. Thlengi pawh kum 2 chhung ngawt chu a haw thei tawh lo a ni. A nu hi chutiang chen chen vawi khat mah a la kal bosan ngai loh avangin a ngaihtuah hle a, rei lo tê-a a nu nena an han inhmu tur chu a phûr hle.

Khasi chemtê leh ngha-um duh aia an hawn tlêm avanga pawi ti te, Meghalaya Sawrkarina Madanritinga Mizote thlanmual hmun a pêk avanga lawm te, Afghanistan-a Russia sipaite chêt dan lo ngaimawh êm êm mai te chu motor chuan a ṭhâp chho dal dal a.

Motor chuang zawng zawng zingah chuan naupang kum 10 mi, sam uk, meng paw râm, hmai bial lam, ngo veng mai Sarah-i chu a phûr fâl ber awm e. Naute-lem lianpui pawmin a ṭhutnaah chuan a zuangṭum leh auh auh

ṭhin a. Ani hi chuap natna chi khat “pneumonia” avanga Roberts Hospital-a inentira a nu nena kal an ni a. Sarah-i hi an fa hmuh hmasak ber a ni a, thla kim lovin a piang a, a sawngnawi em em mai a, doctor-te pawhin a dam khawchhuah zawh an rin mang loh kha a ni a. Mak angreng takin a hrisel chho ta phian zawk a. Naupang danglam tak, hmangaihna leh khawngaihna ngah, a kuma phû lohva puitling, lehkhathiam thei tak, naupang hlim thei êm êm mai a ni a. A puitlin huna nih a tum ber pawh “missionary” a ni.

A chhang chiah Âpuii nen hian kum zâwna piang an ni a. An unau hi an inngaina-in an inkawmngaih êm êm mai a. Mite’n, “Hetiang tak hian unau a inkawmngaih theih ngai a ni maw?” an tih hial khawpin an inzui nasa a, ṭhian dang an ngai ngai lo. An kawng kalte hi an inkaihkuah rial rial ṭhin. An class-a zirtirtute’n chithlum-mum an sem chângte hian Sarah-i chuan ei pawh ei phal lovin Âpuii a hawn hrâm hrâm ṭhin a. Âpuii chhan nan chuan Sarah-i hian a ngam loh puite pawh a sualpui chang a awm. Chuvang chuan Âpuii chuan a ngainâ-in a ngaisâng a, rin pawh a ring a ni. Tun ṭum inentir tura Shillong an kal tur pawh hi ngen tak têin a ngên a. A nu a ngên pawh a ni lo, a u Sarah-i a ngen a ni. An ṭhenawma Sángsàngi te naute-lem anga ṭap thei hawnsak an intiam avang chauhin lungawi takin an kalsan thei ta kha a ni a. A nu chauhin, “Kan rawn hawnsak ang che,” ti chu ni se a ring zo tak tak kher lo vang; mahse, a u Sarah-i berina chutia a tiam tâkah chuan an hawnsak ngei ngei a ring a ni.

An haw dawn ni hian Sarah-i te nufa chuan Âpuii naute-lem tur zawngin Laitumkhrah Bazar

aṭangin Police Bazar zawng zawng an hrût chhuak a, nu ber chuan, “Thil dang hawn mai ang,” a tih tawh hial hnu-ah Sarah-i beidawn duh loh avangin Bara Bazarah dawr kilkhâwr deuhvah an han zawng hmu hrâm a. An hâwn ta kha a ni a. Sarah-i chuan a nau Âpuii hnena a thil hawn pêk hlân mawlh chu a nghâkhlel tawh a. An zinnaa an thil hmuhte hrilhchhâwn a châk tawh a, a awm hle hle thei lo chu a za sek tawh mai. A nu pawhin

ṭhu ṭha hle hle turin vawi hnih lai a kamkhat phah tawh a ni.

Thingdawl an pelh chuan bus-a chuang tam zâwk chu an muhil a, motor âwnna lam apianga an thle rual dial dial mai chuan Sarah-i nuih a tiza ngang mai. Tukverha dâk chungin thil eng eng emaw a ngaihtuah neuh neuh va, naupang sande sikul-a Pentikos Ni-a a hla sak, û Hmingpuii’n a zirtir kha zawi tê-in a sa rât rât a:

“Thangvân si-ârah kai thei chang ila,

Zan thim chhah ti-êng turin;

Kawng hlauhawm râlṭitna hmun zawng ila,

Ka êng ang ka theihtâwpin.

Ka chang thei lo’ng chhawrthlapuia’n,

Khawvel ti-êng turin;

Mahse, ka theih anga ên nan,

Hmun khawhar ka zawng ang.” A zaithiam hrep lehnghal. A naupang aw lai riai mai te chuan a mawina a tizual a.

Seṭhâwnah pa pakhat pawr fep fawp hian an bus chu lo phar dingin Driver hnenah Kâwnpui thlenga tel ve a lo dil a. An tâwt tawh hle nâ a, driver chuan chu pa chu a lainat deuh a ni ang, a inhnawhtir ve leh a. Zing lam dar 10:10-ah Kâwnpui bazar an thleng a, an bus chu a ding a. A conductor chuan, “Zunram thiar duh emaw bazar duh emaw kan awm em?” a han tih chuan, a mutui zual ṭhenkhat tih loh chu an ṭhutna aṭangin an tho sap sap hlawm a. Driver leh conductor chuan kawng chhuk leh zîm tak tlân hmabâk an nih avangin an motor “brake” “steering” leh “gear” vêl bakah a “throttle cable” te chulh nâl a ngai tawh em? tih te an han enfiah a. Engmah sawisel tur awma an hriat loh avangin an motora chuangte chu an ko khawm a, Aizawl lam panin an chhuak leh ta a.

An han tlân ṭan leh chu Aizawl an hnaih tawh bawka an zavai mai chuan an parh leh hurh tawh a. Sarah-i pawh a zai thapui a chhuak leh ta! Junior Department-a an zirtirtunu û Hmingpuii vêkina a zirtir Sâp hla chu a han sa a:

“He’s got the whole world,

In His hands He’s got the whole wide world,

In His hands He’s got the whole world,

In His hands He’s got

the whole world in His hands.”

Ni e, Tlumtea thlir taka lo thlirtu Âpuii te pafa pawhin an lo nghâkhlel tawh dawn êm mai si a, A kuta khawvel pum chelhtu chuan him leh hlim takin an inah chuan hruai thleng mawlh rawh se.

Kâwnpui an chhuahsan fel, Sairang pêng an pelh hnu, Kâwnpui aṭanga Km. 8 vela hlaa an tlân lai chuan an motor chu a tlân chak telh telh a, driver chuan a ke-in a “accelerator” chu a si der der chauh a ni si a. A’n en vat a, a awm dan tur pangngai aiin a tlum thûk deuh va, a ke zungpui dinglamin a han pir kâng a, ‘first gear’-ah a han dah a, a chak telh telh mai si. A mangang pheng chuan a ‘brake’ a han tlawh hrâwk a, kawngro a su lem lo. A ‘emergency brake’ chu a han phih thla leh hrawih a, awmzia a la nei chuang lo. A tlân chak zawng enna “speedometer”-ah lah chuan a chak zâwng kâwktu chuan a kâwk sang telh telh a. Chi-ai ru viau tawh mah se phîli buai thiang a ni lo, a kutah mi tam tak nunna a awm tih hria-in fîm takin a inngaihtuah hrâm hrâm a. Kopang lam tal nêk tum teh ang tiin a herh kawina ‘steering wheel’ chu a han herh leh ngat ngat a. Herh loh ang chiah a ni.

He’ng zawng zawng hi second nga chhûng vêl leka thil thleng a ni a, an kumkhaw hun hriltu pawimawh tak a ni lawi si. A tlân sir tawlh tawlh a, kawng thlang lam kawngpui luanna alkatra (tar) a hrût khawk phei tap tap a, kawng kawiah chuan a thlâwk liam ta puat a. Motora chuang te chu thlabârin an ṭê tak teng tung a, mangang aurawl chhuah chauh loh chu tuma’n engmah tihtheih an nei lo. An chuanna motor chuan feet 300 zeta thui a lumpui a. A lumna lamah chuan mi engemaw zat a vawrh chhuak zauh zauh a. A han din meuh chuan an chuanna motor chu a sawp nûlh tawh a, tumah thâwm nei leh awka chhuah an awm tawh tawh lo. Rîvâ hriat tur awm chhun chu Sarah-i naute-lem ṭap thei chi ṭap ri chauh chu a ni. Chu naute-lem chu mak tak maiin nunna nei tawh lo Sarah-i chuan a lo la kuah chial mai hi a lo ni a. An lum chhung zawng khan a lo thlah reng reng lo a ni ngei ang. A nau Âpuii hnen thlen loh kha a hlau êm bawk atin ni. Mi sawmthum chuang beiseina leh duhthusam zawng zawng chu romei angin chu Kâwnpui daiah chuan a thâmral ta!

He vanduaina râpthlâk tak lo thleng thâwm hi Kâwnpui leh a chhehvêl khuaa nula leh tlangval, nu leh pa, pitar, putar, naupang thlengin a hria apiang chu an chhetsualna hmun pan hian an liam nghal zut zut a. Tuma tirh lohvin chhanchhuah hna thawk a, ruang hlawm tur leh bungraw senghawi hna thawkin an hmanhlel a. Rei lo têah sipai (Central Reserve Police Force) engemaw zat an lo thlen belh bawk a. Mitthi ruangte chu Kâwnpui Convoy Ground-a Bazâr inah an thiar lût zut zut a, a remchan dan ang angin an mut tlartir thliai thliai a. Sarah-i leh a nu ruang inkarah chuan a naute-lem pawh chu thi kai hnuangin an muttir ve bâm a. Hliamte chu doctor pathum leh nurse sawm rualin an lo bawihsawm vat vat a. An vaiin mi 34 an thi a, mi sawmthum velin hliam an tuar a, a bâk chu na chhe lutuk tuar lovin an awm a ni.

Kum 1965-a Zanlawn daia mi 8 thihna bus accident tih loh kha chu Mizoramah Bus accident kan la hmelhriat leh lo a ni a. He chhiatna rapthlak lo thleng thâwm hian Zoram mipuite thin a ṭhawngin a barakhaih nasa ngei mai. Zan dar ruk leh a chanve chanchintharah pawh sawrkarin a tûk chu lusûn ni-a puangin pisa leh zirna in zawng zawng khar a nih thu a than nghe nghe a ni. Zânlawn, Lungdai, Sihphîr leh Durtlâng kawng dung tluanin khaw mipuiin pawndum sina ruang lo hmuakin ei leh in tur an lo buatsaih bâkah râlna thilpêk te an lo hlan a. Khawpui phu mur mur leh ri nuai nuai Aizawl khawpui pawh zualko thâwmina a han den meuh chuan a reh hian a reh duk mai. Civil Hospital tual zâwl leh a chhehvêl zawng zawng khat tlatin mipui an pungkhawm a ni.

A hma lawka chhungte innghahna, chhungkaw tihlimtu, an beiseina inthlunna hnukpui leh an lo thlamuanpui ber ber, an mahni hmalam hun beiseina nena thlirtute chuan mitthi hming ziahnaa tlar khat den den an awh a ni ta chauh mai a. Rei lote-ah chuan “Kâwnpui daia bus accident-a thite kha,” ti a a hlawp a an sawi a nih loh chuan an hming pawhin mi titi-ah hmun a chang lo thuai dawn a. An damlai kephah lumina a lo rah ṭhin he leilung ngei ngei pawh hian a hre reng tawh dawn lo. Chu chu hringnun dan a ni a, an va pamhmai tehlul em Sarah-i leh bus a chuanpui dam khawchhuak zo ve ta lo te kha! Aw hringnun! Aw hun!