FIMKHUR A LO NGAI NGEI MAI

Ka thiam leh theih ang tâwk tâwkin Mizo ṭawng dik leh ṭha ni a ka hriat ang hian hman ve ka tum hrâm hrâm ṭhin. Thiam ka intih loh em avang hian ka inzir nasa a; ka inzir nasat poh leh ka hriat tlêmzia hi ka hre tam telh telh si. Mahse, ka hriat loh hre lo nih ka hreh lo thung.

Thiam ka intiin, ka intithiam ngai lêm lo bawk a, chawp leh chilha midang ṭawngkam lo siam ṭhatsak zung zung emaw, lo sermon khum chiam emaw chu ka chîn ve ngai mang loh thil a ni. Chutichung chuan miina, “Eng nge dik zawk?” ti a min zawh chuan, dik zawk ni a ka hriat chu ka hrilh ve mai ṭhin.

Keini ṭhangtharte zingah hian a bik takin, “a” hmanna tura “e” hman leh, “e” tura “a” hman kan ching uar hle mai a. “Meian bei ṭhing mei mei ka hmeh paih hlei nêm, peih deih mei rawh u,” te kan ti nawk nawk tawh mai a nih hi. Hei hi ka ngeithai (awh, ngaithei) lo ve hle ṭhin.

Kan ṭhiante leh kan naute’n min rawn zawh chang pawha, “inkawmngaih” a awm lo, “inkawmngeih” tih tur lo ti ve ngar ngar ṭhin kha ka nih vei (“vai”, ni lovin) nen, kar hmasa ka huanga, ka thawnthu tawi phuah hlui tawh tak ka han phawrh tharah khan, ‘... an inngaina-in an inkawmngaih êm êm mai a. Mite’n, “Heti ang tak hian unau a inkawmngaih theih ngai a ni maw?”an tih hial khawpin an inzui nasa,’ ka lo teh reng a nih chu, Chawih-thang-val-mâwla hian!

Kei phei chuan ka chhiar nawn, ka chhiar nawn tawh hnu pawhin he ka thil tihdik loh hi ka hmuh fuh thei reng reng lo. A lo chhuah thar leh pawhin, ka lo chhiar dik leh thlap thlap a. Kan u leh ka columnist-pui u Ruata (HC Vanlalruata) hian a rawn sawi chhuak a, ka han hmu chiah mai chu, ka zak lutuk a, vana lâwn dawn leh a sang si, leia luh dawn leh a ping bawk si, awm ngaihna reng reng ka hre lo. Ka zak lutuk hi khûk ral chem chem mai ka duh hial a ni.

Mi thusawi sawi chhawn (direct speech emaw, reported speech emaw)-ah ringawt chuan lo hmang ila, ka la inpha hul thei tal tur hi a ni a. “Inkawmngaih” tih ka chhut lai khan eng thlarau sualin nge min mawlh ka hre lo. Ka ennawn leh pawha ka chhiar dik ziah mai kha, ringtu ṭhenkhat chîn dan anga Setana hnathawha puh fel vek mai ka châk ngawt asin.

“Nichin” tih tur “nachin” tih te ang bawkin, ka hriat ṭhan a, ka hriat hnem tawh êm avangin ka ngaihtuahna chhung ril, ka “subconcious mind”-ah a lo intuh nghet ve viau tawh ang a, ngaihtuah mang hlei lo khan ka lo chhu mai pawh a ni mahna le. Min lo ngaihniam lovin, min lo ngaithiam zawk mai teh u. Kha chauh kha chu lo ngaizamin, lo ngaidam hram teh un! Ka kal ang a, ka tisual leh tawh ngai lo vang.

Kan thu dang alai chuan, ṭhangtharte’na kan hri vei leh pakhat chu, kan Mizo ṭawng thumal neih sa hi ṭhen darhin a awmzia tur âwm ni a ka hriat angin kan hrilhfiah a; dik zân lo va hria-in siam ṭhat kan tum fo. “Nausen thi hi hlam zuitu a ni a, chuvangin ‘hlamzuih’ ti lovin, ‘hlamzui’ tih tur,” ti pawl te pawh kan awm nawk ta mai. Hman deuh aṭang khan “mitthi” pawh, an mit chauh a thih lohva, an taksa pum a thih avangin “mithi” (“t” pakhat) tih tur rawn ti hluai kha an awm a. A tlaran zawnga ṭhahnemngaihna ṭangkai lo tak a ni.

Taksa pum aiawh tura taksa bung pakhat hman hi ṭawng kalhmang pakhat ve reng a ni a. Hei hi thu leh hla ṭawngkamah chuan “synecdoche” an ti. “Mitthi lumen” kan tih pawh hian, an lu chauh kan men lo va, an taksa pum kan men a ni. “An kut a rual bawk a, an zo hma hle mai,” kan tih pawh hian hnathawktu mihring an rual thu kan sawi a ni. “Kan pi leh pute lu phumna hmun,” kan tih te hian, an lu chauh ni lovin an taksa pum kan phumna hmun kha a ni kan sawi ni. Chuvangin, a hrilhfiahna ang ziazanga Mizo ṭawng kan neih sa mawi leh ṭha tak hi “siam ṭhat” i tum teivet lo teh ang u. “Mithi” ti lovin, “mitthi” i ti zel ang u.

I & PR Department lamina Mizoram Calendar an siamah chuan, nikuma “Vawkhniahzawn Thla” an tih kha, kuminah chuan “Vawkhniakzawn Thla” an rawn ti leh ta mauh mai. Naupang zirlaibu-ah pawh chuti tho, kan hotute hi an chiang lo tlang a ni.

Vawkhniahzawn Thla tih hi pipu chena an lo sawi dan kumkhua a nih hmêl. Tuna July thla kan tih tâk nena inkhuangrual ta deuh ber hi a ni a. Hemi thla hian khua a tuihul hman meuh lo va, ruah phingphisiau a sûr deuh reng ṭhin. Khua a changkân deuh châng, nî a ên châng awm ve bawk mah se, hun tam zawkah chuan khua a dul a, a duai a, a dur a ni. Khawlai a diak thei em em a, khaw laia an vawk chhuahte hniak pawh a chiarin, a inzawn zat thin a, vawk hniak inzawn thla a ni e, tiin Vawkhniahzawn Thla an ti ta a ni. Hei hi James Dokhuma’na Tawng Un Hrilhfiahnaa a ziah dan pawh a ni.

Pu Buanga Dictionary kan tih maiah pawh hian “Vawk hniah zawn thla, n. the moon or lunar month corresponding nearly to July” a inti kalh. Pu Buanga chuan ṭhenkhatin “Vawk hneh zawn thla” ti a an hman bawk thu a sawi chauh. “Vawkhniakzawn thla” reng reng a lang ve lo. Kumina kan Mizoram Calendar-ah hian engvangin nge maw "Vawkhniakzawn thla" an rawn tih ngawt ni?

Mizo essay puitling hmasa bera chhal Thlirtu (The Onlooker) tih Kâphleia’n kum 1939-a a ziahah khan, “Ka thinlung chu Vawkhniakzawn thla ang chunin a pik a,” tih hi kan hmu tlat mai a. Ama kutziak ngei (original manuscript) ka hmu châk ngawt mai, “Vawkhniahzawn” a tih ka ring ru deuh tlat.

Mizo ṭawnga thumal inher danglam thin dan “modification” en chuan Vawkhniahzawn Thla hi a dik hmel a ni. Khuaiin zu a neih hi “khuaizu” ti lovin, “khawizu” kan ti a; hmeichhe puan fên ṭhin hi “puanfên” ni lovin, “pawnfên”. Kan inthuamna hi “thuamhnaw” ni lovin, “thawmhnaw”. Thil suahna fian atana an hman ber ṭhin pakhat pawh “fianthlir” ni lovin, “fenthlir”. Ti khan ka sawi tum chu a chiang tawkin ka hria. Naupang hnena, “Pakaw hmun han sawi teh,” kan tihin, “Eng nge pakaw?” an tih hê hâw hran loh hi.

Kan ṭawng neihchhun a ni a Mizo ṭawng hi a neitute hian kan hman fimkhur a va ngai tehlul em (kei ber pawh hi tiamin)! Chuti lo zawng chhuan lo la awm leh zel turte hnena insawi fiahna tur kan la ngah lutuk dah ang e.

Chhûn ênga social media vela kan ṭawng kan pawngsual dan phei hi chu a rapthlak lam a kai ta.

“Nopang mei mei choh poh an ni lo, nu, note nei toh pon an la chig khop my, horop se ltka type hi. Mahni trong thymna hlauh ta deih hi kom ngaih an har ka ti. Ky hy ka thrig toh xok a mon le?”

Heti hian Mizo ṭawngin ka’n let lêt ang e:

“Naupang mai mai chauh pawh an ni lo, nu, naute nei tawh paw’n an la ching khawp mai, hawrawp chhe lutuka type hi. Mahni ṭawng thiamna hloh ta daih hi kawm ngeih an har ka ti. Kei hi ka ṭhing tawh zawk emaw ni le?”

Hawrawp kaihtawi an hman avanga an hun hum (save) hi eng thil ṭangkai tak tih nan nge an hman ang aw, tih hi ka rilrua zawhna lo awm fo a ni. Mahni ṭawng sipel thiam leh grammar hria hi an duhawm ka ti. Nia, nang pawh kha, i chhe lo ka ti asin aw, grammar uih leh hawrawp hîng tâwka mi i rawn biak hma kha chuan.

KA ṬHIAN DUHAWM BER

Ka thâwm nat luat vangin,

Ka aw i hre phâk lo fo va;

Rimawi ring lutuk chuan,

Ka zai rî a lân ṭhin ti raw’?

Ka zai dan zir an tam êm a,

A lawi leh lai lai zawng zawng nen,

Ka aw tak ka hloh phah dawn hial ṭhin.

Ka kutzungchal seh lovin,

Ka kawhna lam en zawk rawh aw,

Ka ṭhian duhawm ber!

ZAWHNA LEH CHHANNA

Nangin zawhna hmasa chu min zâwt a,

“Engti anga tam nge i thinlung min pek?” tiin.

Kei, chhiarkawpa chak lo tak chuan,

Ka chhût chhuak thiam lo va,

“Ka hre lo le,” tiin ka chhang che a.

Zawhna pahnihna ka zâwt ve ta che a,

“Nang nen hian engti ang taka thûkin nge

Kan inkungkaih le?” tiin.

Nang ṭawnghmang thiam lo ta chuan,

Mi chhan ngaihna rêng hre lovin,

I nui ta sen sen a.

Chutah chuan, chutah ngei chuan,

Ka duhthusâm chhanna famkim chu ka hmu si!