HMAIKÂWR LEH KÂWR DANG

Hmana Millennium Center kawta ka thil hmuh leh hriat kha sawi nawn lovin ka awm thei lo a ni e. Mizo nula nalh thlerh thlawrh, tlâwntlai ṭha ziai zuai, hleitling zaih, khûp bil taih, pianfung nalh tak mai hi kekawrbûl (denim shorts) tawngchham ang reng tak hà hian a rawn pên thlarh thlarh mai a. A bawp a sei sêl sâwlin, a nalh mâm ziam a, “a bawp lawka lâk” a châkawm khawp mai.

Putar, patling, tlangval, rawlthar leh MCS (Millennium Center Security) chen chuan kan lo ngaihmelh doh doh a; kan mitmu a pâwng zâwrh zâwrh lo chauh a ni ber.

Kei paw’n ka “Celibacy for Christ” T-shirt var hà-in, hrawk bâwk kal rulha chil lem khulhin ka “come-on eyes” ka lo dêt a. Chu nu sakruang chu “eye center” hi a ni ringawt, amahah mit zawng zawng a fu ṭhap a. A kal liam tur pawh chu ring herh palh hlauhawm khawpin kan thlêk zui hlawm.

A liam ta chêng a, “a chhang eitute kha dorâl an chang zo ta” tih ang maiin: “A va mawi lo e aw, khati anga inchei,” “Hnam dangin kan Mizo hmeichhia an zah loh phah ang tih a hlauhawm,” “A va zakthei lo reuh tak, hmeichhe zahawmna a tibo,” “Khati ang kha alawm pawngsual tipungtu,” “Ka fanu chu ni se ka hlap hrep ang,” te kha kan ti ta tliar tliar a.

A hma lawka mit tla lo chauhva thlir a, a thawmhnaw inbel ang ang pawh ngaihtuahnaa lo phelhsaktute vek kha kan ni hlawm tak si a leh! Kan lawm êm êm kha, mit khap kâr lekah haw ber angin kan han awm zui a. Mawi leh hmuhnawm kan tih êm êm mai kha, kan han sâwt zui ta lui lui mai kha a ni a. Kha bâk bâka lemchanna (hypocrisy).

Corruption haw êm êm anga sawi chhia a, deuh chhe pûng pûng; kut tling lova sum lâk luh erawh chu lo hlimpui leh êm êm si-te kha kan ni a. A lang a pauva zu haw hlum lo chauh, a dona kawngah pawha thu leh tha thawh taima tak tak, mahse, phairam, Mizopuite hmuh phâk lohna hmuna, mahni thlen pindana thli eng-sen leh kerh kerh ṭhin si te kha kan ni a. Ka tih âwm tak kan ti a ni. Lemchan hi kan tlin khawp.

Novelist George Orwell-a’n, “Hmaikawr a vuah a, a hmaikâwr mil tâwk turin a hmai chu a ṭhang a,” a tih pa ang deuh khan, hmaikâwr kan vuah a, kan hmaikâwr mil turin kan hmai a ṭhang a, kan nunpui ta a, kan hmel tak tak a ni lo tih pawh hre lo khawpin chu kan hmaithinghâwng vuah chu kan hmang thiam tawh a ni. Kan nunpui hneh tawh êm avangin, kan hmai khawk tel lo va kan hmaikâwr kan phawh theih loh hun pawh a thleng mai ṭhin.

Isua lo ngaihzawng dang lo nei tawh ṭhiau kha fet leh fir takin, “Lengzem hla (lengzem hla)” sawihnâwm zawngin kan han inti sakhaw-mi a. A ṭhen phei chuan, “Love song hi sual a ni,” tiin kan ngaihdan tumtlang pui pui kan khuanpui ûl ûl a. Kohhran ṭhalai hruaitute chu kan inrai nawlh nawlh fo tho va, a rai lo lahin an hmang fo lo tihna a ni dêr lo lehnghal (Assembly House a ni lêm lo bawk a, han sawi ve ta mai ila, pastor, kohhran upa leh evangelist, mahni nupui ni lo laka hur sualna hmang pawh ka hre nual).

India rama HIV hrik pai tamna ber dawttu state kan nih thu, ram pum chanchinbu leh chanchinthar puanna danga an chhuah chuah chuah tawh hnu pawhin, kan khawlai leh hmun danga, “Avoid Aids eat condoms (awkhaih!) use condoms,” tih leh “Aids pumpelh nan condom hmang rawh,” tih intâr te leh TV lama “fakna” lo chhuakte lo ngaimawh a, lo ngaithei lo tâwk kan awm nawk a. “Kristian state-ah chuan a mawi lo ve,” tih ang zawnga kha’ng thil dah bo duh a, ṭhahnemngai taka beitute an awm awm nawk a ni awm e. Chu bak baka lemchanna chu a awm leh thei chuang dawn em ni?

Aizawl khawpui mite chu a chhûn a zânin kan chhehvêl hmun: Rangvamual, Phunchawng, Melriat tih vêlah zu zawngin, hmuhnawm tham kan tleh dûl dûl ṭhin a. Heti ngawt ai chuan kawnghmang fel zawk neiin, zahawm zawkin i zuar ve ang u, ti a sawrkar berin hma a lak pawhin, theihpatawpin, theihthawh bâwlin, kan ep a, kan dodal a. Kan ṭhatpui phah zawk hlau ni hiala ngaih theihin, a engamah hma-in kan chirhtheh ta chiam a. A zawrhna tura an tihte chu kan nawr chiam chiam a. India rama ram dang khuallian langsar bik an lo kal ṭuma, an kawng zawh tura kutdawh awmte an hnawt bo va, an slum area te an suasam pawh kan tluk mang lo chu a nih hi.

Pulpit aṭanga chin fel vek theih a ni lo tih hi kan hriat a hun tawh khawp mai. A ṭha ber leh duhthusam kan tlin loh chuan, a dawttu tal kan dap a ngai dawn lo’m ni?

Engah nge India rama HIV hrik pai tam ber dawttu state kan nih chuan kan inkai chhâwn zel lohna atan hma kan lâk vak mai loh ang? Kan inkai chhâwnna tam ber chu mipathmeichhiatna aṭangin tih kan hre bawk si a, engah nge condom hman uar tura kan inzirtir chiam chiam mai loh? Kan lemchan thiamna, a der leh a lem, a suaka kan nun peihna hian a la tlin ngat ngat êm a ni.

Heti taka kan ngaih pawimawh leh kan ngaimawh condom hi eng nge maw a chanchin ni reng reng le.

Mizote’na kan hmelhriat tlânglâwn chu, Aids kan râlhriat hnu daih 80s tâwp lam a ni awm e. A lo chhuah tirh chuan a rûk a râlin damdawi dawr ṭhenkhatah chauh an kawl thin kha a ni a. Kan zingah a tlangnel chho ve zel a, miin nui tet tet chunga "CD" an tih hi chuan, hun leh hmun tam takah chuan, "compact disc" ni lovin, "condom" kan tihna a ni tlangpui.

A hnuah Sawrkar leh tlawmngai pawlte’n condom chu chanchinṭha sema an sem chur chur bakah, mi awm ṭha hle hle lai, “Condom hmang rawh,” tiin thu min râwn châmchî a. Chu’ng infuihna chu hmun hulum lai leh kawngkam signboard lian pui pui bakah, chanchinbu-ah te, sarâng ipah te, YMA no-ah te thlengin hmuh tur a awm chho va. A inlihna hnu pawh hmun rem chang deuh deuhvah chuan a thal pheng phung mai a ni.

Zoramah “Ngurthangvela” tih tluk zetin hriat a hlawh chho ta a. Chîmpuia te ang, condom chu hampuara ben atana an siam emaw ti tlat pawl chu tlem azawng la awm bawk mah se, eng vanga hman tur nge ni a, engti anga hman tur nge, tih chu hrilhnawn ngai kan tam vak tawh awm lo ve. A ṭhente phei chuan tui ṭin khat a dawng thei tih thlengin an lo finfiah hmanhmawh pek a. Condom pai remchan loh avanga mahni mawza bun lai hman mai chi a ni lo tihte pawh hriat sa a ngaih a ni. A koh duat nan "à pú balloon," te, "kawhtebêl" te, “fun-te-lel/ bâwk tê” leh ṭawngkam nuihzatthlak tak tak kan hmang bawk. Khati taka “awareness” kan inpe chung pawha heti hi kan la nih si chuan, inthlahdah loh kan va han ngai em!

Condom ṭobul chungchangah hian tumah “Chiangkaiseka” han inti thei tur an awm lo va. Condom tih hming hi engti anga lo pu ta nge a nih pawh sawi dan a in-ang lo nuaih mai. Latin ṭawnga an “dumbûr” sawina “condos” aṭanga an lak a ni ang, ti pawl an awm laiin; Dr Condom emaw, Earl of Condom emaw, Colonel Cundum emaw hming chhawm zui ta anga sawi an awm bawk a.

Engpawhnise, he thumal hi Sapṭawng thumala tlanghriat hlawh ber pawl a lo ni zui ta. Mipat hmeichhiatna hman avanga natna hri-chhia inkaichhawn theih laka invenna leh nau pai lo tura invenna ang hi hmasang Aigupta hun lai (1350 - 1220 BC) pawh khan an lo leklam tawh niin a chhui luh theih an ti. Europe khawmualpuiah 100 - 200 AD vel pawh khan condom ang chi hi hman nachang an lo hre thlip thlep tawh a ni tih nemnghehna ṭha ber chu France chhim lam ram Combarelles Pûk chhung banga an milem kerte aṭang khuan a ni an ti.

Thawnthua an inhlan chhâwn dan chuan, Crete lal King Minos pawh khan kêl phîng hi condom angin a hmang ṭhin ni a sawi a ni a. Chuti ang chiah bawk chuan, Rom-ho pawh khan sa phîng chu condom atan an lo hmang thin. Khawvel hnam hlun leh un deuh zingah kha chuan “condom” ang chi nei lo leh hman nachang hre lo hi an awm meuh lo tih theih a ni, an ti mauh mai. Chinese-ho pawhin “silk” hnawih mawm an hmang thin a. Renaissance aṭang khan condom hman chungchang hi ziaka fel taka chhinchhiah chhoh a ni.

Kum 1800 chhovah khan Japanese-ho pawhin savun leh satel kawra siam Kawagata or Kyotai condom leh Kabutogata condom (condom tih hming phei chu an puttir hauh lo va) an lo hmang tawh ni âwm tak a ni.

Titi thangvâa an sawi dan chuan, kum 1493-a Christopher Columbus-a’n West Indies a hmuh­chhuah hlim sahaw laia Barcelona-a a haw khan Khawvel Thar aṭanga thawnthu ngaihnawm tak tak te, bungrua leh rohlu - rangkachak leh tlereuh chi hrang hrang an hawn bakah khan, natna rûk chi khat mak tak mai, khawvel thara mi chengte’na an lo “ngaihhrui” chu an hawn tel a. He hri, hmeichhia leh mipa inpâwlna aṭanga natna lo chhuak saihri/datu (Syphilis) hi khawvelin a buaipui zui ta a. A danna leh a venna tur engemaw hmuhchhuah tumin hma an la sap sap ta hlawm.

Ziaka ka hmuh phaka Mizote’na heti ang hri kan hmelhriatna hmasa chu Indopui 1naa, 27th Lushai Labour Corps hminga Mizo tlangval rual, France ram kal turte’n an kalkawnga an chhar kha a ni. France rama kal ve ngei Vawmphunga chuan heti hian a sawi: “Silchar châm chhunga nawhchizuar laka hri ṭha lo lo vei hmante chu lawnga an chuan ve an phalsak ta lova, damdawi inah an dah nghal hmiah hmiah mai a. An dam fel hnua France rama an rawn thawn te pawh an awm nual a ni,” tiin.

Englo kâwrah bawk chuan kir leh ila, kum 1564 khan Italian damdawi lam thiam Gabriel Fallopius chuan damdawi bawlhlo nena sawngbawl mipa serh hmawr tuamna tur ip a siamchhuak a. He ip hi hmeichhe mit hîp nan ribbon sendângin an suih pâr chhak ṭhin. He thil a siamchhuah hnu lawk hian mipa serhtan-ho hman tur liau liau a hranpain a siam leh a. He ip hi mi 1000 velin an han hman chhin pawhin a hlawhtling hle a ni.

‘Condom’ tih hming a lo lan ṭanna tak erawh chu kum 1717-a Daniel Turner-a’na, VD (venereal disease) chungchang a ziahnaah khan a hmang hmasa ber awm e. Hemi hnu lawk hian The Tatler chanchinbu-ah, Charles II (1660-1685)-ina a lalram chhunga sâwn an pung nasa lutuk dan nan Dr Condom-a heti ang hmanrua hi hmantir turin a râwn chanchin hi a lo chhuak leh a ni. Thulâkna ṭhenkhatah chuan Dr Condom tih hi Earl of Condom ni zawka sawi a ni.

Kum zabi 18na hmawrtawngah khan beram phing hmangin skin condom an tih mai chu an siam chhuak ruih ruih a, kar lovah Mi ṭha fa pangngai chin chuan hman vek turah an ngai emaw tih tur khawpin an inchin hmuh. He “kawrchung” hi hmeichhe lama nghal hmingthang Casanova “di rial lova” leh Boswell te pawh khan leklâm berah an lo neih tawh a ni.

Rai lo tur khawpa inven nachang hriat kha chu hmeichhe lam mawha ngaih a ni a, chuvangin tun hma lama heti ang hmanrua an lo leklam larna chhan ber pawh kha hmeichhia an rai palh hlauh vang ai mahin natna hri kaichhawn an hlauh vang a ni mah zawk.

He “kawrchung” hi a hautak tham avangin suk faia hman nawn a ngaih fo va, chuvang chuan a him tâwk tak tak lo fo thin.

Kum 1855 -ah rubber hmanga siam chhuah a lo ni ta a. Tuna kan hmuh ang pan dîr diar (latex condoms) hi chu kum 1920 chhova an siamchhuah chauh a ni.

Pakhat leh pakhat belh pathum a nih palh theih vang chauh ni lovin, natna hri ṭha lo kai a hlauhawm avang hian heti ang kâwr hi lo vuah ve ṭhin rawh.

India mi, Sapṭawnga thuziak ṭhin zinga ka ngainat ber mai, Khushwant Singh-a’n a column-a a fiamthu sawi pakhat ka hre chhuak zawk mai. “Condom siamna company hi nei ila chu ka condom siam hmingah “Dipper” tih ka hmang ang. A chhan chu a hrang a hraia advertisement tih vak pawh ngai lovin, India ram chhunga truck hnungah ‘Use dipper at night’ tih hi a chuan deuh vek avangin.”

“Don’t be a fool, Cover your tool!”