“MANGṬHA” KA TI PHAL LO CHE

Amah nêl leh ngaina takin keini, a aia naupangho kha chuan, “U RL-a” tiin kan sawi mai ṭhin. Zofate khawvela Roluaha (25.2.1962 - 10.10.2017) ti a kan hriat lar hi, a hming pum chu, ka sawi tawh ṭhin angin, “A-Chatuan-ro-luah-tuma” a ni a. A hming hi Thangvungi hla phuah, “A chatuan ro luah tumin i bei zel ang,” tih behchhana sak a ni a. Zofate fiamthu khawvela mi lian leh ropui, kan fiamthu Muhammad Ali-a hming a ni.

Zoram khawvela fiamthu dawhsana a rawn inpho chhuah lansarh hma khan, kan veng chuan hnatlannaah te, thlanlaihnaah te, mitthi lumennaah te, chhiatni ṭhatni nipui lum leh fatu nikhua te’n kan lo hlimpui fê tawh a. Ka lo tleipui a, kan lo tlaipui tawh a ni. Naupan têt aṭanga hmun leh hmuna a fiamthu lo chhim a, nuihpui phâk ka ni hi thilthlawnpek hlu bik mi tam takina an dawn ve loh thil a ni.

A bula awm chuan nuih reng mai kan tum a; mi a tibeidawng khât khawp. Fiamthu thawhah khan chawlh a la ve hman meuh lo a ni ber e. Amaha mi beiseina kha tihhlawhchham a duh lo va, fiamthu tharlâm pahnih-khat tal a bengzeh hrâm ṭhin. A rah chin ram apiang mai kha nui rî-in a chîm hum hum zel a. Ṭhenrual ṭhate kan ṭhen rual ṭhâ reng mai a ni.

Mi tlawm, tluang leh tlawmngai thei tak mai a ni a. Kan unauva kan upa ber (kei hi a tlum ber ka ni a) pawh hi a chhang chhang leh rual a ni chauh chung paw’n, khawhar in riah kan zir tirh lai pawh khan kan la riak ho zak zak a. Khawhar lenpui an ṭin rualin khawhar chhungte leh in riak tlangvalte tihlim turin a awm hman deuh ziah a. Lusûn lungngaih hre hman lo lêk khan a nuihtir bâwk bâwk ṭhin.

Zingah keini tlangval leh tleirawl rual, pa tuai tê tê kan thawh ve meuh kha chuan thingpui lum sa hi mi a lo chhawp hman thlap ṭhin. A zahawm duh ang reng khawp mai zawk. Tun hnua khawhar riahpui, lusun chhungte thingpui lum sa in tura zawi zawia zawi tak taka tho ṭhin ang hi a ni ve lo. Ani ang hlir kha chu ni hlawm ila, Mizo tumah hian khawhar riahpui bansan hi kan rawt lo vang. Lumen - tlaivar - tûkin zualko kal leh thlan laih a ṭhulh ngai meuh lo va. Chutih a hnekin mi cho phurtu leh chawk nungtu ber pakhat a ni deuh ziah ṭhin.

A nunah khan Zonun mawiin pâr a chhuang a, Mizo hi a vul ṭhin. Ruai siam nikhuaa dekchi liana chaw chhum a thiamzia te kha aw! Basmati buhfai chhum fuh ang mai khan, Vai buh naran pawh kha a chhum taivang tui sang mai ṭhin.

Mi zaidam leh thinnel, thuhnuairawlh leh inngaitlawm tak mai a ni a. A nun kha a mawiin, a hmuhnawm ṭhin. Tlangnuam naupang pakhat Stephen Auhmun hian chu a nunze pakhat chuan a sawi fiah thiam khawpin ka hria:

“Inrinni zingkarah arsa a sêr ṭhin a, a lûn thei hle. Vawi khat pawh ka hmu ve ngei mai - Inrinni tûk, khaw ti chip chep hnuaiah sa a sêr a, tui lah chu a tling deuh piau puau lehnghal. Tuemawni hian sa sâttupa ṭhutthleng hniam chu a lo phet a, sa sâttupa chu tui tlingah chuan a thusawp ta nawi mai! ‘Ehe! Buaina a chhuak ngei dawn e,’ ka ti rilru. Amaherawhchu, ka beisei loh takin sa sâttupa chu a lo tho a, nui ṭhû chungin, ‘Ka dive-na chu a va pawnlâng e!’ a ti duh chauh. Roluaha tithinrim tur chuan mi tumruh tak nih a ngai, an tih ṭhin chu a takin ka hmu ve thiam.”

Veng chhung leh ṭhenrual ṭhate zingah pa hlim thei, fiamthu duh leh thiam tak a ni, ti a sawi a, thamral mai mai tur kha, kum 2008 Comedian Search hmasa ber huaihawt a nih dawn khan, executive producer leh chief organiser Mapuia Hauhnar (H. Rotluanga) khan chief judge atan mi a rawn sawm a. U RL-a chungchang hi ka lo kamkeu va. TV Show pakhata judge-in, “I fiamthu khan ka nuih a tiza hlawl lo,” ti a a lo comment vanga a rilru natzia leh hnualzia te ka lo hrilh a. Ani nen chuan a hranpa liau liauvin, a lênna, an kawmchhak Pu Lalruata Sailo te inah kan va kal chilh a, kan va khawrh chhuak ta a.

Zephyr Mapuia’n duat leh duhsak taka dawmin, a dâwm chho va. A kum leh Comedian Search-ah tu sawi nawi rual lohvin pakhatna a rawn ni zui ta nghe nghe a. Fiamthu khawvel map-ah langsar takin a hming a chuang ta vah a. A hawi kir leh tawh lo.

Zofate fiamthu vanlaizâwlah kum 10 vel chauh a rawn inlan, a lan chhung rei lo tê-ah chuan arsi duhawm leh êng ber pawl a rawn ni thei. Kan fiamthu ramri a rawn sâwnin, a rawn zauh hawk a. Roluaha (legacy of laughter) mi a rochun a, a rochhiah a ni.

Amah ang reng awm loh mah se, American comedian lar Steven Wright nena ka lo khaikhin rûk ṭhin Roluaha hi comedian-a mawi lo hian a dang a âwk a, aw ngurchuai dang zar (distinctly lethargic voice) a nei a. A fiamthu thawh dan hmang (comedic stylings) pawh hi a danglam zar ṭhin.

Rin lohna lam daiha mi keuh ṭhin fiamthu (paraprosdokians) a chelek nasa a, chân loh khânah a lo chhuak leh ṭhin (Veng thlang aṭangin a zu rui pâwr, a rawn pai chho nasa mai a,“YMA tih mai mai, VDP tih angreng,” tiin a rawn au chho. A bula mi khan, “Eng maw i sawi a, han sawi ṭha leh teh aw,” a lo ti a. “An.. an ... thawk ṭha ka ti a ni.”).

A chang chuan fiamthu awmze nei mang lo (nonsensical jokes), awmze nei zet si te hi a rawlh a. A hma lam thu nena inhmu lo taka a hmâwr a bâwk ṭhin (non sequiturs) te hi a hlimawm danglam hle.

A fiamthu ṭhenkhat phei hi chu fiamthu pawh a ni lo, fiamthu kalh tlat (anti-humor) te a ni (“Ṭawng thei lo pakhat pawh kha, ih, a ṭawng lo”). Ama sawi a nih vang chauhva nuihzatthlak a ni.

Mahni insawisakna (self-deprecating jokes) lam pawh a thiam narawh e (“BPL buhfai leh aidu ria ringawt mai han seh chilh hi chu vitamin chu vâng tak a ni; mi zingah awm ve mah ila kaihza hi a sai ru ngar ngar”).

Boruak sâng taka han vawrh sauh sauh va, a vawrtâwp a thleng dawn emaw tih a, holam angreng taka zûzî leh ta (anticlimax) te hi a fiamthu tidanglamtu pakhat a ni (Pa pakhat hian tuma’n lova an neih ngam loh ram hi a va nei a. “Va nei ṭâlh suh, i chhiat phah ang,” an tih pawhin a nei lui ṭâlh a. Lo a vah laiin amahin a ramriak a. An hlauhthâwnpui ang ngei ngeiin, a riahna aṭang chuan Chawlhni hmang turin a haw ta reng reng lo. An khuaa mi huaisen zual ni a an hriat mi 10 chu zu zawng turin zanah an tir lût a. Ngaw hnuaiah bûk te reuh tê-ah hian bati a lo inchhi êng teng teng a. An hlauh ang ngei ngei chuan, an va en chian nâk chuan, thlahrâng bu a lo chhiar).

Roluaha fiamthu kal­hmang hi fiamthu thiam dangte kalphung pangngai kal pel (unconventional) a ni tlangpui a. Amah ngeiina a sawi ngaihthlâk phei chuan a nuihzatthlâkna a thuah hnih, thuah thum ṭhin.

“Miin kan thiamna ngawih ngawiha min tibuai lui a nih chuan thingfâk lâka tlân daih tur. Chuta min la rawn ûm lui a nih chuan thingfâk paih a tlân zel tur. Chuta min la ûm zel chuan in chhungah tlân luh ngei ngei tur. Chuta an la rawn lût zel a nih chuan, ‘Chakai pawh a kaw tâwpah a ṭang alawm le,’ tih paha tukverha zuan chhuah nghal tur. Chuti pawha min la rawn ûm chhuak a nih chuan mual awm chhûng leh pên thum tlân tur.” A han tihte hian beisei a phak lo tluan ṭhak a, beisei a khum zat zat thung a ni.

Tlai khat chu beisei loh takin khawi lam thli ṭha-mi chuan rawn lên lût ni maw, inkhâwm kal rêm lai takin kan inah ṭingṭang âr-chem-pai chungin a lo tek lût teh nawlh a. Khawiah emaw ni "special item" a nei dawn a ni âwm e.

Dân zawh kim nana, “Tunlai i dam maw? I buai em?” han intih kamṭhat khawmawi pawh awm lovin, “En teh, Mafa, mutria hi a siniar-niar an nghâwng a tawi a. A nghâwng tawi tawi hnamah an chiang. An thil phurhna hnam hi an hai ngai lo reng reng. An hnam an tihbo palh vaih chuan an ‘sum lû’ an hloh tihna a ni mai dawn a,” a han ti nghal bawrh bawrh a.

“Min tinui suh, ka nâk leh ka âwm a na zawk zawk a nia,” ka tih paw’n a tâwp duh chuang lo va (tâwp tak tak se lah ka ti hek lo!). “Nâ nuam!”an tih ang hian ka awm ni berin ka hria.

Rei a awm hman loh thu a sawi a, ṭhut pawh ṭhu khawmuang lo chuan, a chhuah pahin, ama “signature”, “a rawngkai” lek lek chu mi a han kamkeu zui leh zauh a: ‘KS pahnih insual pawh, a pakhat zawkin a point-ah tak a lo pêtsak pek a, “Eizawnna kher kher inkhawihsak chu â,” tiin a phun nuah nuah,’ a ti zui zat a.

A hming leh a awmzia hre lo mah se, thumal in-ang awmze hrang si han chhaih kual vêl, “pun” (paronomasia) - “wordplay” tih angreng hi chu a va han hneh tak! Ka nui nasa kher mai. Mi a chhuahsan hnu chuan, ka pang kham chu zu han dam sâwng sâwng a! Nuam tawrh ka lo zuau hle a ni, tih ka hre chhuak.

Groucho te, Picasso te, Stravinsky te ang bawkin, u RL-a chu artist dik tak tih takah, amahah khan pianpui ropuina danglam zar mai kha a awm a ni. Chu chu zir chhuah emaw, lei emaw theih a ni ve lo.

Lalpa laka Zofate’n hlimna leh nuihna ro kan chan, hloh kan hlauh vei che nen maw! I thi ringawt hi i ti-anglo ngawt mai. La dam ni la, i thih rikngawt vang hian ka bilhbawlawk che ang a, ka pawt tui tlawk tlawk mai ang che maw le, Roluahtum!

Eng sawrkar pawh hrawnin, eng dinhmun chhia-ah pawh ding ila, nangmah avang hian kan thinrim hlur lo deuh ṭhin tih te hi i hre lo em maw ni le?

I thih hnu pawh hian fiamthu thiam dam lai tam tak aiin kan nuih i la tiza zawk a. Kan vanneihna chu kan zinga khawvel hrehawmna laka min chhawk zangkhai tura i lo piang ve leh, a hnam puma i roluahtute kan ni ta mai hi a ni.

Lei hlimna ral leh mai ṭhin hmuna cheng Zofate zingah hian A-Chatuan-ro-luah-tum, i hming hi a chuai lo vang, an hril zel ang ṭhangthar thlengin!

Engpawhnise, u RL, “Mangṭha” ka ti phal lo che. Nui takin zawk le aw!