Tan In Chhunga Zalênna

California hmar lam Sierra Nevada tlang bulṭhuta Susanville State Tan Ina mi tangte thuziah lama inchherna “writers’ workshop” ka neihpui a. A tam zawk chu ruihhlo avanga tang an ni a. Pindan zau hulh 1-ah chep zetin an ek beng a, mahnia han tlat hran a, fianriala mahni rilru han kawm melh melh te chu a tum tina tin chi pawh a ni lo.

Ka luh tirh chuan ka zam ru angreng khawp mai. California ram chhunga tan in hrang hrangah writing workshops hi vawi duai lo ka lo hmanpui ve tawh ṭhin a, amaherawhchu, chu’ng tan in dangah chuan pindan te-pen a awm thlih thliah a, pindan pakhata mi pahnih an dahnaah pawh a peih fa chuan lehkha ziahna hun remchang chu rei lo te tal an nei thei ṭhin. He Susanville tan ina paho hnena ka thil tih tum chu hre ngai lo hnena ṭhi pawl zuar ang chauh ka ni ang tih ka hlau ru hle.

Chumi hmuna ni hnih ka awm chhung chuan “monologue” (mi pakhat thu sawi) ziah dan zirpui ka rilruk a. Ka tum dan chuan mi tin an mahni irawm chhuak thu ziahna hun siamsak vek a, chutah an thuziah ṭheuh chu video thlalakna hmaa chhiar chhuahtir a ni. Kan hun hman kan zawh hma ngeia anmahni thuziak an chhiarchhuak lai thlalak chu an mahni ngeiin enin, han ngaithla ve se ka duh a ni. Hetia hrenga khung an nih hian an nihna dik tak a hlohtir a, chu an nihna dik taka harh chhuahtir leh tur leh, an nihna tur kawhhmuh thei tur chuan thu leh hla lama an inhman hi a kailawn pawimawh tak niin ka hria.

Ṭum khata ka zirtir theih tam bera ka bithliah thu ziah zir duh mi 20 chiah chiah an inziaklut a, ka hlim ru angreng. Kan hun hawn nan chuan thuziakmi nih hi eng ang nge a nih ka hrilh a.

Thu-ah hian hlimna thuruk leh zalenna a inchhungphum dan te sawiin anni pawh enkawlna ang khat, ei in-ang, thawmhnaw in-ang, mut hun leh thawh hun in-anga awm mah ni se, lehkha ziahah erawh chuan midang laka an danglam theih dan te ka hrilh bakah, lehkhaziah hi thiam thil chi hrang hrang zinga duhtawka zalenna a chelek theihna a ni a. I thu leh hlaah chuan khuahkirhna a awm ve lo va, eng ramri mah kham a ni lo va, eng tan in bang sang mahin a kharkhip thei lo. Ziakfung ka han lak kan emaw, typewriter emaw, computer emaw hmaa ka ṭhut apiang mai hian mahni ina haw tehchawkah ka inchan a, ka thla a ngam hliah hliah thin. Chu chu ka khawvel tumahina mi an hnehchhuh theih loh a ni a, khawvela ka dam chhunga ka nunna inthlunna pawimawh tak a ni reng dawn a ni, tih te chu ka hrilh malh malh hlawm a.

Ka zirtirte chuan minj bengkhawn viau. Anmahni puala thuziak tura inpuahchahin, tih tak tak rilru an pu ṭan niin ka hria a.

Tlangval naupang angreng tak, sam buang thang mai, hmelṭha deuh mai pakhat erawh chuan ka rilru a kap hle. Chu pa chuan a ni 1-naa ziah tura ka tuk pawh chu zahpuiin mi a ṭheh phal ve hauh lo mai. A ṭhiante erawh chuan an thuziakte chhiarin, a ṭul angin an ziak ṭhain an chhiar nawn awl lo va, kan tlangvala erawh hi chu a ṭhut hmunah a ṭhu ngawi ngal reng a, a pen a seh a seh bakah a thuziak chu a nawtreh sek a, a khat tawkin a lehkhapuan nuai hlawm nawk nawk a phek thar aṭangin bul a ṭan leh ṭhin.

A dawhkan bula ka kal hnaih apiang chuan a thuziak chu a hup leh ṭut ṭut ṭhin. “Ka lo thlek zawk thei ang em?” ka han ti a, ani chuan, “En lo la, ziah ka awlsam zawk ang,” tiin kimki chuihin mi a chhang nui sen sen a. Ka rilru tê tê chuan, “Engemaw ziah a ziak ve reng reng pawh chu a ṭha thlawt alawm,” ka ti a. Pindan tâwt tak, boruak uap churha “monologue” ziaka nitla vanvuaia ṭhut chawrh chawrh a thlang mauh mai si a. Kha mi tuk te kha chuan “monologue.” awmzia pawh a hre rai lo emaw a ni awm si a, tuna a han ziak ve ta mai chu lawm tur a nih vei nen, ka lawm mang der lo.

Mi zi nuai nuai laka kal hran a, fianriala a suangtuahna leh rilru te sawr bing a mamawh a ni tih leh, a thuziah chu a chuang lo hle a ni tih chu hmuh hmaih rual a ni lo. Tan in hrang hranga hun ka lo hman tawh ṭhin aṭanga chiang ema ema ka hmuh chu mi tang engemaw zat chuan têt tê aṭangin eng thil ṭha mah tithei lo anga inngaihna an nei a, hnualsuat leh hnuaichhiahna nasa tak an dawn fo avangin mahni inrintawk hi an nei thei ṭhin lo tih hi a ni.

Kan tlangvala cho phur zawnga ṭawngkam ka’n thlah zauh zauh pawh chu sâwt tehchiam lo va. A ni 1-na ka zawh chuan mi dang zawng zawng chuan an thuziah chu an dawhkan ṭheuhvah hnutchhiahin, an mutna lam chu an pan diah diah hlawm a. Kan tlangvala erawh chuan, khunghran an nih hnu pawha ka lo chhiar palh theih hauh loh turin a thuziah chu a thlep ṭha a a jean kekawr ipteah chuan a thun nghal hmak. Ka rilru a hmu chiang hlein ka hria, hnutchhiah ngat sela chu pindan a chhuahsan rual rualin ka bih nghal dawn si a.

A ni 2-naah chuan an zavaiin, tlangval sam buanga pawh chu bang lovin, an lo lang kim leh ṭhap a. An thuziak te camera hmaa an chhiarchhuah ni atana ka lo riruat tawh a nih avangin ka lawm kher mai. Kan tlangval zakzum Sambuanga chuan engti angin nge a hmachhawn ang aw, ka ti rilru rauh rauh va. A sam buang a khuih mam hlarh a, thawmhnaw nawh mar zaih nen a lo ṭhu ve rân mai chu mak ka ti letling angreng hle. Vawiin zet chu a thu leh hla min ṭheh ve dawn ta a nih hi, ka ti a.

An thu chhiar an ṭan hmain, a mi ziaha te chanchin chu an nihna dik tak min hrilhin, an nun biru lai leh midangte’na kan va hmuh pui phak loh thil thlenga phawrh thei tur khawpa chhiar turin thurawn ka pe a. Kan Sambuanga pawh chu naupang ṭha tak ang mai hian a ṭhiante thu chhiar chu ngun taka ngaithlain, a ṭhu ngawi ran reng a. A ṭhenin Abraham Lincoln-a a chanchin chu an sawitirin, a ṭhenin Martin Luther King, Jr. chanchinte an sawitir hlawm a. A ṭhen chu khunkhan tak tak a nih laiin, zângkhai tak tak ziak pawh an awm bawk. An thuziak ṭheuh chu rilrua han vawn vekna hman an nei lo chung pawhin, an han chhiar ṭan phat aṭangin a ziak pawh en fumfe tawh lovin, an thinlung aṭang chuan an rawn phawrh hawk hawk mai niin ka hria a, chu chuan min hneh hle a ni.

Mi dang zawng zawngin zawh vek hnu chuan, Sambuanga chu chhiar lo awmchhun a ni ta a, “I in peih ve tawh em?” tiin ka han zawt a.

Thuhnuairawlh takin, “La inpeih chiah lo,” tiin min chhang a. Chu veleh a tanpuite chuan, “E khai, ṭhiana, keini mahin kan theih chuan nang paw’n i thei ngei ngei tur a ni. Han tum chhin ve reng reng teh. Zah tur awm lo. Hetah hi chuan tumahin an endik dawn lo che a, i rin aiin a nuam daih ang,” an han ti tliar tlair a.

Ani pawh chuan a tuang tichhahin a lehkhapuan kengin, dawnsan camera hmaah chuan a lo petek chhuak ve ta a. A lehkha kente chu a sai hlawk hlawk a ni ber, sava thang awkchhuak thang hlau ang maia ṭi dêk angin lang mah se, tumruhna namai lo tak nen camera a hmachhawn tih chu hai rual a ni lo.

A thuziah chu a han chhiar ta a: “Ka hming chu Bruce a ni a, kum 21 mi ka ni. Ka thi tawh a ni. Ka thihna chhan chu ruihhlo vanga tan ina khung ka nih vang a ni a, pawisak ka nei tlem khawp. keimah leh keimah pawh hi engah mah ka inngai lo. He khung khawmna thir pal pawna ka chhuaha ka invih leh theih hun tur beiseinaa thlir chungin mutmu ka tuah zan tin ṭhin. Ka inchiu leh theihna tur a nih dawn phawt chuan pawisak engmah ka nei lo,” tiin thu a han sawi hawng a.

A nun kawng chhukchho chu ngaihnawm em emin a han chhiar chhunzawma, a nu leh pa zu ngawl vei hnuaia rethei bakberha a seilen dan te, hnuchham in hrang hrang a kâr tawn kual dan te, lunghnual leh rilṭam taka ni a vui liam dan te, a sawi pah chuan a pa meizial nawr hlumna, a taksaa ser awmte chu a hlim lang a. Ama nunna lak tuma a banreka a inzaina ser te pawh chu mi a entir a. Hmeichhe lungno tih takah ka insum zo ngang lo va, ka mittui ka hru ru zauh zauh reng a. Thinlung chhungrila amah lainatna tak tak nen chuan, “Engah nge maw a pem hlui chu ka han phawrh thartir kher kher ni aw?” tiin ka inthiam lo rum rum a.

A chanchin a ziah chu heti ang hian a tlâng a kâwm ta a: “He tan inah hian ka thi tawh na a, in hmaa rawn inphawrh ka duhna chhan thil engemaw hrilh duh che u ka nei a, chu chu Bible-a mitthite ang khan kei pawh mitthi zing ata ka tho leh ta, tih hi a ni. Ka pian nawn leh dan chu heti ang hi a ni. Mitthi khuaa ka awm reng laiin ni khat chu nu pakhat a lo kal a, chu nu chuan thu ziak turin min ti a. ka la tih ngai loh thil mah ni se, ami phut ang chuan thu chu ka ziak ve a.

“Darkar riat ngawt mai chu tun hmaa ka tih ngai loh angin mawng hungsawn miah lovin ka nunkhua te ka han chhui kir ta a. Kei mahni nunhlui chui kir duh ngai lo leh, ṭhut pawh ṭhu hle hle thei ngai lo chuan, ka nun chhuanawm loh tak tak phawrhin ka ziak ve ta malh malh mai a. Ka rilrua ka put ngai reng reng loh mahni inlainatna te ka put thar tak bakah, lung lawmna danglam tak mai ka nei ta a, thu ka ziaka ka thuziah pawh chu a ṭha hlea hriatna ka nei ta a. Lehkhaziakmi ka lo ni ta! Chuvang chuan kan ṭhiante zawng zawng hmaah ka ding chhuak ang a, he hnehna hlado hi ka chham chhuak ang tiin ka rilru ka siam fel ta a,” tih pah chuan, a lehkhachu a han lek sang a, “Hei hi eng ruihhlo man to ber ai pawha ka tana pawimawh a ni a. In hnena ka thu phawrh tur pawimawh ber chu hei hi a ni, ruihhlo ngai ka nihna chu tan inah hian ka thihpui tawh a, thuziakmi-ah ka lo piang nawn leh ta!” a ti ta a.

A chhiar zawh hnu pawh chuan tumah chechang lovin kan ṭhu ngawi ṭhap a, camera pawh chuan a thla chu a la la chhunzawm zel a, kan lam hawiin mi chibai buk nan a han bu zauh a, inngaitlawm takin, “Ka lawm e,” a han ti lawi rut a. Chutah zet chuan chu pindan chhunga mi zawng zawng chuan mahni ṭhutna aṭanga tho kangin kutbengin kan awi zui ta hluah hluah a. Ani chuan min rawn pan ding nghal a, mi tangte’n an zirtirtute an tawk thiang lo tih dan pawh chu pawisa hlei thei lovin ka kut a rawn vuan chawt a, Ka beng bul chhênah, “Eng ruihhlo mahina min pek theih lo thil min pek avangin ka lawm e. Chu i thil min pek chu mahni inngaihhlutna leh mahni inrintawkna hi a ni,” a ti a.

Fapa tlanbo chuan khualzin kawng chhuk chho rei tak a zawh a, kawng bova a vahvaih kual hnuah a inah a haw leh ta a, thlarau bo hnu chu a ngaihngam taka a awm siai siai theihna tur in - thu leh hla sûtpui a rawn vuan leh ta!

(from Chicken Soup for the Writer’s Soul - Writer's in Prison By Claire Braz-Valentine)