TÂWPNA ṬAWP

Kum 20 chuang liam ta khan, lehkhabu danglam leh dangdai tak, khawvel chanchina thil thleng, mak si, tak si chi hrang hrang ziahna, “Einstein's Refrigerator: And Other Stories from the Flip Side of History” tih lehkhabu Steve Silverman buatsaih hi ka chhar fuh hlauh mai a. Ka tuipuiin ka lawm ngang mai. Tun thleng pawh hian titi sehhmehah ka la hmang fo mai.

Mi ralhrât leh ram zau taka lal ber nihna lo chang tawh ṭhintu, England lal King William I, William the Conqueror (William Hnehtua) ti a khawvelina a hriat zui tâk, a dam laia a thâwm nat tluk zeta a thih hlima a rim a nat zui dan an sawi hi i lo la hriat loh takin, chu lehkhabu-a mi chu ka han phawrh ang e.

England-a Norman lal hmasa ber William I kha kum 1028 khan a lo piang a, hnamchawm nula Arletta laka Normandy khaw Duke, Robert I-a sawn a nih miau avangin, mi ṭhenkhat chuan William Sâwn Lulawka, ti te pawhin an sawi bawk ṭhin.

William-a khawvela a len laia vawi duai lo indona a hmachhawn zingah khan English sipaiho tudawl tura Normans-ho a phek chhuahpui ni October ni 14, 1066 kha Williama hringnuna mel-lung pawimawh leh chhinchhiahtlak ber a ni hial awm e. Khami an intawhchilhna “Battle of Hastings”-ah khan hnehtu chan an chang zui ta a, Krismas ni takin Westminster Abbey-ah England Lal ber nihna lallukhum chu a khum ta hial reng a nih kha.

Khatia England rorelna ṭhutthlenga hnamdang mi a han ṭhu ta vuah mai khan mi tam tak lai a khei deuh a, chuvang chuan a ram chhung hmar lam leh khawthlang lamah te Williama khan buaina a ṭhelh daih a ngai chamchi mai a ni.

A lal a nâ-in, a rorel dan a tawrawt viau nâ a, a mi leh sate zingah erawh chuan zah a kai hle thung a, chu chuan ram chhung rorelna fel takin a kaltir thei a ni. Rorelna inchuh kawnga a khingpuite chungah erawh kha chuan zahngaihna leh ngilneihna chhetê tal pawh a nei eih lo. Lalna puan sen a sin lai, Kum 1076 aṭang khan England ramah dan bawhchhetute lu tansak an lo ching chhuak ta hial a ni.

Hnehtu ropui tak ni a, “The conquerer” nihna hial a chang chung khan Williama khan harsatna kawlpui khen thlawn theih loh pakhat a nei a, chu chu a thau lutuk kha a ni. Chumi avanga sâwt leh nuihzatbur pawh a hlawh fo mai kha a kham ngang a ni ang, kum 1087 nipui khan hnimhnah leh ramhmul damdawite nena an inenkawla an intihcherna hmun Rouen, France a pan ta hial a. A thau leh pangti chuang zawng zawng sawh thlak vek a tum ruh hle a ni.

Amaherawhchu, hetia a inenkawl lai hian vanduaithlak takin French sipaite chu Mantes khaw dai bul thlengin an rawn lian leh ta khup khup mai a, chu ral lian chu lo do va, lo dal a

ṭul leh ta a, mahni taksa pawh ngaihsak hleithei lovin ram tana a chet a ṭul leh ta a. Theihtawpa ṭan an lo khawh azarah chuan hnehtu chan an chang zui ta nghe nghe.

Hmelma kulh kâng bâng vel thlira a han veikualnaah meithu ling vur mai chu a sakawr mit bul chhenah chuan a rawn inkhawh zawk maia, a sakawr hlauhlawp lîm vêlah chuan, Williama chuan a sakawr zin thir pawngah chuan a ril a sawh keh a. A rang thei ang berin Rouen lam panpuia enkawl zui a ni a. Kar lovah a kawchhung tuamtu ham chu namen lova nasain a lo na a, a kawchhung chu pan hnaiin a khat a. A chetsual hnu chawlhkar nganaah, September Ni 9, 1087 khan Williama chu kum 60 mi niin mual a liam ta a ni.

A thih hlimchhawn hian an chhiahhlawhho chuan Williama bungrua zawng zawng bakah a thawmhnaw thlengin ruksakin, a ruang puam ûk mai chu saruaka hnutchhiahin an kalsan a.

Hetia mualpho taka an lalpa ruang hlamchhiaha a awm hi pasalṭha pakhat Herluin-a’na a han hmuh chuan a lainat em em a, a nei lo a nei lovin an lalpa ruang chu Caen hmun a thlen thei hram a.

An lalpa ruang zawna urhsun taka sunna kawng an zawh tawp dawn ṭêpah, an vuina hmun tur biak in an thlen hma lawk chuan, biak in bul in pakhat aṭangin kangmei a lo chhuak thut a. An lalpa ruang chu nghatin an han ṭhelh dai leh tê tê a. Biak in an han thlena an lung kuang (sarcophagus) siam saa William-a ruang zalh an han tum chu a leng ta reng reng lo mai a.

Tih dan tur dang hre hek lo, hnawh luh luih tumin an han nem ta chiam maia. An lalpa ruang chu baloon ang maiin a puak ta pup mai a. A taksa panhnai leh tisa ṭawih vel chu bang velah te chuan a kai liai luai a. A rim na tak mai chuan biak in pum chu a bawh nghal huk a. Chu velah a vuitute chu hnar hup chungin bak lengin biak in pawn lam pan chuan an tlan nghal hum hum a. Mizo upaina “uih zawn ang vut vut” an tih piah lam hi a ni awm e. Puithuna leh serh leh sang pawh zahpah hlei thei lovin an lalpa ruang chu an phum ta thuai thuai a ni.

Kum 1562-a Huguenots hovin a thlan hai hawnga a ruhte an han phawrh leh kha chuan rim a nei tawh em awm lo ve.