KAN TUIZÊM KHA

An vaw ṭhiatin, an râwt bo ta.

Hriatrengna duhawm chang tur, sulhnu leh nunhlui nen inthlun zawm tlat tam tak min hnutchhiah si.

Naupanga thuchang, kan tuizem kha, kan siam tirh hun lai âwm reng reng ka hre chhuak phak ve lo. Ka zawh hlimchhawn erawh kha chu ka mang hriat riai ruai. Ka hriatna-in min bum a nih nghal loh chuan kan venga cement tuizem/ tuikhuah hmasa ber pathumna a ni. A aia hmasa chu Bazar tlanga ka pa lama ka pute tuikhuah leh, a thlang chiaha ka nu lama ka pute tuikhuah khi an ni.

Kan siam zawh ni-a kan upa berin a banga a nî a ker, “28.8.79” tih pawh, kan ṭhiah dawn khan a la lang chiang ngang mai (A kertu’n mual a liam hma lawka, nui ruh ruh chunga, “Ka lo va’n ziak chhe em em!” a tih nghe nghe kha).

Vai cement mistiri lo chhuah hma a ni a, kan tualchher mistiri, chak leh kut themthiam tak Pu E-a (Ralliantluanga - ani paw’n thla hmasa mai khan lei dai min belhsan ve ta) te’n ka pu hova, thira dova, dâpa dâwm a, bilât lei, rawra leh Sairang balu-a an chhûn kha a ni a (khatih lai kha chuan Bagha balu hi a rim a ra pawh kan la hre lo). A chung lam kual ruk erawh chu Ajanta leirawhchanin kan siam a.

Mawl lai kutchhuak a ni bawk a, a chang ṭha-in a tlo tlat tlat khawp mai. Tuboh liana pachangin vawi sawm an hêm pawhin a khu sat sat duh chauh mai a. Vai khâwl hmangin an han chai leh tak tak a, “Chêng chuti zat chuan kan lo ṭhiat ang e,” an tih ang zah lêtin an ṭhiat zo duh ta hrâm a ni (sawrkar mi lian thlun zawmpui neih ṭhat vanga estimate hi “ennawn” a ni ve lo). Hmana bike tla-in a bang a den dawta chhe tê pawha a khi eih lo pawh kha a lo mak lo ve.

Kum 38 zen zawn hahchhâwl min dawmtu, ei leh ina kan inhnangfâkna, inbual, insil, insuk leh kawng hrang hranga kan mamawh phuhrutu lo ni tawh ṭhin, Chief Seattle-a ṭawngkam an sawi ang deuhvin, min chawma min hraitu kan unaupa, a fur a ṭhala kan rinpui ber - kan tui tlan ber lo chhek khâwltu kan tuizem chu, kan in sak zauh kan duh avangin, a awmna hmuna ban phun a ngai ta tlat a, Ni 29. 11. 2017 kan vuak ṭhiahtir ṭan mai a ngai ta a nih kha. A sipai ṭawngkam takin, “collateral damage” chu ni chiah lo mah se, hmasawnna kut kan thlakna kawnga kan khawihchhiat tel ngei ngai chu a ni a. A casualty chu a ni reng reng mai.

Ka tan phei chuan ka naupan lai monument pawimawh tak mai a ni. A chung kha thing, dâp leh rangva vel khan kan khuh mai ṭhin a. Fur tui tam lai, a khah liam chang khan ka lawn chilh a, ka keu ru a, lehkha lawnglêng nen, tuitifîminu te leh hmawlhtê te nen kan inawm lem a, ka infiamna “tualzawl” ve ber a ni a. Ṭhian mamawha ka inhriat chang apianga ka tlan lawnna ṭhin a ni. Thil siam zinga ka naupan lai huna min awm tlei bertu pakhat kha chu a a ni awm e, tuizem behchhan rêng khan ka inkhualtelem nasa ṭhin mai.

Fur tui tam lai leh engemaw changa kan tuizem paih kang a, ṭhuah fai a ngaih chang kha chuan keini chang kan ni lo, kan thler thla, Damveng naupang zawng zawng mai kha chu kan “birthday” hi a ni ringawt e. Kan thiam leh thiam loh dan danin, kan duh ang angin kan hleuhvin kan han cheng a, kan chiau chel chul a, kan sahaw nasa mai ṭhin. Khata ṭang khan upa ṭawnga, “naupang tui chêng hlim taka hlim” an tih awmzia pawh ka hriat fiah lehzual phah a ni.

Hmasawnna changchawiin kan vaw ṭhiat ta si a.

Ka ngai dawn mang e.

“This used to be my playground,

This used to be my childhood dream;

This used to be the place I ran to

Whenever I was in need of a friend,

Why did it have to end?” (Madonna)

CANCER TIH THEIH LOH

High Schoool kal lai aṭanga ka ṭhianpa, guitar perh thiam tak mai, pa inngaitlawm leh thuhnuairawlh, mi hlim thei, mi dang ngaihsak tak mai Lalṭhakima (ṬK-a Hnamte), Dawrpui Vengthar hi cancer natna-in a bawrhin, a bawhbuai a, a bei a, mahse, cancer hrik ngam loh kan ti thei ang chu, hei ṭha tak leh chak takin a tuar khawchhuak a, hnehtu chan a chang ta. ṬK-a hian hman deuh khan hei hi Mizo ṭawngin min lo dah teh, a rawn ti a, midang tan hlâwkna a nih theih beiseiin ka’n phawrh ang e.

Cancer theih tâwk tlêmzia hi aw:

Hmangaihna a tisawngkawn thei lo va

Beiseina a sawi ṭhiat thei nahek lo

Rinna a ei chhe thei lo va

Lungmuanna a tireh thei hek lo

Inṭhianṭhatna a titâwp thei lo va

Hriatrengna duhawm a khirh bet thei hek lo

Huaisenna a tudawl thei lo va

Kan thinlung ram a rûn thei hek lo

Chatuan nunna min rûksak thei lo va

Kan thlarau a hneh lâk thei nahek lo.