HE THLALAK HI ...

He thlalak chung­chang amah ngeiin a sawi ka hriat aṭangin, ka hmu châk zek zek a. Bangbo tak chung siin, rilru-in a ngaihven ru deuh fo va. Hmuh tur a vang vawng vawng khawp mai. Tun hnai maiah Whatsapp tuifâwnin a rawn vawrh chhuak nawlh mai a, “khua ṭhal sirva tê ang, lunglai ka lawm ta!”

Ka lo hmuh chu kan ṭhianpa, chanchinbu mi, cartoonist turu leh caricaturist buru tak Zodin Sanga rawn vawm bei a ni.

Kum 1977, May ni 18 (ka birthday hma ni chiah) Nilaini a ni a. JF Laldailova chu Department of Information, Public Relations & Tourism-a translator hna a chelh lai a ni a. Taksa lama a chakvak loh zual chhoh ṭan, cancer a ni tih a la inhriat hma si a ni. A hnathawk, khawlchhutna a ṭhutchilh lai chuan, chelh rual lohvin mutchhuakin a nangching a, thle bawr, ang phuau, tarmit kek pahin a muthlu a. Chu chu an office-a thlalatu’n a thla a lo laksak a. Heti hian a ṭhian, a nau leh a lungdî nih fâwmkêmtu Ethel Lalzarzovi hnenah lehkhathawn a ziak:

“Tûn lai chu mut kham tham tûrin rei ka mu nghet thei lo va; nichin dar thum (a.m.) pelh hnu lawka ka ṭhangharh kha ka muhil leh thei ta lo va. (Nimin chhûn pawh kan pisaa committee ṭhut khâwmnaah leh a hnua khawhar lênpuinaah te pawh mi nuih tiza tûr khawpin ka lo muthlu leh ṭhin.)

“Tûn Nilaini khân maw Zâr-mâm, he ka thlalâk rawn thun tel hi kan Directorate photographer-in ka hmaah a rawn theh tawp mai a. A hma lawk khân ka typewriter chhu mek muhil min lo hmetin a lo develope nghâl a ni âwm a. A hmutu apiang nuih a zâ a. Hmêl chhiat êm avângin thlalâk hi ka ngaihsak ve duh ngai lo nâ’ng a, ka mualpho lai thla chauh tal hi chu lo bih ve teh. Ka lo mu âng lehnghâl vei nen! Kan staff ṭhenkhat chuan ka ngaihhuat an lo hlau a ni âwm a; Zâr-bawih, nang leh keia rilru hi an ‘fathom’ pha lo ṭhin teh e maw? (hetiang lam na nâ nâah hi chuan.)” (dated 22/5/1977).

A hnu lawkah hemi chungchang hi a tuihnih leh a:

‘Zâr-bawih, ka dik leh ta hauh lo mai. Hmân nia ka thlalâk mualpho tak mai rawn thawn kha i lo hmu ang a, ni-kum-kuma ka chhiat ṭeuh tawhna sleeping sickness khân min rawn ṭhîng leh ta tak tak niin ka hre ta a, ka mangang rilru ta hle mai. Nichin dar 11 p.m. khân ka mu a. “Ka mut a chhuak êm mai a, darkar ruk chu tui-ti takin ka muhil thei ang chu maw?” ka ti rilru a. Mahse tûk dang ai mahin, hei, darkar khat vel laiin ka tho hma leh ta zawk a nih hi.

‘Bus-ah te, office-ah te, ka nuthlawi rîmnaah te ka muthlu zel mai a. Minutes 10 vel ka han chhîn hi chuan ka harh leh deuh hlek ṭhin a; mahse sorkar hna thawh nen a inhmeh leh dawn lo tawp mai. Reason may be psychological. I am highly strung. I have been listless and without appetite this few days. I am pressing myself to do work every moment of my leisure time; but I can’t perform much. “Ka hun a tâwp dawn hnai ta em ni tak tak aw - heti taka ka hmanhmawh thar leh tâk mai ni?” ka ti thut thut a; ka ngaih ṭha lovin nimin tûk te khân naupang tana ka tonic (vitamin) leh Glucose powder leite chu ka han ei ve ang bawrh bawrh a. Vawiin, ti ila, nimin chhûnah te khân kan Department-in mel lia hla Zemabawk sipai Cinema Hall-a “rush lutuk” “Sholay” chu kan han en a; a chhuah chhûng chuan ka muthlu reng mai a, a zia lo sâwt hle mai.’ (dated 27-5-1977). A chau ngawih ngawih a, phurna a tlachham a, a zam a zal a, a hah a dam lo va, a zawiin, a ngurchuai hle a, a thil ei pawh a tui lo. A hun awl neih apianga hnathawk tura a han insanmar dawn paw’n a ti hleithei lo achha chu a ni âwm e.

A luṭuak var vo mai avang hian putar tak hmuhin i lo hmu rawk ang e. He thla an laksak lai hian kum 52 mi chauh a la ni. Sam dumna hi a ngeih ve ngang lo va, heti hian a pu var vo reng mai a ni. Amah ngeiin a lehkhathawnah vêk, heti hian a sawi:

‘Ṭhiante hian, “Engati nge i sam i dum loh?” an han tih te hian, “Ngaihzâwng ka neih hunah ka la ‘dye’ ve ang chu. Engpawh ni se, I’ll dye before I die,” tiin ka chhâng mai ṭhin a.

‘Mahse hman kum khân kan cinema hall neih chhunah sawn ka Thu Ngaihnawm bu hi ka va zuar a. An nula chuan, “Zoram mi hmingthang si, engatinge putar luṭuak ang bem buma khawilai i vah i vah? I lu kha ka suksak ang chia, ka hair dye hman bânin ka lo dumsak ang che,” a ti a. Hnial pawh ka hnial hman lo. Darkar chanve chhung lekin tlangval sam dumah min siam ta mai a ni.

‘Mahse thla li hnuah a lo var ṭan leh ta a; ka dum leh a. A vawi thumnaah chuan “allergy” an tih ang hi ka vei phah ta a; ka lu a pân ta luai mai a. Ka hnathawh apiang chu lu pan hnathawh a ni ta mai a. A hnuah ka âwm velah te a tla thla ta a. Penicillin nen ka inchiu dam leh thei ta hrâm a ni.’ tiin.

Mizo pa tak, tlawmngai, mi inkiltawih, inthlahrung, mi mitmei veng leh mi tana hnawksak nih hlau reng renga awm kha a ni bawk a, a hriselna rawih chho zel avanga hna a thawk ṭha hleithei lo leh chumi chung chunga hlawh pangngai a la chu a inthiam thei ngang lo va. Mahni hamṭhatna tur pawh ngaihtuah lovin, rilru nei taka mahni hmakhua thlira hmasial lovin sawrkara a thawhnaah chuan banna a thehlut ta ringawt mai a ni. Chu chu pawm loh theih ni hek lo, an lo pawmsak a. Cancer a han vei zui leh ta nghal a. Khawngaih thla a va la tehlul em, a tlawmngai hlum ṭhak chu a ni mai si a! Mahse, amah duhsak em emtu leh a hlutna man fuhtu an director RL Thanzawna erawh chuan a department ang zawnga a puihbawm leh chhawmdawl dan kawng a dap ve zel a ni.