VANTIRHKOH

‘Vàntirhkoh’ tih hi Kristian kan nih hnûa Mizo ṭawngkam thar zînga mi a nih ka ring; Kristian kan nih hmaa kan neih loh
ṭawngkam thar hi kan nei nual niin a lang. Chûng zîngah chuan ‘ṭawngṭai’ tih pawh hi a telah ka ngai. Mizo sakhaw hluiah khân an ṭawngṭai kan hre lo; thil erawh chu an ṭai ṭhin. Ṭawngṭai kan tih hian ‘ṭai’ lai tak hi ‘ṭâi darh’ tiha ‘ṭâi’ ang hian kan lam ṭhin a, kei erawh chuan buh chi khat ‘ṭai’ angin ka lam ṭhin; Rev. Liangkhaia pawh khân a thih ni thlengin chutiang chuan a lam ṭhin an ti. Tûnah erawh chuan kan ṭawngṭâi ta zâwk a, kan thu chham pawh hi a ṭâi darh nasa hle hlawm; a chhângtu tùr hi engkim ti thei ni lo phei se chuan chhàn tùra fawm khâwm thiam pawh a har hle ang.

Kristianna lo luh hma khân ‘tirhkoh’ tih
ṭawngkam hi kan hmang ngai em tih ka hre lo ná a, kan hman pawh ka ring lêm lo; ‘tirhkah’ erawh chu Mizo ṭawngkam pakhat a ni. Naupang ‘tirh kah’ rual kan nih khân tlangvâlhoin tirh kah chîkah min neih fo; chutianga ‘tirhkah’ nih reng bîk chu a nuam chiah lo. Mizo Bible letlingtuten ‘tirhkoh’ tih an lo chher hi an thiam hle a, tirh tùra koh tihna lam rawng pawh a kai àwm e; ‘kohtirh’ lo ti ta sela, a dik dâwn si lo! Tûn hma chuan kohhranin ‘tirhkoh’ (evangelist) kan nei ṭhin a; Mizo zîngah chuan Pu Mûka kha kan kohhran tirhkoh hnuhnung ber a ni àwm e. PCI Dànpui siam ṭhat (2004)-ah khân tirhkoh kan nei ták hlawm loh avàngin Dàn bu aṭangin ‘tirhkoh’ (evangelist) kha tihbo a ni ta.

‘Tirhkoh’ tih chu Bible-ah chuan vàn lam
aṭanga lo kal a nih chuan ‘vàntirhkoh’ tih a ni a; Pathianin vàn aṭanga a rawn tirhah ngaih an ni. Hebrai ṭawnga ‘vàntirhkoh’ tihna mal’ak emaw Grik ṭawnga angelos emaw hian Mizo ṭawng angin ‘vàn’ a sawi tel ve chuang lo. Mal’ak/angelos chu tirhkoh tihna a ni mai a; tûnlai ṭawnga kan dah dâwn chuan ‘palai, aiawh, thuchah kengtu’ (envoy, ambassador, messenger) tihna ang a ni. Vàn lam aṭanga an lo kal avàngin vàn palai, vàn aṭanga thuchah kengtu lo kal, Pathian aiawha mihringte hnêna thusawitu angah kan ngai. A châng erawh chuan Bible-ah Pathianin leia thil awm sate pawh hmanruaah a hmang thei a; chûngte chu a tirhkoh ti ve loin a hmanruaah kan ngai hlauh thung si. Josua hoa Jordan lui an kân dâwn khân Adama hmunah lei minin Jordan lui luang lai a dang chat tlat a (Jos 3.6); chu hmun aṭanga thlang lam mêl 16-ah Jordan lui kangchah laiin awlsam takin an kân thên mai a nih kha! Pathian hian hun a ruahman thiam mang e! Adama hmuna leimin kha tirhkoh ti lo mah ila Pathian hmanrua a ni.

Vàntirhkoh zînga a huhoa hming bîk nei chi hnih kan hmuhte chu - cherub leh seraph-te hi an ni. Cherub tih hi a lo lang hma khawp mai; mihringte bawhchhiat hnûah Eden huan vêngtu atân hman an ni (Gen 3.2). Thuthlung Hluiah cherub tih hi vawi 64 a lang a; Thuthlung Tharah erawh chuan vawi khat chauh a lang (Heb 9.5). Pakhat aia tam sawina chu ‘cherubim’ tih a ni a; a tàwpa ‘im’ awm hi pakhat aia tam sawina (plural number) a ni. Seraph tih hi chu Bible-ah a lang tam lo, vawi hnih chauh a lang (Isa 6.2,6); pakhat aia tam sawi nân ‘seraphim’ tih a ni. Cherub-te chuan thla pahnih an nei a (cf. 1 Lal 6.27); seraph-te erawh chuan thla paruk an nei thung (Isa 6.2).

Thuthlung Hluiah vàntirhkoh tih hi vawi 106 emaw a lang a; Thuthlung Tharah chuan vawi 169 a lang. Thuthlung Hluiah Rorêltute bûah vàntirhkoh tih lang zing berin vawi 21 a chuang a; Thuthlung Tharah chuan Thupuan bûah lang zing berin vawi 68 a lang. Thuthlung Hluia vàntirhkoh lo lanna hmun ṭhenkhatah chuan ‘Lalpa vàntirhkoh’ tih a ni ṭhin a; a châng chuan chu Lalpa vantirhkoh chu amah Lalpa kha niin a lang; Pathian kha vàntirhkoh angin a rawn inlantîr ṭhin tihna a ni ang (cf. Exod 3.2–5). Vàntirhkoh tih hi Mizo chuan Grik ṭawnga angelos aṭanga English Bible-a an hman dàn ‘angel’ tih kha hmang zuiin angel (a-ngel) kan ti ve ta hlauh bawk a. Keima rilruah hi chuan ‘angel’ han tih hian a nu kâwkin ‘vàntirhkoh’ tih hian a pa kâwk deuhin ka hre ṭhin. Vàntirhkoh hian thla pahnih nei angin suangtuah a ni deuh ber a, a lem an ziahin thla pahnih an neihtîr ṭhin.

Protestant Bible-ah vàntirhkoh hming pahnih chauh a lang a; pakhat chu Gabriela a ni a, pakhat chu Mikaela a ni. Gabriela hi Thuthlung Hlui leh Thuthlung Tharah a lang a (Dan 9.21; Lk 1.19,26). Septuagint-ah chuan Daniela 8.16-ah hian Gabriela hming a chuang bawk. Mikaela hming hi Bible-ah vawi hnih a lang (Juda 9; Thup 12.7). Dan 10.13,21; 12.1-ah hian Mikaela, hotu lian, hotu ropui tak tih hi vàntirhkoh a ni nge ni lo tih thu-ah ngaih dàn a rual chiah lo. Bible-a mihring zîngah Gabriela hming pu an awm lo a, Mikaela hming pu erawh chu Thuthlung Hluiah mi 10 lai an awm. Tûnlai chuan mihring hmingah Gabriela leh Mikaela hi an hmang uar viau; tûnlai mipa naupang hming lâr 1000 thlan chhuahah Mikaela chu 3-na niin Gabriela chu 21-na a ni thung.

Vàntirhkoh leh ramhuai chungchângah hian Babulon saltàn hnûah Juda-ten ngaih dàn thar an neih belh zêl a; Persia-ho ngaih dàn an lák chhàwnte pawh a nih a rinawm. Mi tinin vàntirhkoh bîk nei anga ngaihnate pawh a lo piang a; chutiang deuh bawk chuan boruak hi ramhuaiin khat nuai nuai anga ngaih dàn a piang bawk. Kut zungṭang hmâwrah hian ramhuai sîng tam fê awm thei angin an ngai a; hriau hmâwr zum hi boruakah han vai ila, ramhuai pakhat tal chhun nei loin a awm thei lo niin an sawi hial a ni.

Vàntirhkoh indawt chhàwn dànah ngaih dàn hrang hrang a piang a; chûng zînga a langsàr deuh ber chauh târ lang ila. Juda-te thu inhlan chhàwn Kabbalah-ah chuan vàntirhkoh chungnung (archangels) 10 tàr lan a ni a; chûngte chu - Metatron, Raziel (a chângin Jophiel), Tzaphkiel, Tzadkiel, Khamael, Raphael, Haniel, Michael, Gabriel leh Sandalphon te an ni. Pseudepigrapha lehkhabu pakhat Enoka bu-ah chuan vàntirhkoh chungnung 7 sawi lan a ni a, chûngte chu- Mikaela, Raphaela, Gabriela, Uriela, Saraquela, Raguela leh Remiela te an ni. Hêng lo pawh hi kohhran hrang hrangin vàntirhkoh hming dang chàwi làr deuh an nei nual. Roman Catholic chuan Tobit 12.15-a lo lang Raphaela nèn vàntirhkoh chàwi làr bîk 3 an nei; chûngte chu -Mikaela, Gabriela leh Raphaela te an ni. IV Esdras-ah Uriela sawi lan a ni a, Kohhran Pate zînga mi Ambrose-a pawhin Uriela hming hi a sawi lang a; khawthlang lamah chuan an tilâr hle.

Vàntirhkoh tlute zînga hotupa ni-a ngaih Setana hi kan sawi lâr hle mai; Thuthlung Hluiah vawi 17 a lang a, Thuthlung Tharah vawi 35 a lang bawk. Thuthlung Hluiah Joba bûah a lang zing ber a, chutah chuan mihring hming anga dah a ni a. Sam 109.6-ah erawh chuan ‘hêktu’ tih a ni thung. Setana tih hi Hebrai ṭawnga ‘dodâl’ tihna saṭan aṭanga lo kal a ni a; a tìrah hming pângngai anga hman a ni lo. Thuthlung Hlui hun hnuhnung lama lehkhabu ziak pahnihah chuan hming putu bîk nei angin Setana tih a ni ta a (1 Chr 21.1; Job 1.6,7,8,9,12; 2.1,2,3,6,7). Thuthlung Tharah phei chuan hming pângngai ang takin Setana tih a ni ta.

Isa 14.12-ah chuan ‘vàrparh’ (zîng lam fapa) tih kan hmu a; heta vàrparh tih hi Hebrai Bible-ah chuan ‘hêlel’ tih a ni a; Latin Vulgate-ah ‘lucifer’ tih a ni. Isa 14.12-ah hian hêlel tih hi Babulon kâwka hman a ni a. Hun lo kal zêlah mi ṭhenkhatin vàntirhkoh zînga helna chawk chhuaktupa Setana nihna (title) pakhat angin an hmang ta mai a ni.

Thuthlung Hluiah ‘baal-zebub’ tih a lang bawk a (2 Lal 1.2,3,6,16); Philistia khawpui panga zînga pakhat Ekron khaw mite pathian hming a ni a, a awmzia chu ‘tho lalpa’ (lord of the fly) tihna a ni. Baal-zebub-a tih hi Thuthlung Thar hmun ṭhenkhatah Beelzebul-a tiin ziah a ni a (Mt 12.24,27, etc); hei hi Grik Thuthlung Thara ziah dàn dik lo ‘beelzeboul’ tih lák chhàwn a ni. Mizo Bible hman lai ennawn hunah tihdik ni se. Grik ṭawnga diabolos tih hi English Bible-ah devil tih a ni a; diabolos tih hi Thuthlung Tharah vawi 35 a lang. Mizo Bible-ah hminga hmangin Diabola tih a ni a; he mi tho hi Isuan ‘Setan’ (Gr. Satana) tiin a ko (Mt 4.10).

Mihringte hi Pathian tirhkoh (mal’ak/angelos) kan ni thei. Pathian duh zâwng kan theh darh hian ‘Pathian/Êng tirhkoh’ kan ni a, Pathian tâna thawk kan ni. Pathian duh loh zâwng kan tih erawh chuan ‘Setana/thim tirhkoh’ kan ni a, Setana tâna thawk kan ni. Thim tirhkoha awm
ṭhinte chu Êng tirhkoha an ṭan veleh thil sual tih an bansan hlauh ṭhin a. Zu in mite pawhin zu in an sim a; zu zawrh sawimawi leh zu in thiam inzirtîr pawh an bànsan nghâl ang. Kum 2016-ah hian tû tirhkoh (mal’ak/angelos) zâwkah nge kan ṭan dâwn?