Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

KRÂWS & SANGHA

Kár hmasa khán ‘ATC-a krâws lian phun tum thu’ ka rawn ziak a; ka thu ziah kha facebook-ah leh WhatsApp group hrang hrangah dah a ni bawk a. Mi sawi zui a hlawh hle a; sawi zuitu tam ber chuan krâws lian phun kha an phùrpui hle a. Mi ṭhenkhat phei chuan ‘tûnah hian phun tawh pang se ka va ti ém!’ tih ang khawpin an nghahhlelh thû an sawi a. Chutih lái erawh chuan ‘mipui an thuhmun fo thei lo’ tih ang maiin mi ṭhenkhat chuan krâws lian phun ngái an tih loh thû an sawi ve thung a. Mi ṭhenkhat phei chuan Bethani-a hmeichhe pakhatin Isua lu chunga hriak rimtui man to tak a leih buak láia “he hriak hi man tam taka hralha, mi retheite hnéna pék theih a ni si a” (Mt 26.8–9) an tih ang deuh khán krâws lian phunna man atán chéng nuai 200 sèn tùr ruahman hi ram thima rawngbàwl nán emaw kohhran rethei záwkte chhawmdàwl nán hman a va ṭha záwk ém an ti bawk a. Isaia’n, “Ka ngaihtuahte chu i ngaihtuahte a ni si lo a,” (Is 55.8) a lo tih ang deuh kha kan la ni zél zawng a ni ber e! 

Krâws hi Isua pian hmá daih aṭang tawh khán sakhaw hrang hrangah vànneihna entírna ah an lo ngái tawh a. Vawiin thlengin Hindu-te chuan krâws pahnih inkawkalh ‘swastika’ chu an temple-ah an la dah nasa hle. Germany dictator Adolf Hitler-a khán ‘swastika’ hi a rawn hman avàng khán Kristianten an duh ta lo deuh chauh a ni. 

Kristian hmasate khán krâws hi an hmang uar lutuk lo; pûka an thlànah erawh chuan ‘kraws’ lem an ziak ṭhin a ni àwm e; chu chu Kristian an nih chhinchhiahna a ni ang. Kristianten krâws chhinchhiahna an hman uar hun hi chu Rom lalber Constantine-a Kristian a nih hnûah chauh a ni. 

Kum AD 312-a Milvian lei indo­na thlen dáwn khán Rom lalber Constantine-a chu zèl anga awmin Krâws chhinchhiahna hmanga indona chu hmachhawn tùra hrilh niin an sawi ṭhin a. Hemi chungchángah hian sawi dàn hrang pahnih a awm a. Lactantius-a chuan indo hma zànah Constantine-an mumangah Krista chhinchhiahna chu sipaite phâwah ziak tùrin thupék a dawng a. Lactantius-an Krista chhinchhiahna a tih hmingah chuan ‘staurogram’ a vuah a; chu krâws chung lawr awm lo a ni.

Kohhran chanchin ziaktu Eusebius-a erawh chuan Constantine-a leh a sipaite chu indona hmun pana an kal láiin  nîah khián krâws éng tak a hmu a. Chutah chuan Grik ṭawnga thu ziak ‘En Touto Nika’ tih  awm a; chumi awmzia chu ‘He chhinchhiahna hmang hian i hneh ang’ tihna a ni.

Chu chhinchhiahna ‘Chi-Rho’ a ni a. Grik hawrawpa Chi chu X hi a ni a; Rho chu keinin R kan ti a; Grik hawraw-ah chuan P hawrrawppui anga ziah a ni thung a. Chi-Rho chhinchhiahna chu X lai takah P hawrrawppui sáng deuh din chhohtír ang a ni a. Chi-Rho chu Grik ṭawnga KRISTA tihna hawrawp hmasa pahnih (KR) a ni.

Milvia lei indona, October 28, AD 312-ah chuan Constantine-an Maxentius chu a hneh a. Chumi hnû kum AD 313 February thlaah Constantine-an ‘Edict of Milan’ a tichhuak a; chuta ṭang chuan Rom lalramah Kristianten zalèn takin Pathian an be thei ta a ni.
Constantine-a chu Kristian a lo ni a; ani hun aṭang chuan Kristianten ‘krâws’ chu chhinchhiahna pawi­mawh takah an ngái ta a. Krâws ngaih pawimawhna kawngah hian Constantine-a nû Helen-i khán kawngro a su thui hle. 

Kum AD 324-ah Constantine-an a nû Helen-i chu Ram Thianghlima zin tùrin a tîr a; a zintír chhan ber chu Thlàn Thianghlim (Holy Sepulchre) leh Krâws Dik (True Cross) zawng chhuak tùrin a ni. Thlàn Thianghlim chu Isua phùmna kha a ni a; Krâws Dik chu Isua khen behna krâws kha a ni.

Isua thih hnûah a thlàn awmna Kalvari-ah chuan Rom -ho pathian Aphrodite biak in an lo sa hman tawh a. Helen-i chu thil chincháng hre tak Judas Cyriancus-an a lo ṭàwiàwm a. Aphrodite biak in hnuaiah chuan lung lákna hlui pûk eng emaw zah a awm a. 
Ni tam tak Krâws Dik an zawn hnûin Helen-i chuan bawlhhlawh chhùn khâwmna hmun pakhat chu a laihtîr ta a; chutah chuan krâws pathum an hmu chhuak a. Pakhat chu Isua khen behna kha ni ngei tùrah an ngái a; a dang pahnih chu Isua ruala mi pahnih an khen behna krâws kha ni tùrah an ngái bawk a.  

Khawi ber chu nge Isua khen behna krâws chu ni ang tih zawn chhuah a ngai ta. An zawn chhuah dàn chu a thawnthû ta deuh! An sawi dàn chuan Jerusalem khaw dáiah phár pakhat an zawng chhuak a; ani chu krâws 3 awmnaah chuan an hruai a. Phár chuan kráws pakhat chu a han khawih a; eng mah a chungah a thleng lo. A dawttu chu a han khawih leh a; a chungah eng mah a thleng lo. A pathumna chu a han khawih ve a, chu veleh a phár chu a lo dam ta a. Chu Krâws ngei chu ‘Kraws Dik’ ah an ngai ta a ni.
Krâws Dik chungcháng hi thawn­thu angreng a darh nasa a. Krâws Dik chu Constantinople-ah an la thla a; a them ṭhenkhat erawh chu Jerusalem Bishop hnénah an hnutchhiah bawk a. Hun lo kal zélah chu Krâws Dik them chu khawvél hmun hrang hranga biak in tam takah an dah ta a. Khawvél hmun hrang hranga Krâws Dik them an kawl hi thing zaiah chang leh ta sela, biak in tam tak daih a ni tawh ang an ti alâwm!

Church of the Holy Sepulchre hnungah khuan pûk pakhat, rahka (step) 29 zawh chhukin Armenian Chapel of St. Helena chu zuk thlen theih a ni a.  Chu chapel bulah chuan rahka dang zawh lehin Franciscan Chapel of the Finding of the Cross an tih chu a lo awm ve leh a An sawi dàn chuan he hmun hi Helen-in Krâws Dik a hmuh chhuahna chu a ni. Chu pûk hnung lamah chuan Helen-i lim a awm a; ani chuan Krâws lem a keng nghe nghe a ni.

Chapel of the Finding of the True Cross chu Isua pian hmá daiha lung lákna hmun a ni a; lung lák an tih tàwp hnûah hnàwmhnawk paihna hmun a ni a. Isua leh a kianga mi pahnih khen behte krâws pawh kha he hmunah hian an paih a ni ang.
Bethlehem-ah khuan cottage industry tam tak a awm a; chûng zínga eng emaw zah chu kum 1990 August thla khán St. George’s College-a zirlaiten kan tlawh a. Cottage industry neitute chu Muslim vek an ni a; an thil siam tam ber erawh  Isua nèna inkaihhnawih Krâws lem leh Isua nausèn lái lemte a ni! Isua ring lote pawhin a pianna hmunah chuan ei leh bàr zawn nân krâws siam chu an lo hmang nasa hle a ni.

Kristian hmasate khán Krâws áiin sangha lem an hmang ṭangkái hmasa záwk. Nero-a leh Domitian-a tihduhdah lái khán Kristianten sangha lem hi Isua zuitu an nih inhriat tawn nân an hmang ṭhin. Mi pahnih intáwk sela, pakhat záwk chuan a ke zungṭangin vaivutah sangha lem pangkhing a han ziak zauh ang a; a bula mi chuan a pangkhing lehlam ziak vein sangha lem chu a tipum ang a; Kristian an ni tih inhre tawnin innél takin an inbe thei tawh ang.

Isua rawngbàwlnaah khán sangha hian dinhmun pawimawh tak a luah a; a zirtîr koh hmasak 4-te kha Galili dîla sangha mantute an ni a (Mt 4.18; Mk 1.16); an zînga 3 - Petera, Jakoba leh Johana phei chu a zirtîrte zîngah a kháipa ber an ni. Zirtîr dang tam záwk pawh kha Galili mi an ni a, sangha mantu an nih a rinawm (cf. Jn 21.3). 

Mipui 50,00 a hrai khán chhangpèr 5 leh sangha 2 a hmang a; mipui 4,000 a hrai pawh khán chhangpèr 7 leh sangha a hmang. Temple chhiah a pék dáwn khán Petera chu sangha a mantîr a; sangha káa chéng 2 chu chhiah ah a péktír (Mt 17.27). Isua thupékin Peteran lèn a déng a, lawng 2 khat lek lek khawpa tam sangha a man (Lk 5.7). Thihna hneha a thawh leh hnûa a thil ei kan hriat chhun chu sangha rawh a ni (Lk 24.42; cf. Jn 21.9). Vàna a làwn hmáa a thil tih mak hnuhnung ber chu Peteran Isua thûa lèn dénga sangha 153 a man kha a ni (Jn 21.11).

Grik ṭawnga sangha tihna chu ‘IKTHUS’ a ni a. Hei hian awmze thûk tak a nei a. A hawrawp bul zél hian entír pawimawh tak a nei a ni.
I (Iota)    Iesous    Isua
K (Chi)    Kristos    Krista
T (Theta)    Theos    Pathian
U (Upsilon)    (H)Uios    Fapa
S (Sigma)    Soter    Chhandamtu

Grik ṭawng sangha tihna IKTHUS awmzia chu ‘ISUA KRISTA, PATHIAN FAPA, CHHANDAMTU tihna a ni.

ATC kawngpui chhak lawk Biblical Garden- ah khian Galili dîl lem siam a ni a; a cháng chuan sanghate pawh dah a ni. ATC tlawhtu eng emaw zah chuan an tlawh tawh ngei ang a; dîl kamah chuan tui takin an ṭawngṭai ṭhin ang. Mi ṭhenkhatin enga maha an ngaih loh hi mi dang chuan tui taka Pathian pàwl theih phah nán an hmang thung si.

Biblical Garden chhak tláng sáng láiah khian ṭawngṭaina in ‘Beth Tepilâh’ sak a ni a. ATC Gate pui aṭanga Beth Tepilâh pan chhohna kawng dungah khian mi inphalte thawh khâwm aṭangin ‘Kalvari kawng’ siam tum a ni a; tûnah chuan la tihpuitlin loh a ni. Ruahman anga tihpuitlin theih chu ni se, Isua krâws kawnga chawlhna hrang hrangte - Kraws a put ṭanna, Krâws a tlûkpuina hmun, Vernica-in a thlan a lo hrûksakna hmun, Simonan a krâws a lo putsakna hmun, a nûin a lo thlìrna hmun te siam a ni ang a; chûng hmunahte chuan ATC tlawhtu mi tam tak ṭawngṭaiin Pathian pàwlna thúk tak an neih theih ngei a rinawm.

ATC-a Krâws lian phun tum chu mi tam takin an phùrpui hle a; sum leh pái pawh an rawn thawh tawh pang a. Chutih lái erawh chuan mi ṭhenkat tlém azáwng chuan an sawisêl titih a; chéng maktaduai za hnih zet sènso tùr chu Chanchin Ṭha theh darh nán hman ni se tih te, kohhran rethei záwkte biak in sak ṭanpui nán hman ni se tihte a ri nawk a. Eng pawh ni se, khawvéla kan awm chhûng hian Chanchin Ṭha kan hril zél dáwn a; kohhran hausa záwkten a rethei záwkte ṭanpui pawh hi a nasa zual deuh deuh tùrah ngái ila. ATC-ah chuan Krâws lian ding ngei rawh se.