NUN HLUI (Ka ṭhiannu ka tawng teh)

Tûnlái chuan ‘ṭhiannu’ tih hi ‘nupui’ tih pehhél nán an hmang ta deuh ber a; kei erawh chuan ‘nupui’ tih nán ka hmang ve ngái lo a, ka ṭhian hmeichhia ka sawina a ni. Ka ‘ṭhiannu’ ka tih hi ka hmu lo rei tawh khawp mai a, ṭhangkhat lian zet chu a ni tawh ang. A fapain ATC-a BD a zir lái khán kan inhmu thãnin ka hria a; chû bák erawh chu inhmuh a awm ta lo. Nikum khán a pasal a sûn a, theih chu ni se, Lungleia anmahni in ngèia va ràl ka duh a; mahse, ka tán tih ngaihna a awm dèr si lo! October 3 khán a nuṭa Thangpára (Zàrkawt) a thi a, a lo kal tih ka hriat avàngin amah hmuh ka tum ta a ni.

October 5 (Ningani) zíngah chuan ka ṭhiannu hmuh ka tum ta a. Aizáwl khawpui véng ṭhenkhatah hi chuan khawhar inah hian an kal hmá ngãi lêm lo tih ka hriat avàngin kei pawh ka hmanhmawh vak bîk lo a; dár 11 rîk dáwnah ka chhuak chauh a ni. Inkháwm tùr ang ziazángin clerical shirt bán bul ka hà a; a ngháwng vár (collar) erawh chu ka vuah nghál lém lo. Hetianga ka inchei chhan chu kum tam inhmu tawh lo kan ni a, ka ṭhiannu chu tara lamah clerical shirt ha chung ngeia thlá lákpui ka duh vàng a ni!

Ka ṭhiannu thlenna, a nuṭapa in chu ka va thleng thuai a; ka rin ang ngeiin mi dang léng ve pawh an la tam vak rih lo. Min han hmu thut mai chu a hàmhaih ve deuh niin ka hria; min beisei ngaihna pawh a hriat a rinawm loh rêng bawk a! A lo ding chhuak hlawt a, kan inchibai a; ka ṭhiannu Lalhmangaihzuali@Zualtêi ka tawng leh ta! A va mak ém! Kan inhmuh lehna chhan lah chhiat tawh thilah a ni si! Zíngah a fapa Rev. Lalthanzuala (MCC Chaplain, Chennai) chu a nu phone number ka zuk dîl a, ka phone láwk chung pawhin a la thei si lo a; thû ka thawn a, min chháng bawk hek lo! Keimah ang deuh bawkin phone khawih lamah a ninhlei lutuk lo a nih dáwn hi ka ti rilru a! Ka ṭhiannu chanchin hi tûn hmá pawhin ka thu ziahah ka lo telh zauh tawh ṭhin a; khatianga ka ziahnaah khán ka fiam zauh ṭhin a nih kha! High School kan kal lái kha chuan nula ngo pángngái, chêr chhe lutuk bîk lo, ria chum bat tih dáwna tling pha chiah si lo deuh kha a ni a!

Zualtêi hi ngainatna chhan pathum ka nei. Pakhatnaah chuan Aizáwl mi lian, Govt Mizo High School Headmaster (Pu Head-a) fanu a ni náin keini ang thingtláng khaw chhuak, hmàr khaw thim zángkhaw bungbut hnana pianga sei lian, hmélin puák ti ve lêm lo, pawr chip chep, kan sikul PT Master John Lalkàisánga pawhin ‘Tuikuk ár khual ang mai’ a tih hial khawpa ṭi dák mai pawh kha min hmusit miah lo leh ṭhian ṭha tak anga min kàwm ve duh kha ka lãwm a ni.

Pahnihnaah chuan kum 1966-a ram a lo buai khán keini zirláiho chu kan darh ta sang sang a. Kei pawh Kolasib-ah hãwngin Réngtekàwn piah, tûna FCI Godown chhuah lama chhûngte lo vah sá, kàng ṭha vak lo chu mang khawh fâia enkawlin ni tin deuh thàw fehin ka kum vei ta a. Ka páwlpui eng emaw zah chu Khasi rama Jowai Multipurpose School-ah zirna chhunzawmin an chhuk thla a; chûng zíngah chuan Zualtêi pawh a tel ve a ni. Kum 1967-ah chuan an zînga lehkha zir chhunzawm ka tum láiin sipaiin min man ta tlat mai a; Tezpur Jail-ah kum 3 lái ka zuk táng ta daih a. Chutih lái chuan Zualtêi chuan lehkha min rawn thawn a; min rawn ṭawng thlamuan a. Ka páwlpuite zíngah chutianga lehkha min thawna min rawn thlamuantu chu Zualtêi leh ka ṭhian bul taka ka chhàl P. Vànluia@Paluia (Saron Véng) chiah an ni a; chû vàng tak chuan anni pahnih hi chu ka chan chhiat ber lái pawha min theihnghilh lo leh min thlamuan záwnga lehkha min thawntu awm chhun an nih avàngin ka rilrûah hian an thi thei lo a. Zualtêi pawh hi ka ngainat zual phah hle a ni.

Pathumnaah chuan kum 1970-ah Jail aṭangin ka lo chhuak a; lehkha zir chhunzawm nghâl thei loin kum khat chu hlo ka thlo leh té té a. Kum 1971-ah chuan Synod High School-ah Class X ka zir chhunzawm a; ṭhian ṭhate inah awm man báa awm ka ni a. Kum 1972 July thla chanve vélah Matric Results a chhuak a; ka awm man bat rulhna tùrin hna ka thawh nghál a ngái a. Vaivakàwn Model Middle School (Chawnpui)-a zirtírtu hna ruak chu ka díl ve a: English, Mathematics, General Knowledge leh Hindi-ah kan test a. Hna díltu chu 40 lái kan ni a; MA zirlái te, BA (Hons) te an kat nawk a; mahse, kei—Matric pass hlim hlawt kha ka sáng ber ta tlat mai! School Management Board chuan tu nge ka nih min hre si lo a, an buai deuh nak a; a tàwpah chuan sáng ber ta na ná ná chu min la lo thei ta si lo!

Board member pakhat Upa R.Zobèla chuan ka pa (Ztu Tawna) a han avàngin lehkha min rawn thawn a, “Ka fapa, zirtírtu atán kan la che a; Pathianni chawhnu inkhâwm bànah lo léng la, thil kal hmang ka lo hrilh ang che,” tiin a rawn ziak a. Pathianni chawhnu inkhâwm bànah chuan an inah ka zuk kal a, a lo awm si lo! Tûin emaw mi nungchang ṭha lo tak tiin min lo hék a; chû vàng chuan min hmuh a duh lo hnuhnawh a ni ang. Ka chanchin chu an chhui zui ta a; Ramhlun VC President an va hmû a, “Kan véng Middle School zirtírtu atána kan hual a ni asin; min lo lák khalh a ni maw?” a lo ti daih si! Synod High School Headmaster an va záwt a, “Kan sikul naupang chhuanvàwr a ni asin!” a lo ti bawk si!

Chutianga boruak a thén vél lái chuan Zualtêi chuan, “Chuauṭhuama hi an hèk ang a ni thei lo. Govt Mizo High School-ah kan kal tláng a, zirlái ṭha tak, nungchanga sawisèlna awm lo a ni. Tezpur Jail-a a tàn láiin lehkha pawh kan inthawn a; jail aṭangin a lo chhuak a, kum khat hlo a thlo a. Chumi hnûah Synod High School-ah Class X a rawn zir a; MZP Hqrs-ah Asst Secretary ah thlan a ni a; an hèkna ang hi nih hmanna tùr a awm lo,” tiin min lo ṭan viau mai kha a lo ni a. Kár hnih hnû, August thla bulah chuan an zíngah ka thawk ve thei ta hrãm a. Dik lo taka min hèk avànga hna ka chàn ṭêp láia min chhan chhuaktu chu Zualtêi hi a ni a; amá zárah kum khat áia tam mah mi ina a báthlaua ka awm man chu ka hlawh aṭangin ka rùl thei ta a ni.

Zualtêi nèn chuan kan thawk dùn rei ta chuang lo. Kum 1973 January thla, sikul hawn ni-a class ka la tùr chu kan Headmaster chuan, “Class la suh; kan véngah i rawn awm duh si lo,” tiin min dang ta tlat mai a! Kan interview lái khán, “Kan véngah i rawn awm thei ang em?” tiin min záwt a; kei chuan, “In luah tùr duh záwng ka hmuh chuan theih loh thû a awm nãng,” tiin ka chháng a. Chumi chu changchàwiin Headmaster chuan min paih dàn a zawng ta a ni! Headmaster khán kan sikul ta, zirtírtu in tùr kha a luah a; a bul lawka amâ in chu man cháwiin mi a luahtîr thung a, sum hnárah a hmang a nih chu! Ka thawhpuite khán Headmaster-in zirtírtu in tùr a luah tlat mai chu dik vak loin an hria a, khing tùrin min duh deuh niin ka hria a; kan buai zui chu a ni ta mai a! School hotu Deputy Inspector of Schools (DIS) kha a office-ah ka han hmu a; Headmaster khán DIS kha a lo hmin hman pek a ni ang chu, min lo háu hrep mai a. Kei chu Education Minister hnénah ka zualko ve thung a; ani chuan Headmaster chu a ko a, hah pheléng, thlan tla zawih zawihin a lo thleng a. Education Minister chuan a lo háu ve thung a! Education Minister chuan Education Director GN Chatterjee kha, “Chuauṭhuama chungcháng hi ni 7 chhûngin ti fel rawh,” tiin thû a pe ta a ni.

Chutih lái chuan UT hna ṭáu ṭeta LDC atána exam results kha a lo chhuak a, a ti ṭha ber zínga mi ka ni a; MRHG District Commandant Office-a thawk tùrin min dah a. Ka pa ráwn tùrin Kolasib-ah ka zuk hãwng a, ani chuan, “MRHG Office-ah chuan thawk záwk mai rawh; thiam chang pawh ni la, i thawhna ngãia thawh chhunzawm chu a nuam tawh lo ang,” a lo tih avàngin kum 1973 March thla bul aṭangin MRHG Office-ah LDC hna ka thawk ta záwk a. Zualtêi chu thla 5 chè chè chauh ka thawhpui a nih chu!

Tûn hnûa kan ngaihtuah lét hian min hèk an tih kha phuah chawp a nih ka ring ta deuh tlat mai; a chhan chu Headmaster khán an khaw mi, amá chhûngkhat laina hnãi, Hindi thiam kha lák a duh tlat mai a. Mahse, chû mi ái chuan test leh interview-ah ka sáng ta záwk si a; interview láia awmze nei taka min zawhna kha chhuanlama hmangin min bàn a tum a nih ka ring a. Ka thawhpuite kha véng dang aṭanga thawk an awm ve tho a; Zualtêi ngei pawh Zàrkawt aṭanga thawk a ni a, Malsàwma pawh Chanmari aṭanga thawk a ni. Kei lah ka thawh tirh aṭangin ni tin sikul ka thleng hmasa ber ziah bawk si! E khai! Thu mu hnûah kan tui lutuk dáwn; inngaihtuah thinrim chawp a awl dáwn tlat, duh táwk teh mai ang!

Ka ṭhiannu Zualtêi nèn kan han inhmu, kan ṭhu dùn chu chanchin kan inzáwt tawn vél a; rilru erawh chu kum 1963-65 lamah daih khán a thláwk lét a. Khatih lái kha chuan sikulah chhùn chawlh chhûng khán ani chu an inah a hãwng chho a; ka ṭhian dangte chuan chhùn thingpui an in a. Kei erawh chu thingpui man tùr ka neih ve loh avàngin ka lo thep bo kual vél mai mai a. Minutes 15 vél hnûah chuan Govt Mizo High School in chhakta záwk kawmchhakah kan inhmu kháwm a; Zualtê-in an huana sèrfáng rah a lawh a rawn vawng thlák chu keini’n kan lo man a; a lo chhuk ve hnûah hlim takin kan ei ho dar dar ṭhin a nih kha!

Zualtêi chu nula nun ném tak a nih avàngin sipai Captain Thanmáwia Chawngthu a nei tih ka hriat tirha mak ka tih thû te chu ka hrilh a. A u Thangsàilova nupui chuan, “Tûnah chuan Zualtêi hi a dang daih tawh asin. An kohhranah chuan Kohhran Hmeichhe hruaitu a ni a; thû te pawh a sawi ve pap tap tawh a nia!” a lo ti a. Kum 75 láia upa a ni ve tawh bawk a; nutling taka chét chu a hun tawh ang chu! Lungleia Pro Pastor ka nih lái khán a pasal kha 2nd MAP Battalion Commandant a ni a; Zualtêi chuan chaw ei ah min sáwm a, ‘sa tina hmun’ tih mai tùr hian sa chi hrang hrang a lo chhawp dul mai a. Khanghu kan hi a lo chhawp tel bawk a; naupan lái atâ khanghû duh tih takah ka ei ták ṭeuh kha! A hnûah amah kah nán ka hmang ta hlauh thung a, “Chaw ei ah min sáwm ve bawk a, khanghû kan min hmehpui a!” tiin ka chhaih ṭhin!

Govt Mizo High School-a Chemistry min zirtírtu Sir K. Zomàwia chu a lo léng ve bawk a, Sir K. Zomàwia han hmuh tákah chuan Sir C. Hualkûnga, Physics min zirtírtu hmél chu mitthláah a lo lang uar uar a; ani khãn min zirtír khán Mizo ṭawng leh English inzah nawkin a hmang ṭhin a! Sir Kalu Singh-an Class VII-a Elementary Science min zirtír lái te pawh kan sawi chhuak a; science kan zir chiang taka ka la hriat reng chu Archimedes’ Principle, “A body immersed in a liquid appears to lose a part of its weight, which is equal to the weight of the liquid displaced,” tih kha a ni!

Zualtêi hmuh tákah chuan a pa Pu Head-a kha sawi tel a ngái tlat. Kum 1960 chho vélah khán Zoram Thupuanah, “Tu nge Mizo zîngah English thiam ber ang?” tih zawhna a awm a, a chhànna chu, “Pu Head-a” tih a ni. Pu Head-a thusawi pakhat chu, “Zirlái zíngah English-a fiamthu thawh chu a beidawnthlák, nuih nacháng hria pawh an awm mang lo; Ronghînglova leh Tlángruala chauh lo chu,” a ti e, an tih kha a ni. Ronghînglova chu MCS first batch-a pakhatna kha a ni a; Tlángruala (f/o Rev. Laléngzíka) chu Bûkpui kan khaw chhuak a ni. Chû lo chu, “Notes ka pék ang chiah che u hian exam-ah in chhàn pawhin marks 10-ah marks 6 bák ka pe lo ang che u,” a ti e, an ti bawk a. Pu Head-a beisei dàn chuan a notes-a innghat vek loin a bák pawh an zir ang a, an thiam belh tùr a ni. Tûn hmá kha chuan 60% hi first class marks a ni ṭhin a; first class marks hmuh kha chu har tak a ni! Tûnah chuan HSLC&HSSLC-ah Distinction-a pass an tam ta hle mai a; exam tinzáwn ngar ngar ringawtin an inzirtír ta emaw ni?

Chawhnu dár 2 a lo rík chuan hàw ka tum ta a; ka hàw hmáin clerical collar ka ken kha ka kawr ngháwngah ka vuah a. Zualtêi nèn chuan thlá kan la dùn a; Sir K. Zomàwia pawh chu thla kan lák dunpui bawk a. Thlá kan lák zawh chuan ka clerical collar chu ka phelh a; Zualtêi fapa Rev. Lalthanzuala tán ka hnutchhiah ta a. Vawiin hian Chennai-ah a chhuk dáwn a, tlãi lamah chuan a fapa pawhin clerical collar chu a lo hmu hman ang chu. Zualtêi chu a pasal boral avànga ràlna ka pék hnû chuan ka kalsan ta a. Ani lung lam ṭha táwk lo, kei lah chuãp chak lo ni bawk nèn, hé khawvélah hi chuan kan inhmu leh tawh lo maithei a; vànramah erawh chuan Lalpa hnénah chatuana awm tláng tùrin kan la intawng leh ngei ang tih beiseina nung neiin kan inṭhen ta rih a ni! Zualté, lo dam ṭha zél ang che.