Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

THUTHLUNG BÂWM KHA KHAWIAH NGE?

Thuthlung Hluia thil pakhat, a chanchin hriat zui ni ta lo chu ‘thuthlung bâwm’ kha a ni. He thuthlung bâwm hian hming a ngah hle. A lanna hmasa berah ‘bâwm’ tih ringawt a ni a (Exod 25.10); a hnûah ‘thu hriattîrna bâwm’ tih a ni leh a (Exod 25.22). Chumi hnûah ‘Lalpa thuthlung bâwm’ tih a ni a (Num 10.33). Hmun
ṭhenkhatah ‘Leilung pum pui Lalpa thuthlung bâwm’ tih a ni leh a (Jos 3.11). Hmun dangah ‘Pathian thuthlung bâwm’ an ti thung a (Ror. 20.27); a dang lehah ‘Lalpa Pathian bâwm’ tih a awm bawk (1 Lal 2.26). Hmunṭhen-khatah ‘bâwm thiang-hlim’ tih a ni a; (2 Chr 35.3); hmun dangah chuan ‘Lalpa bâwm’ an ti a (2 Sam 6.10). Sawi dàn lâr ber erawh chu ‘Pathian bâwm’ (1 Sam 3.3) tih leh ‘thuthlung bâwm’ tih hi a ni.

Thingri thinga siam, inches 45-a sei, inches 27-a zau, inches 27-a sâng a ni. A chhûng leh pâwn rangkachaka tuam chhuah vek, a tlâng pawh rangkachak bawka kawm a ni. A chhîn chu inches 45-a sei, inches 27-a hlai a ni a; hei pawh hi rangkachak hlanga siam a ni. A chhîn hmâwr tâwp vê vêah rangkachaka chher cherub pahnih inhawi tawn, a chhîn nèna inzawm a awm a; cherub thlate chuan Pathian bâwm chu a khuh a. A tîrah Pathian bâwm chhûngah hian Thu Sâwm Pêk ziahna lungphêk pahnih kha dah a ni a (Exod 25.21); a hnûah manna, rangkachak bêla dah leh Arona tiang chawr dah tel a ni (Heb 9.4).

Thuthlung bâwm chu Israel-ten thlalèra an kal chhûng khân hmahruaitûah an hmang a; an chhuah dâwn apiangin, “Aw Lalpa, lo thawk la, i hmêlmate chu tidarh la, a hawtu che chu i hmaah tlânchhe rawh se” an ti ṭhin (Num 10.35). Jordan lui an kân dâwn khân Pathian bâwm chu puithiamhoin zâwnin Jordan lui an daipui hmasa a; Jeriko an beih pawh khân Pathian bâwm an hmatheh a ni. Kanaan ram an luh hnûah Gerizim-Ebal tlânga dân an chhiar chhuah lai khân Pathian bâwm hi a lo lang leh zawk a (Jos 8.33). Hemi hnûah hian a reh ta vang vang a; a awmna tak pawh hriat a ni lo. Israel hnam ṭangrualin Benjamin-ho an beih rawn lai khân thuthlung bâwm chu Bethel-ah a awm a (Ror 20.27). Rorêltute hun tâwp lamah puithiam Elia enkawlna hnuaiah Silo khuaah Pathian bâwm chu a awm(1 Sam 3.3).

Samuela hunah Israel-te leh Philistia-hote an indo laiin an chak phah beiseiin Silo khuaa thuthlung bâwm chu an la a; mahse Philistia-hoten an lo mansak ta daih a (1 Sam 4.11). Asdod khuaah an kalpui a; Dagona biak ina an dah chu an pathian Dagona limin a chhiat phah avângin Asdod aṭangin Gath-ah; Gath khua pawhin an buai phah leh tâk zel avàngin Ekron-ah an thawn a; Ekron-ah pawh an lo buai phah leh a. Philistia rama thla 7 a awm hnûah Beth-semes khuaah an kalpui a; Beth-semes khuaa miten bâwm chhûnga mi chu an en avângin Pathianin a hrem a; chuvângin Kiriath-jearim mite chu Pathian bâwm chu la tùrin an chah a. Kiriath-jearim-a miten Pathian bâwm chu an zuk la a, Abinadab-a inah an dah a; hetah hian bâwm chu kum 20 zet a awm a ni (1 Sam 7:2). Davida lal kum riatnaah Pathian bâwm chu Jerusalem khuaah a la lût a; a dahna tûra Davida’n puan in a zârah an dah a (2 Sam 6.17). Solomona’n temple a sak zawh hnûah khân Lalpa bâwm chu hmun thianghlim berah an dah ta a ni (1 Lal 8.6).

Hemi hnûah hian Pathian bâwm sawina hmuh tùr a awm mumal tawh lo a; zàwlneite lah khân an sawi ri ngai hek lo. A sawitu awm chhun berin, “Lalpa thuthlung bâwm an ti tawh ngai lo ang” a ti ta lek si a (Jer 3.16). Pathian bâwm chu khawiah nge a awm tâk? Pathian bâwm chu eng hun laia bo nge ni ang? Kum 926 BC-ah Aigupta lal Pharaoa Sisaka’n Jerusalem a han bei a, “Lalpa ina rote leh lal ina rote chu a la a, a vai chuan a la ta vek a”
(1 Lal 14.26). Sisaka’n Pathian bâwm chu a la tel em ni ang? Sisaka khaw lâk leh râllâk sum a lâkte ziahna Karnak hmunah thuthlung bâwm ziah tel a ni lo. Sisaka’n temple sum a lâksak hnu kum 130-ah Israel lal Jehoasa’n Juda lal Amazia chu a bei a; chumi ṭum chuan Jerusalem kulh pawh tawng zali zet a tichim a. Lalpa ina mi leh lal ina ro dah khâwmnaa mi, rangkachak leh tangka leh bungbêl zawng zawng a la a. Chumi hnûah chuan Samari khaw lamah a haw leh ta a ni (2 Lal 14.14). Jehoasa’n Pathian bâwm chu a la bo em ni ang? Bible erawh chu a ngâwi tlat si.

Nebukadnezzara’n kum 598 BC khân Juda lal Jehoiakina bâkah a nute, a officer te, a mi lian te zawng zawng chu Babulon-ah a hruai vek a (1 Lal 24.14,15). Lalpa ina ro zawng zawng leh lal ina ro zawng zawng pawh a la chhuak a. Lalpa biak ina Solomona’n rangkachak bungbêl a siam zawng zawng pawh a sât sawm vek a (2 Lal 24.13). Kum 586 BC-ah Jerusalem luhchilhin lal in leh Temple chu a rawk leh ta chiam a, enga mah zuah an nei lo a ni ber a; Jerusalem khawpui pawh chu an hâl chhe vek a ni (2 Lal 25.8-17). Hemi ṭum hian Nebukadnezzara’n Pathian bâwm chu a la nge ni ang a, a tichhe zâwk? Nebukadnezzara’n la pawh ni se, khawiah nge a awm zui tâk? Juda saltâng kîr lehten thil an hawn zîngah lah khân sawi tel a ni bawk si lo.

Thuthlung bâwm chu tûn thleng hian an la zawng reng a; mi ṭhenkhatin Ethiopia rama Axum khuaah a awm an ti. Thawnthuah chuan Solomona khân Seba lalnu kha a lo rai hman a, fapa Menelika a hring a; chumi thlah kal zêlah chuan tûn hmaa Ethiopia lal Haile Selassie I chhûngkua kha lo chhuak niin an sawi. Haile Selasie-a kha Menelika thlah kal zêl 225-na an ti. Seba lalnu a rai hnu khân a ram lamah nau hring tûrin a hâwng a; a fapa hmingah Menelika a sa a. Menelika chu kum 20 a nihin Israel ramah a zin a. Solomona leh a hoten nasa takin an lo chawimawi a; kum khat ral hnûah erawh chuan Solomona upaten Menelika chu an thîk ta tlat mai a. Solomona’n Menelika chu duhsak bîkin an hria a, Ethiopia-ah hàwntîr tùrin an ti a. Solomona’n Menelika tirh hàwn chu a remti a; mahse a upate fa tìr, mipa tawh phawt chuan an zui ve tûr a ni, a ti ta tlat a. Menelika zuitute zîngah chuan Puithiam lalber Zadoka fapa Azaria pawh a tel ve a; ani chuan Pathian bâwm chu Jerusalem temple aṭangin a ru chhuak a, Ethiopia ramah a keng ta daih a. Ethiopia-a Axum-ah an dah a; chutah chuan a la awm reng a ni an ti. Ethiopia miten Pathian bâwm chu ‘Tabot’ an ti a; Hebrai ṭawnga ‘Tebah’ tih nên bul thuhmun a ni. Ethiopia miten thuthlung bâwm anpui tam tak an siam bawk a; chûngte chu ‘Tabotat’ an ti a. Pathian bâwm hi Ethiopia miten kum tin sakhaw thila kawng zawhnaah vawi khat an la chhuak ṭhin a; chumi hun chu ‘Timkat’ an ti a; January thlaah kawng zawh chu an nei ṭhin.

Graham Hancock-a’n Pathian bâwm hi hmuh chhuah tumin kum tam tak a bei a. Ethiopia ram buai vânglai tak pawh khân Axum-ah kalin Pathian bâwm chu hmuh ngei a tum a. Mahse Pathian bâwm taktak kha chu ram buai avângin kut palh a tâwk ang tih an hlau a; Timkat kawng zawhnaah an keng chhuak phal si lo a. Pathian bâwm lem, a taktak ang taka siam tam tak a lo awm tawh bawk nên, ‘a taktak’ chu a hmu thei ta lo a. Graham Hancock-a’n Pathian bâwm a zawn dân chanchin lehkhabu ngaihnawm tak THE SIGN AND THE SEAL a awm a ni.

February 25, 1992 khân London-a Sun Magazine-ah Mike Jones-a’n TEN COMMANDMENTS FOUND tiin thu sâwm pêk ziahna lungphêk hmuh chhuah a nih thu a ziak a; an hmuh chhuahna hi Kuwait ramri hmâr lam mêl 80 vêla hla, Euphrates phaizâwlah a ni. British archaeologist Kurt Jenkins-a chuan bomb thlâkna hmun feet 100 zeta thûk khuar dûk mai awm thu a sawi a. Chutah chuan Kurt Jenkins-a leh British leh American archaeologist-ten thil dang tam tak zîngah thu sâwm pêk ziahna lungphêk an chhar a; Irag-ho hriat hmain thlawhnain an phur chhuak a. Thu sâwm pêk ziak chu mi thiamten an han en dik chuan ‘laser beam’ hmanga ziah ni âwm takah an ngai a. Jacob Arens-a, Jerusalem University-a physicist leh Europe leh America rama scientist dangten he lungphêka thil inziak hi X-ray te, computer leh hmanraw dang hmangin an enfiah a. Prof. Ludwif Sales (Berlin University) chuan thu sâwm pêk ziak chu thil sa takin lungphêkah kàng (burning) khuar zâwnga ziak niin a ring. Thu sâwm pêk ziahna lungphêk keh chhe deuh tawh chu United States-ah mi thiamten uluk leh chîk lehzuala enfiah tûrin an thawn a; chumi hnûah chuan a chanchin hriat zui a ni tawh lo.

Israel Department of Antiquities-a thawk Moshe Bikur-a’n lungphêk hi kum 3,300 vêl kal tawha Mosia thinrimin a paih keh kha niin a ring a; mahse Mosia paih kehna hmun kha Sinai tlâng bulah a ni a, Iraq ramah hian a awm hmêl loh a ni. Jerusalem temple-a mi kha Nebukadnezzara’n kum 586 BC-ah Babulon-ah a hàwn a ni mai thei a; he lai lei hnuai thûk takah hian a lo inphûm reng emaw ni dâwn le? Thil mak angreng tak erawh chu thu sâwm pêk ziahna lungphêk an hmuh chhuah chanchin hi chhui zui tùr a awm leh tawh mang tlat lo. Thuthlung bâwm kha khawiah nge a awm ták?