Lal Saula Thlirna tlang dang aṬangin

Israel-ten Kanaan ram an luaha Josua thih hnûah ‘Rorêltute’ 12 hnuaiah kum 180 vêl an awm a. Rorêltu 12-te rorèl hun chhûng leh ràlmuan lai hun belh khâwm chu kum 410 lai a ni a; mahse chutianga belh khâwm ngawt tùr a ni lo. Rorêltute ṭhenkhat kha chu hun thuhmuna mi, an rorèlna hmun inang lo a ni ang. Bible-ah “Israel-te chungah ro a rêl a” tih ni ṭhin mah se hnam 12 chungah an rêl vek lo. Debori kha a rorêlna ram huam chin a zau deuh ber àwm e; a hlaah khân hnam 6 an lang a ni. Othniela khân chhim lam Judai ram bák a awp lo niin a lang a; Jephtha pawhin Jordan lui ràl bâk a awp lo bawk.

Khatih lai khân hnam dangten lal an nei tawh a; an lalten indonaah an hruai ṭhin. Israel-ten Samuela hnênah lal an dîl a; Samuela a làwm lo hle. Pathianin lal siamsak tùrin a ti a; Saula te bâwng bo zawng nèn an intawng ta a ni. Khâng lai khân zàwlnei pâwlho (prophetic guilds) an awm tawh a; Samuela kha chutiang pâwl pakhat hotu chu a ni. Zàwlneihoin thu chham bîk an nei; Saula pawh Samuela a hmuh hnu chuan zàwlneiho thuchham kha a chham ve ta bual bual a; chuvàngin “Saula chu zàwlnei zîngah a tel ve ta elo?” tih a hlawh phah ta a ni.

Samuela’n Israel-te lal ah Saula hriak a thih kha kawng ṭhenkhatah chuan a tifuh hle. Saula kha Israel-te zînga pa lian ber a ni a, mi dang chu a koki dâk chhuak zo pawh an awm lo; a hmêl lah chu a ṭha êm êm bawk a (1 Sam 9.2). Saula a lal tirh chuan khawpui pawh a nei lo, ama khua Gibea-ah a kîr leh tawp a; sipai nghet (standing army) pawh a nei lo. Mahse Amon-ho nèn an indo nghâl a; Saulan Israel-te chu a chakpui nghâl mai bawk. Israel-ten lal an han nei ve ta chu vannei leh tifuh an inti hle ang. Chutih lai erawh chuan Samuela tân lal neih kha a dinhmun tiderthãwngtu leh tihniamtu a ni tlat; chuvàngin Samuela chu a lungâwi thei lo. Samuela khân hotu nihna chi thum - rorêltu, zàwlnei leh puithiam nih a kawp vek a; tûnlai ṭawngin a ‘powerful’ hle a ni. Chûng thuneihna zînga pakhat ‘rorêltu’ nihna kha Saulan a chang ta si a; chuvàngin Saula chu a ngaidam thei lo. Hun remchâng hmasa berah a laka thil eng emaw tih a duh.

Hun remchâng a lo awm ta ngei a; Israel-ten indona an hmachhawn leh ta. Tûn ṭum chu Israel-ten lal an nei tawh náin an zãm hle. Saula chu Samuela thu angin Gilgal-ah a kal a (1 Sam 10.8); Samuelan indo hmaa inthâwi a duh a, Saula hnênah ni 7 lo nghák tùrin a ti tlat a. Ni 7 a ral dâwn thlengin Samuela a lo lang ta lo (1 Sam 13.8); Saula sipaite lah râl hlauin an tlân darh zo titih tawh a. Saula pawh a sipaite ber an tlàn darh tákah chuan a mangang ta a; khatih lai khân hnam dang lalten inthâwina an ti mai ṭhin, Samuela lo thlen theih si loh avàngin Saula chu a lo inthâwi ve ta a ni.

Samuela chu a hun tiam pelh hnûah a lo thleng ve ta hlawl a; Saula a lo inthâwi tawh tih a hriat chuan a thinrim chu a alh ta a; Saula chu ânchhia a lawh ta ngheng mai a, “Lalpan a hnâwl ta che” tiin. He thu thin khei tak hi Saula tân tuar rual a ni lo, a rilru a buai zo ta a; tûnlai ṭawngin “mental depression” a nei ta a; Bible erawh chuan Pathian tirh ramhuai tihbuai angin a sawi. Khatih lai khân counsellor/psychiatrist thiam takte lo awm tawh ni se, Saula khân a pan ang a; a rilru buai chu a ziaawm thei deuh mah nâ! Mahse Israel-te zîngah mi chutiang an la awm si lo.

Saula rilru buai chu a zual tual tual a; a rilru buai tihdaih nân Bethlehem tlangvâl Davida a awmpui a; mahse ani pawh chu a ngeih rei lo. Davida leh Saula fapa Jonathana chu inṭhian ṭha tak an ni a; an inṭhian ṭhatzia chu Saula pawhin a hria. Saulan a rilru buai laia rimawi tumsaktu Davida pawh chu thah a tum leh ta zêl si a; Jonathana nên an inṭhen a lo ngai ta hial a ni. Saula rilru buai zual chângin Davida thah tumin a zawng ṭhin a; Davida pawh hmun hrang hrangah a tlànchhia a. A châng chuan a tawmna pûkah Saula chu a lo riak ve a; Saula chu Davidan that thei mah se Lalpa hriak thih nunna láksak a duh lo.

Samuela thih hnûah Saula rilru chu a buai zual zêl a; hmêlmate lah an rawn inhàwr khâwm tup tup bawk si. Saula chu Philistin-ho do tùrin a inpuahchah leh a ngai ta a; amah lah kum upa lam lo ni ve tawh bawk nèn, a rilru buai chu a zual sauh a. Samuela thi tawh hnu chu a ngai vawng vawng ang. Saulan a ram chhûnga aienthiamte kha a lo that rêm titih tawh a, a awm chhun pawh an biru zo tawh. Endor-ah chuan hmeichhe pakhat aienthiam a tawm ru khãr a. Endor chu Saula inkulhna aṭangin mêl 8 dâwn lai ni mah se Philistia râl kârah zàn thimtham hnuaiah a va pan ta chawt a.

Saula chu puan lukhuh pawh ni se Endor aienthiannu tân hai chi a ni lo; amah anga pa lian kha Israel-te zîngah tu mah an awm si lo. Saula tân mi pângngai tiata intihtêt ngaihna a awm dêr si lo. Endor aienthiamnu chuan tu nge a hmuh duh tih a han zawha ‘Samuela” a tih aṭang phei kha chuan Saula a ni ngei tih a chiang lehzual ang; a chhan chu Saula rilru buaizia kha a hre ve vek dâwn si a. Saula’n “Samuela min koh chhuahsak rawh” a han ti a. Endor aienthiamnu chuan Samuela chu hmu anga insawiin a âu chhuak ṭhawt a, Saula chu, “Engah nge min bum?” tiin a han chhuahchhàl der letling vêl a; a nihna takah chuan a hma khân Saula a ni tih a hre ru khiau tawh si!

Endor aienthiamin “Lei aṭanga pathian (Heb. elohim) lo chhuak ka hmu” a han ti kãwi vêl a. Putar pui, kawrfual ha a han tih tákah chuan Samuela chiah ni tùrah Saulan a ngai a; puana inkhuh chungin a hmuh loh pui chu chibai a bûk ta a. Aienthiamin Samuela a tih lem leh Saula chu an inbe ta a; hetah hian aienthiamnu hi Samuela thlarau lemah a chang a ni ang. Mitthi thlarau hi koh chhuah mai mai theih an ni tawh lo ang. Saula manganzia a hriatin aienthiamnu chuan a zawhna chhàn dàn tâwk pawh a hre vek ang. Aienthiamin Saula chu Lalpa hawisan a ni tih a hai bîk si lo a; Samuela chhàn dàn tùr âwm takin a chhâng thiam zêl a ni. Hêng hun lai hian aienthiamten awki hrang hrang hmangin anmahni râwntute chu an be der thiam a; chu bákah mi chhawr thuhrûk eng emaw zât an nei ṭhin a; chûngho chuan chhànna an lo pe thei bawk.

Thu ziah rêng rêng hi a ziaktute hrilhfiahna (interpretation) a ni ṭhin. Samuela leh Saula inkâr chanchin ziaktute hi Samuela lamṭang an ni a; Saula lamṭangten ziak ve ta sela, a thu kalhmang a danglam daih thei ang. Saula hmêlṭhatzia, indonaa a huaisenzia, râl rèl a thiamzia, Israel-te tâna lal neih hlâwkzia an sawi kûr nguai mai thei. Mahse chutiang ni loin Samuela lamṭang ziah a ni si a; a dinhmun lâksak ṭhen a nih avànga lungâwi lo Samuela tãl vêl chu a lamṭangten Saula chan chhe thei ang berin an ziak a ni ber mai. J.M. Myers-an Saula chanchin a ziah tàwp lamah, “If Saul had had the sympathetic counsel of a Nathan, history might have presented an altogether different portrait of him” a ti hial (IDB Vol 4, 1980:232). Nathana’n Davida a kaihhruaina ang kha Saulan hlawh pha ve ni sela a chanchin hi a danglam dâwrh ang.

Saula lal rei zâwng kha hriat theih a ni lo. 1 Sam 13.1-ah, “Saula chu kum sawmthum mi a nihin a lal ṭan a; Israel-hote chungah kum .... hnih a lal a” tih a ni a. Kum ‘sawmthum’ tih pawh hi Hebrai Bible-a lang lo, Septuagint aṭanga lák a ni a. Saula chu kum 2 chauh a lal a rinawm loh. Hriak thih a nih dâwn lai khân tlangvâl tih a ni a (1 Sam 9.2). Lal a nih hnûah fanu leh fapa a nei thluah a; a fapa Jonathana chu Davida ṭhian ṭha ber pakhat a ni a, a fanu Mikali chu Davida nupui pakhat a ni bawk. Saula chu kum 40 vêl lala ngaih a ni (cf. Tirh 13.21). A chanchin kaitãwi ta mai ila, Endor aienthiamnu a ràwn hnûa Philistia-hote nèn an indonaah a fapa Jonathana nèn an thi ta a. Israel-te lal hmêlṭha, indo thiam, mi huaisen a fam ta; rilru buai nasat lutuk avànga Lalpa hnâwl ang hiala sawi hlawh Saula a boral ta. A ruang hlâwmtu takngial pawh an awm mûmal lo kha a vànduai mang e! A thlarau engtin tak awm ang maw? Seventh Day Adventist Pastor pakhat thusawi ZONET-a an rawn tihchhuahah khân Saula’n vànram a kai a rin loh thu a sawi a; a thih hnûah pawh keini’n kan la ûm zui zêl mai dâwn em ni?

Saula thláktu Davida erawh chu thuràwn petu ṭha tak Nathana a neih avàngin a nihlawh bîk khawp mai. Samuela’n Saula anchhia a lawh lai khân, “Lalpa chuan ama thinlung ang pu mi a zawng a, a mite chunga hotu ni tùrin Lalpan a ruat tawh a ni” a tih khum kha a ni a (1 Sam 13.14). He thu hi Pathian sawi a ni lo, Samuela ṭawngkam chhuak a ni. Paulan he thu hi sawi chhãwngin Pathian ṭawngkam angin a dah ta hlauh thung a (Tirh 13.22); a tìrah chuan Samuela ànchhe thu zawm zêl a ni. A enga pawh chu ni se, kan sawi tum tak chu “ka rilru ang pu mi” tih awmzia hi a ni a; hei hi Pathian rilru leh Davida rilru a inang tak tak tihna ni loin Juda-te ṭawngkauchheh pakhat, ‘ka mi duh zâwng, ka mi ngainat zâwng’ tihna a ni. Davida chu Lalpa mi duh zâwng a ni a; lal a nih hnûah Bathsebi uirein a pasal thahtîr hial mah se, sim tak têin a sim leh thei te kha Davida rilru puizia tilangtu a ni a; khatiang tùr kha lo hmu tlang vekin Sameula’n ‘Lalpa mi duh zâwng’ a nih tùr thu kha a lo sawi lâwk a ni ang.