KA ṬHIANPA NÈN KAN INTAWNG LEH!

October 14 khán ‘Nun hlui — Ka ṭhiannu nèn kan intawng leh’ tih ka rawn ziah kha, mi ṭhenkhat chuan ‘ṭhiannu’ tih ka hman avàngin hre thiam lo luiin an ngái bir lek lek hlawm a. “I chhas em ni?”, “I ex a ni lo maw?” an rawn ti vél a. Tûnlái ṭhaláiten ‘ṭhiannu’ tih chu, ‘ngaihzáwng, bialnu’ tihna anga an hman angin ka hmang ve lo. ‘Ka ṭhiannu’ a ni mai!

Tûn ṭumah hian ‘Ka ṭhianpa nèn kan intawng leh’ tih ka rawn hmang ve thung a! Ka ṭhianpa chu V.L. Záikima, Khatla Véng, Aizáwla awm ve reng tho, kan inhmuh khàt deuh tawh avànga inhmu leh kan ni a; chû vàng chuan hê thupui hi ka rawn hmang a ni. Kan intawn lehna chhan pawh a lehkhabu ziah, ‘Zoram Páwl Chhuak Zir Chianna’ tlángzarhtu ah min hmang a. Khatla Presbyterian Kohhran Hall-ah October 25 khán a lehkhabu chu ka tlángzarh a; chuta ka thusawi tlángpui chu tûn ṭumah hian ka rawn zùl nawn leh a ni ber.

Záikima nèna kan inkawm ngeih ṭan dàn chu kum 1971 September thla khán Bharat Darshan Party-ah kan zin ho a. Kan hãwng lam kha kan hotupa khân kan zinpui nula 4 kha hruaiin Shillong-ah min chhohsan ta daih mai a; keini chu rélin Silchar lamah kan kal a. Kei chu kan khua Kolasib-ah ka chám khawtlãi a; ka ṭhianten Aizáwl an thlen hnûah chanchinbûah an lungàwi loh thû an lo chhuah a; kan hotupa leh keini chu kan inchhâng tawn ta zar zar mai a. A tàwpah chanchinbu mite khán kan thû kha an chhuah duh lo ve ve ta a; min ṭhelh dài ta a ni ber!

Záikima chuan Matric a pass hnûah Shillong leh Bombay-ah lehkha a zir chhunzawm a. ‘Bombay Inléng’ a ziah khân chhiar a hlawh bákah nghawng ṭha tak a nei. Hun a lo kal leh deuh a, Léngchhàwn Press dinin letter press aṭangin bul a ṭan a, photo offset-ah zuang chhoin lehkhabu chhut hi eizawnna tling a ni tih ti chiangtu zînga mi a ni; a hausa tawntáw kher lo; mahse, a mamawh ang chu a nei thei a, mi dang pawh a ṭanpui ṭhin. A taima a, thil a uluk bawk a; a kut chhuak hi entawn tlák a tling.

Tháwk khat lái kha chuan kan inkàwm ngun hle a. Ka nau MC Lalrinthanga (L) nèn kan pathumin kan inkawp zual bîk a. ATC-ah kan inah lo léng chhoin an duh hun hunah chaw ei an rawn rawt a; a cháng chuan B. Lalthangliana leh C. Vànlallàwma an lo tel bawk. Kan thãwm a ṭha ṭhin hle. MC Lalrinthanga nèn khán an nui ring thei khawp a; MC-a rim lah kha a tui thei nangiang bawk! Ani zawngin mual min liamsan tawh a; a ngaihawm ṭhin khawp mai.

Rawngbàwlna ka luhchilh tirh aṭangin zirtîrna dik lo hi ka hmachhawn nghâl a. Pro Pastor ka nih lâiin ‘International Seminar on the Mizos Seminar, Synod Conference Centre-ah ka tel a. Israel kan nih theih loh dàn kawng 3/4 leka ka sawi chuan Záithanchhungi a ti thinrim a, a ṭap titih ta mai a! Chû vàng chuan, “Záithanchhûngi a vèl!” tiin chanchinbûah min chhuah a. Ka velh ni loin a thinrim ṭap a ni záwk! CIPC hotupa Lalchhanhima Sailo nèn LPS-ah kan ‘Inchapchãr’ bawk kha!

Kum 1995-ah Leitan Kohhranah Rohmingliana zirtîrna ṭhiat tùrin Rev. Lalchhuanliana (Executive Secretary)-in Leitan Kohhran Upate ka hnénah a rawn tîr a. Crusade ka han nei a; Dárkhûmi te unauin min ngei phah deuh a. An vawk vulh chhe záwk chu ‘Revd Chuauṭhuama’ tiin a ṭha záwk chu ‘Rohmingliana’ an tih phah a! Kum 1996-ah Rabungah PC Lalthangfála zirtîrna ṭhiat tùrin Rev. Lalchhuanliana bawkin min tîr leh a; a hnûah Lalthangfálan a thu sawina apiangah ka hming a chham tel ziah! Kum 1996-ah Champhai Véngthlang Bial Pastor Rev. Vànlalfakan kum 1997-a a bial KṬP Conference, Tlángsàma neih tùrah ‘Pathian hnam thlan’ tih thupui sawi tùrin min rawn sáwm a. Lalzáwna páwl hmin theih deuh an inbeisei a. Conference pawh biak inah ni loin sikul behchhanin pandal an zâr a. Mahse, Lalzáwna páwl chu an rawn inkhâwm ngam chuang lo a; an in aṭangin ka thusawi erawh an lo ngáithla thung!

Kum 1997-ah bawk khán Cháltlánga Aizáwl Hmàr Presbytery Inkháwmpui kan hman laklawh lái takin Bungtlángah UPC Pastor-in kan mite 20 lâi tuia hnimin a lo baptis nawn a. Rev. Rokhûma (Synod Finance Officer), Chhiahtlánga Presbytery Inkháwmpui hmangin han kal tùra min ngenna a lehkha keng Upa a rawn tîr a. ATC Faculty chuan keimah maia kal loin Rev. Dr Zaihmingthanga nèn min tîr a, Inrinni-ah kan chawhnu chhoh a. UPC Pastor kha Sèrchhîpah a lo insaseng hman a; an va ko kîr zo ta lo a nih kha! Ã! Sawi tùr a tam a; a sawi zawh theih lohnain min nang, i duh táwk teh mai ang!

Ka ṭhianpa Záikima hian ka lehkhabu pali min chhutsak tawh a. A chhut hmasak ber chu ‘Anni leh Kei : Theological Debate’ tih kha a ni a; kum 1996-a chhuah a ni. ‘Anni leh Kei’ khán a hun lái kha chuan thãwm a nei hlat a nih kha! Pachuau sual pahnih inhnialna a ni deuh ber. Lehkhabu ziaktu lãr tak L.Keivom (IFS) khán ka lehkhabu kha a lo chhiar ve a, lehkha min rawn thawn chu ka lehkha hmuh tawh zawng zawngah a ropui ber páwl leh ka phû loh ni si a ni a. Zirtîrna dik lo lam rawng kái a rawn sawina a nih ve bawk avàngin a thu tlém ka’n ziak chhuak ang e:

“Hnam naupang kan la ni a. Kan thil hriat dàn, hriat duh dàn leh pawm duh dàn pawh kan màwlzia ang zélin a la dangdãi a. Nausén mit kéu ṭan hlim, la hmu hla si lo ang kan ni a. Kan thil hriat dàn te pawh hi bung rem rum, superficial tak a ni a. Hriatna bung hnih khat kan va chhar vete chu thû dik tãwpkháwk leh thutak awm chhun emawa ngái duh mai, thluak fîm áia lung nona záwk hmanga la sapa tàl reng kan tam a. Chutiang lei dûrah chuan thil ṭha pawh ṭha lo pawh a ṭo a; mahse, buh tak áiin hnim a ṭo chak záwk zél. Chumi boruaka chêng kan la nih avàngin i ‘Theological Debate’ hi a pawimawh ém ém a ni.

“A hring hràna rinna ram luah kan chákna hmanga min rûntu hian tawktarha hman tùr a hre chiang khawp a. Chutiang tawktarh îtawm chu ei tùra chilthli tla zawih zawiha min fahtu leh min sermon khum hluam hluamtute chu kan thuhriltute an ni. Isua Krista tlanna avànga Israel thar kan nihna leh chi-hnam (genetic base) leh sakhuaa inthlung Israel (Juda mi) nihna thliar hrang thiam lo khawpin min hrãi rûi a. A rûi záwkin a harh fîm záwk chu a mi a chei tawh hialna ram kan thleng ta a ni.... Mahse, thu dika i hriatte chu ṭhahnem ngái takin, sáipui kala kalin, puang zél rawh. Chumi atâna zirna ṭha pûma chher i ni tih ring ngam bawk ang che,” tiin March 12, 1997 khán min rawn thawn a ni.

Záikima hian ka lehkhabu dang, Bible Code Chhuina, Ka Kal Zél Dáwn leh Ka Zirna Ram tihte chu min chhutsak bawk a. ‘Nilai Leh Beihrual Thupui (2002)’ ka ziah, mi pakhat ngaih dàn bir deuhin a hãl avàng khán kum tluanin Nilai zàn apiangin biak in tam takah khen beh ka nih kha! Mahse ka diau chuan lohzia lantîrna tùrin ‘Ka Kal Zél dáwn’ tih kha ka ziak a; a tlángzarhtu tùr kha kan hmu mai lo! A tàwpah Záikima û Rev. Zaithanga (Executive Secretary) ina awm ṭhin, kan rawngbàwlpui ni bawk Rev. Dr R. Lalbiakmáwia (Executive Secretary) chu kan hnawn thlû ta a; hlãu leh khûr chungin a chhutu Záikima inah ngei hian a tlángzarh ta hrãm a nih kha!

Záikima hian lehkhabu eng emaw zah a ziak tawh a; a tuipui pakhat chu páwl chhuakho chanchin chhui hi a ni. Hemi kawngah hian Mizo zîngah a thawh hláwk ber leh sûlhnu ngah ber a ni ang. Vànàwia páwl chanchin kha ngaihnawm takin a ziak a; Tlira páwl chanchin a luhchilh leh a. Chutiang chuan páwl chhuakho chanchin a ziah kimchang tak chu hmãn kum 2018 (?) khán Central YMA Hall-ah tlángzarh a ni a. Khami ṭuma thu sawitu pakhat chanchin ka ziah khán thãwm a nei hlat a; ṭhaláihoin min tàwng nasa hle! Khata ṭang khán ‘thur’ leh ‘piãl’ kan tih inan’ lohzia ka hre chiang zual!

Mizorama páwl chhuak chanchin ziak hmasa ber Vànlalchhuangan, ‘An Zirtîrnate’ tih lehkhabu a ziah kha ṭangkái tak a ni. Kum 1973 November thla khán MZP chuan ‘Thu leh Hla Kûtpui’ kan buatsaih a. Chumi ṭum chuan James Dokhûma khán Mizoram páwl chhuak chanchin a rawn ziak a; a hnûah ‘Mizoram Ṭualto Kohhran Chanchin’ tiin a chhuah a, lehkhabu ṭangkái tak a ni. Kum 1973 Thu leh Hla Kûtpuiah khán Bãktàwng khua LM Chhînga, Zosâpthara ngái sángtu leh a hnung zuitu rinawm tak chuan Tlira páwl a ṭhiah thû ngaihnawm tak a rawn ziak bawk.

Zaikiman Mizorama páwl chhuakho chanchin a chhui ṭhin hi a hnathawh ropui tak a ni. Pastor leh Kohhran Upaten héng a lehkhabu ziahte hi uluk takin chhiar se kan ziaawm phah deuh sawtin a rinawm. Mizoramah hian a ram tét leh mipui tlèm dàn ngaihtuahin zirtîrna dik lo hi a tam ém ém reng mai a. Páwl siper ṭhenkhat an lo chhuak a, an ṭiavai leh tawh a; páwl siper dang a lo chhuak leh zél a. Hei hi eng vàng nge ni ang? A chhan bulpui ber chu Pathian thû kan hriat/man dàn dik táwk loh vàng a ni ang.

Pathian thû chu kan duh hle a; sawi lah kan sawi nasa nangiang a; a ka nei nazawng hian kan sawi sup sup a ni ber! Khawhar inah phei chuan hmeichhiate hi a sawi theia hlei hlei an ni ta emaw tih tùr a ni a; zirtîrna dik lo bàwm hmasa leh tuipui zual ber pawh hmeichhiate an ni ang! Nû berin zirtîrna dik lo a pawm tlat chuan an pasalte pawh an hmin leh ngé ngé ṭhin a; nupui zui duãn duãn pa eng emaw zât an awm tawh!

Zirtîrna dik lo keng páwl siper (sectarian groups) kan ngah lutuk hian kan ram hmasáwnna pawh eng emaw chen a dãl thei ang. Aadhar Card leh Ration Card nei duh lo te pawh an awm ta hial a. Sakawlh hlau ta hléte pawh an awm bawk! Khawi hmun emaw-a inkhuar táwkte an awm bawk a; chûng chuan hmasáwnna áiin hnungtawlhna an thlen záwk! An ṭãi darh hnûah an fate chu kut dawh leh mi tladah an ni phah bawk.

Kohhran páwna páwl siper chauh ni loin kohhran huang chhûngah pawh hian zirtîrna dangdãi tak tak a awm fo. A dangdãi zual leh a thãwm ná apiang hi kan làwm ta emaw tih tùr a ni lehnghál! Hetiangah hian Kohhran mite kan fîmkhur táwk lo fo. Kum 2020-2021-a Sailutàra James Lalramliana boruak kha kan la hre reng em? September 5, 2020-a Vànglaini-a ka thu ziah paragraph hnuhnung ber chu a huat avàngin ani khán, “Myanmar-ah ka kal dáwn a, ka lo hàw hunah media mite hruaiin i inah tûr kengin ka lo kal ang a, kan ei dùn ang,” tiin min rawn cho a nih kha! Eng tikah tak lo kal ang maw ka tih láiin Sailutàr-ah awm hmun a lo khuar ta hlauh záwk a lo ni a! Khatia min rawn cho lái khán WhatsApp-ah, “Kan inbiakna hi Synod Moderator ni tawh leh Pastor pension eng emaw zât hnénah ka thawn a; anni chuan ‘a ngam loh a tawng ta a nih chu’ an ti che,” tia min rawn thawn kha mak ka ti hman ṭép a. Mahse, a lehkhabu tlángzarhnaah khán Synod Ex Moderator leh Pastor leh Kohhran Upate an ṭhu vûng mai ka han hmuh kha chuan mak ka ti ta lêm lo! Kohhran Upa pakhat phei chuan a lehkhabu kha sâp tawnga chhuah tùrin a lehlinsak an ti hial! Mak thei ṭhin ngei mai!

Tûn hmá aṭang tawh khán thuhriltu pakhat chu sava várin a zui ṭhin tih te, Mualpuia in pakhat parda-ah Isua lem an hmu tih mai mai te kan buaipui a. Hremhmun leh vànram fang tawn chhéna insawi Churrachandpur nuthlãwi thusawi te, Kolasib Ṭumpui Véng biak in Pulpit-ah thuhriltu tui in tùr a sen vek tih te, Dárlàwnah vàn aṭanga vàntirhkoh rawn tla sup sup an hmu tih mai mai te kha kan làwm táwk a ni ṭhin. Khángte khán kan hohzia chu ril tak a ni tih a tichiang hle!

Mi hausa ṭhenkhat lah hian thil dangdãi thlen theia an sawi thuhriltute hi an tlawn ṭhin záwk emaw ni? An sum lák luhna dik lo tak thup nân leh inthiam chawpna tùr leh an ngaih tih ṭhat nân sum leh pái leh thil dang dangin an hlawm ṭhin ni àwm tak a ni. Mi hausa ṭhenkhat phei chuan an vah vélna tùr motor han leisak mai pawh an harsat lo hle!

Tûnlái boruakah bawk han lût leh zawk i la. November 7-ah MLA kan thlang dáwn a. Political party pángngãi candidate bákah rãu dangdãi tak changtute pawhin candidate an siam ve ta zêl a. Zoram thar kan ti, zàwlnei thu puan kan ti; thu satel lû hmanga buma awm táwk kan awm zél a mak. Mimi, Edena, Záichhàwna, Mafeli an ti; mihring mihrinnaah chuan mi ái áiin an fel záwk hial ang; mahse, an rãu chan hian mi pángngái piah lamah a vawrh chhuak ta si! Héng thlarau suãk chang leh inti zàwlnei, zàwlnei suãkho buma awm táwk kan nih chuan ‘Ka la mãwl zél dáwn’ ti tluk kan ni ang!

Dik taka sawi chuan ‘MNF movement’ pawh kha zàwl thu puan leh inlàrna khán a kaihruai thui hle. Tezpur Jail chhûngah pawh, “Pu Dénga’n a ri rêt rêt ka hre tawh a ti,” tia tûk tin áu táwk an awm kha! Arakan-ah pawh khán Párchii a lãr hle bawk kha; ramhnuaia an thuhriltu lãr tak pahnih Lalzáwna leh PC Lalthangfála chuan an lo chhuah hnûah ho hran neiin zirtîrna dik lo kawng an zawh ta a nih hi! Tûna mi ṭhenkhatin ‘Zoram Thar’ an tlángàupui chiam ang hi chu he khawvélah hian eng tikah mah a thlen a rinawm loh! Pathian thil rèl dàn a ni tlat lo! Rãu riãi ruãia nun hi kal sualna kawng mai chauh a ni!

Záikima lehkhabu ‘Zoram Páwl Chhuak Zir Chianna’ hi kan chhiar chuan páwl siperho kal sualna chiang takin kan hre thei dáwn a; kal sualna lakah pawh min véng thei tùr lehkhabu ro tling, hlu tak leh chhiar nahawm tak a ni. Ka ṭhianpa Záikima hi tûnah chuan a khaw hmuh a fiah lo zual ta a; hé lehkhabu bák hi chu sual chhuah a harsat deuh tawh maithei. A lehkhabu ‘Zoram Páwl Chhuak Zir Chianna’ hi harsa tak chunga a puitlin theih avàngin a làwmpuiawm tak zet a. Pathian zárah a dam khua sei se, lehkhabu a ziah belh thei tawh vak lo a nih pawhin a chhutu leh chhuahtu chu ni zél rawh se.