R. LALHMANGAIHA

Fak tlák chu i fak leh phawt mai teh ang. R. Lalhmangaiha nèn hian a dam laiin kan la intawng lo a ni ang; March 3, 2016 khân Kolkata-a AMRI Hospital-ah chuap TB avàngin a thi a. Tuithianga an in hlui ve tawh tak chu mitthi vuia lo kal mipui dãwl zo tùrin do ṭhat a ngaih hial thu Facebook leh WhatsApp group ṭhenkhatah an tichhuak a. Mi ṭhenkhatin “pa dik tak, hlemhle lo, officer fel leh ṭha’ ti-a an fak laiin ṭhenkhatin “Director ni hiala pension, chuti taka in chhiaa a la chêng reng mai chu a patling lo a ni” an ti thung. Amah hre chiangtu, a thawhpuiten a rinawmzia an hrilhfák a; chutianga inhnialna a hrin chhuah tákah chuan, “Khawi nge, fak tlák chu fak tûrin a inah ngei ka zuk chian teh ang” tiin March 9, 2016-ah khân an inah chuan ka kal a; dârkâr 3 dâwn lai ka lêng ta nghe nghe a; a chanchin ngaihthlák ka kham lo khawp mai.

A pian leh mùrna: “Chawngkhûm dàn tlâng huat loh” ti hmasa leh phawt teh ang. R. Lalhmangaiha hi khaw ropui leh langsàr aṭanga chhuak a ni lo. Bihar-a Mizo IAS officer pakhat, Laloo Prasad-a leh a nupui lal laia an tihduhdah luat avànga hrehawm ti taka ṭhen ve chawk chawk ṭhin, Nitish Kumar-a hnuaia mawhphurhna pawimawh tak an pêk ták avànga thaw ta hawk, Liankûnga te khua, Khawbêl-a piang a ni. Kan naupan laia kan fiamthu pakhat chu, “Muallungthu-ah Khawbêl chhuang ila, Lumtui leih ila, Khawruhlian mung ila, Hnahthialah ṭhet ila, Buhbàn khuain ei se, Khawpuar lo puar sela’ kan ti ṭhin. Chutianga kan fiamthu thawhna khaw pakhat Khawbêl aṭangin R. Lalhmangaiha hi a lo chawr chhuak ve a ni.

Zirna lam: Primary School chu Khawbêlah zoin Middle School chu Hualtûah a zo thung a. HSLC leh PU (Sc) chu Jorhat aṭangin a zo a; BA chu PU College-ah zirin 1973-ah khân Distinction-in a pass a ni. Sawrkar hna thawk chungin kum 1995-ah khân LL.B a pass a; hemi hnûah MA (History) chu Simla University aṭangin a pass leh bawk. Amah hi lehkha thiam thei tak a ni a; a hmaa lehkhabu chhiar tùr awm hi chu a vaihma vek mai a ni. A fanute chuan, “Kan zirlaibu hi chhiar chhuah loh a nei ngai lo” an ti. A fanu pakhat competitive exam beih tum ve chuan, “Ka pa awm ta lo hi chu lehkha zir ka huphurh khawp mai” a ti hial a ni.

Sawrkar hnaa a inpêkna: Sawrkar hnaa a inpêkna leh a rinawmzia hi sawi fê tham a awm. Admnistrative Officer (Non-Gazetted) aṭanga MCS Officer thlenga kai sâng thei, Revenue Department Director a nih laia pension-a kal ta, a pension tawh hnûah pawh chhawr nahawm a nihzia hriain Ombudsman atân 2016 thleng atâna ruat a ni. Sawrkar hna a thawh chhûngin khawi hmunah pawh awm se, hna thawk nasa, inzir peih, hna thiam tak, taima tak a ni. A nupui Lalbiaknii chuan, “Ka pasal thawh nasat ang hi chuan sawrkar hnathawkte hian thawk vek se, Mizoram chuan hma a sâwn ngawt ang” a ti. Zîngah dâr 8.30-ah office kal tùrin a inpeih vek a, office tlai a hlauh avàngin a nupui pawh a tur hmanhmawh deuh ṭhin a, a nupui chuan, “Fate buaipui ngai bawk si, ka han ngaihtuah lêt hian engtin nge ka lo tlin zâwk le. Kan fate hi an sikulah fai ber ni thei khawpa ka lo enkawl theite kha mak ka ti hnuhnawh zâwk” a ti hial.

Sawrkar thil chu sawrkar tân chauh hman tùr: R. Lalhmangaiha rilru put hmang ropui tak mai chu sawrkar thil mi mal thila hman loh tùr tih hi a ni. A fanu pakhat Government Mizo High School-a kal tawh chuan, “Ka pa hi Rural Development-a a thawh laiin zîng dâr 8.30-ah a motor-ah ka chuang ve ṭhin a; school ṭan hun a office-ah ka nghâk a,
ṭan hma minutes 10 vêlah ka chho ṭhin. Tlaiah dâr 3.30–4:00 vêlah a office-ah ka pan thla leh a; a thawhpuite chu, ‘in duh leh haw tawh rawh u’ a ti a. ‘Ka pa, i haw tawh mai ang hmiang’ ka tih ve hian, ‘Office bàn a la hun lo’ a ti tlat a; bàn hun dik takah min hawpui ṭhin” a ti. A nupuiin vawk a vulh ve ṭhin a; bazarah zîkhlûm hnah chhia leh tomato chhiate a han khâwm a, rambo bag 2/3 khatin a thun a; bag khat a chhîpchhuan a, bag dang a kokiah a ak bawk a. Chutiang hnah chhia leh tomato ṭawih tui chuan a taksa pum a fan thla ṭhin a. Vawi khat chu a pasal hnênah, “vawk chaw tùr ka lâk khâwm hi bazar bulah ka lo chhawp ang a, i motor-in phur haw mai ang hmiang” a ti a; ani erawh chuan, “He motor hi sawrkar ta a ni a, vawk chaw phurhna tùr a ni lo” a ti tlat mai a ni. Sawrkar thil rêng rêng hi mi mal thilah a hmang duh ngai lo; a fate school kal thlah nân pawh vawi khat mah motor an hmang ngai lo!

Mi a ṭanpui nasa: R. Lalhmangaiha hian mi a ṭanpui nasa hle a. A nupui leh a fate chuan ṭanpui beiseia amah rawn betu in lamah leh office lamah an tam ṭhin tih an sawi a. A fanu pakhat chuan, “Khawi khawiah emaw han kal ila, ka pa hming kan sawi hian, ‘I pa chuan min ṭanpui tawh asin’ ti hi an tam êm êm mai a; a châng chuan a zahthlâk rum rum zâwk a ni” tiin a sawi. A nupui leh a fate chuan, “Mi a ṭanpui avàng hian làwmman ah pawisa pêk tum te, thil tihtîr an duh avànga pawisa tam tham tak pêk tumte hi an awm ṭhin a; mahse pakhat mah a la duh ngai lo a. Mi ṭhenkhat chuan a office-ah pawisa an kalsan lui a, chûng mite hnênah chuan, “A bo chuan in mawh a ni ang, in lák lêt vat loh chuan police ka ko dâwn” a ti ṭhin a; a tàwpah chuan an la lêt leh nge nge ṭhin” an ti.

Pawisa pûk a duh ve lo: Facebook leh WhatsApp lamah amah dem zâwngin, “Loan lain in a sak theih alâwm” ti an awm a. Mi ṭhenkhat chuan in thup nân bank-ah pawisa pûkin in an sa
ṭhin! R. Lalhmangaiha erawh chuan a nupui leh fate a zirtîrna chu pawisa pûk loh tùr tih a ni bur mai. Hlawh aṭanga rulh leh tùr chuan in leh lo dinna tùra loan lák a ngam lo. Fate an lo nei diah diah a, an zirna a ngaihtuah a; a fate pakhat mah phai lamah lehkha zirin a tîr thei lo. A tum dàn chuan pension huna sum a chhuahpui hmanga in sak a ni. Tûn hmain Maubâwkah sâwn in pakhat an lei a, miin an luah ve a; a luahtuten luah man an pêk hian a khawngaih ta ṭhin a, “in fate bâwnghnute manah” tiin a pe lêt leh deuh vek zêl a. A luahtu pakhat phei chuan luah man pe loin a tlân bosan ta nghe nghe a ni. Tûna an chênna hi kum 1995-a Maubâwka an in hralhna mana an lei a ni. In neitu chu J. Thanzuala (Mana & Sons) a ni a, an lei hma chuan in hi a tlawh ngai rêng rêng lo a. An lei hnûah erawh chuan a tlawh ta fo mai a; an mamawhte a hria a ni chêk ang, “Lo lêng rawh u” tiin a sâwm ṭhin a. An mamawh thil a lo pe dâwn ni-a a rin avàngin a lêng duh miah lo thung a ni.

A fanu chuan Facebook leh Whatsapp-a an in thlalák theh darh kha pawi a ti a; Indian ram hmun danga newspaper-ah te hial a lo chhuak a ni àwm e. A nupui chuan, “Nia, khatiang khân an lo chhuah a, a zia lo khawp mai; in sa thei lo pawh kan ni bîk hlei nêm, tûnah kan sa mêk alâwm” a ti ve mai a. Salem Vêngah in hmun leiin an sa mêk a, tluang taka an sak theih chuan kuminah hian an invawm lût thei ang; chhûngkaw Pa berin a luah ve hman ta lo tùr chu a pawi hle. An in sak mêk hi ground floor sak tawh an lei a ni a. R. Lalhmangaiha ze
ṭhatzia, mi pawi sawi a hlauhzia a lo lang chhuak leh ta. An ṭhenawmnu in nên a inkârah chuan kawr (drain) a awm a, an inkâr pawh a hla ṭha hle a. An ṭhenawmnu chuan ground floor sak sa hian ramri a hnaih lutuk tiin sawisêl a ni àwm e; sak tawh sa ṭhiat leh ngawt thu awm hek lo, chhãwng khatna aṭangin an titê chho ta a, a lan dàn pawh a mawi loh phah a ni ang, mi pawhin “engtizia nge?’ an ti ṭhin a. Ṭhenawmte sawisêla awm ai chuan tiin mâwi loh phah khawpin a in sak lai chu a titê chho ta a nih chu!

Mamawh a ngah lo: A nupui leh a fanute chuan mamawh a ngah loh thu an sawi uar hle a. A fanu Thangtei chuan, “Kan in chu hetiang lek hi ni mah se, kan mamawh hi chu a ngaihthah ngai lo thung. Computer-te pawh zirna atân a ṭul avàngin kan nei ve nual; kan mamawh loh erawh hi chu kan nei lo mai” a ti a. A fanu pakhat hi a nghet loin RIPANS-ah sâwn a thawk ve a; ani pawh hian a pa chhunna tak a nei a; a hlawh chu ṭanpui ngaite ṭanpui nân sem zawh deuh vek châng a nei ṭhin. A fanu pakhat hi Delhi-a competitive exam atâna inbuatsaiha coaching kal tawh a ni a; mahse tûnah hian an in sak enkawltu ber a ni si a; competitive lam pawh a hawi hman rih lo, a pain a thihsan leh ta bawk si a. Pathianin hun ṭha a la hawnsak ang a, a pa hnung zuiin hna ṭha tak a la thawk tùrah ngai ang. Mi tum ruh an hlawhchhan ngai lo.

Nun dàn hniam, ngaihtuahna sâng: A chan-chin kan sawi tâk zawng zawng aṭang hian R. Lalhmangaiha hi Sâpin, “Simple living, high thinking” an tih ang hi a ni ber àwm e. Bairabi-a a awm laiin hun rei tak a damlo a; hlawh pawh dawng lo khawpa rei chawlh (leave without pay) a lâk a ngai a; khawsak harsatna avàngin an chhûngkua pawh Chhingchhîpa an unaute inahte an insem darh hial a ni. MCS nih tawh hnua heti khawpa rethei bakberha an awm hi mi ṭhenkhat chuan a â deuh a ni lo maw an ti leh mai thei! Officer lian ni mah se mobile phone chhuah hnuah rei tak nei loin a awm a; a hnathawhpuiten an neih fur tawh hnûah nei ve lo nih chu nuam a ti vak lo a. A nupui vawk hralh man chu mobile phone lei nân hman a rawt a, Nokia 1100 kha ^ 4,000-in an lei ve ta a; tûn thlengin a nupuiin a la kawl ṭha khiau a ni.

Vawi khat chu a kawmchhakpa C. Challiana damlo chu Minister Pu Lalsâwta’n a kan a, R. Lalhmangaiha chu a lo awm ve bawk a. Pu Lalsâwta chuan, “Pu Hma, khaw nge i in?” tiin a zâwt a. Tukverhah dâk chhuakin, “Khu khu ka in chu a ni” tiin a kawhhmuh a; Pu Lalsâwta chuan, “A va ropui êm!” a ti vawng vawng mai a ni. A pension hnûah sawrkarin Ombudsman-ah kum 2016 thleng atân an ruat a; motor pawh an pe a, mahse a kawl duh lo. Amahin a phâk ang tâwka a ngaih Maruti Alto K10 thar a lei ve a; sawrkarin driver an tumsak thung a. A fanu Thangtei’n fiamthu deuhin, “Motor lian leh nalh deuh kawl ve pawh kan châk a, mahse ka pa hian a duh dèr si lo; ama phâk tâwk payment-in a lei ta zâwk a. Amah lah a patê si a, a motor a tê bawk a, a driver lah a tê bawk. A driver lah hian lo kal loh mai mai a ngah a; taxi hian office a kal fo a, driver lo kal pawhin a hàwna tùr taxi chuan man hi a pe ziah ṭhin a ni” a ti.

Mi biru entawn tlák Lalhmangaiha hian a rin Isua a hmangaih avàngin Lalhmangaiha tih hming pu àwm rêng a ni. Office a thlen veleh hna a thawh hmain a ṭawngṭai ṭhin. An chhûngkaw mamawh bák thil neih duh lo leh mi duhâm lo a ni a, “Ka thawh chhuah ni lo hi ka faten an ei tùr a ni lo” ti tlat mi a ni. Sawrkar hna a thawh chhûngin mi hmingṭha a nih avàngin chawimawi tum an awm tawh ṭhin náin a dawng duh ngai lo. India rama chawimawina Padma Award-te hi thih aṭanga kum khat chhûngin dilsak theih a ni a. R. Lalhmangaiha hi dilsak tlák zînga mi chu a ni ve ngei mai; a thlarau erawh chuan, “Khaih! Khaih! Khaih! Ka phû lo” a la rawn ti ṭâlhin a rinawm. A kalsan ták a nupui leh fanaute Pathianin malsàwmin awmpui zêl rawh se.