Guest writer
Revd Chuauthuama
TÛM KAU NI LEH LUNGNGAIH HAPTA
‘Tûm Kau Ni’ (Palm Sunday) tih hi Bible-ah a lang lo. Jerusalem-a Isua ropui taka a luh chanchin Johana ziakah khân, “A tûkah chuan kûtnaa lo kal mipui tam takin, Jerusalem khuaah Isua a lo kal dâwn tih an hriatin, tûm kaute an keng a, a hmuak tùrin an chhuak a...” (Jn 12.13) ti-a a ziah aṭang hian ‘Tûm Kau Ni’ tih hi phuah a ni a. Tûm (palm) awm lohna ramah chuan thing hnah remchâng an hman ṭhin avàngin ‘Yew Sunday’ emaw ‘Branch Sunday’ emaw an tih ve mai! Isuan a hun hnuhnung ni 6 chhûng a hman dàn hi Chanchin Ṭha ziaktute ziah dàn hi a inkhuangrual chiah lo a. Chanchin Ṭha bu ziaktute zînga ziak hmasa ber Marka’n Isua thih aṭanga kum 35 vêl (AD 65)-ah a ziak a; Johana’n kum 60 (AD 90) hnu lama ziak a nih a rinawm a. An thil ziah indawt dànte hi an hriat rengna aṭanga an fawm khâwm a nih tawh avàngin a dik thlip thlep vek bîk lo ang. Johana chiahin Jerusalem miten “tûm kaute an keng a” a tih pawh hi thil ni thei a ni vak lo. Jerusalem leh a chheh vêlah tûm an chîng lo; Israel ramah chuan tûm chìnna chu Jordan phai, Galili dil aṭanga Tuipui Thi inkârah a ni ber a, Mediterranean Tuipui kam, ram hniam laiah pawh an chîng bawk àwm e. Jeriko khua chu hmasâng ata tûm chìnna hmunpui a nih avàngin “Tûm Khawpui” (city of Palms) tiin an sawi ṭhin.
Chanchin Ṭha Johana ziakah Bethani-ah Lazara-te in aṭanga Jerusalem-a lût tùra lo kal anga a sawi pawh hi a dik lo (cf. Jn 12.12–15). Chanchin Ṭha bu dang pathum (Synoptic Gospels)-a kan hmuh dànin Jeriko aṭanga a lo chhoh khân Jerusalem-ah a kal tlang nghâl a; chumi ṭum chuan mipui hian an lo chawimawi ta a ni zâwk. Kum AD 30, April 2 (Pathianni)-ah chuan Isuan zîng kârah Jordan ràl aṭangin Jeriko a lo thleng a; sabbath kha Jordan ràl khawi hmunah emaw a châm a ni ang. Jeriko-ah chuan Zakaia inah tûkṭhuan a ei a; tûkṭhuam ei khamah chuan tehkhin thute a sawi leh tê tê a; chumi zawhah Jerusalem panin a zirtîrte nèn chuan an chhuak a. Zakaia ina thil thleng, Jeriko harhna vuah tlâk hial, Zakaia pawh a hming awmzia ‘fel’ tihna a nih ang taka mi fel a lo nih tákah khân mi tam takin Isua chu Jerusalem panin an zui chho a. Judai thlalèr kawng chhoah ni sen sa hnuaiah kal tùr an nih avàngin Jeriko aṭanga zuitute chuan tûm kaute chu sâtin an khum chho lûk lûk hlawm a nih a rinawm.
Olive tlâng chhuah lam tawntirha Jerusalem khawper pakhat Bethphage an lo thlen chuan an châwl a; chuta ṭang chuan an hma zâwn khua Bethani-a sabengtung kai tùrin a zirtîrte pahnih a tîr a. Sabengtung pawh hi mi dang ta ni loin, hmân deuh lawka ni li lai thlàna awm tawh a kaih thawh, a ṭhianpa Lazara ta a ni ang. Sabengtung kaitute chu Bathani khuaa miten rawn zuiin Bethphage an lo thleng a. Bethphage aṭanga Olive tlâng tan liama Jerusalem an pan meuh chuan Jeriko aṭanga lo kal te, Bethani aṭanga lo kal te leh Bethphage
aṭanga zuitute chu mipui tih tham fê an ni tawh ang. Chawhnu thlangher a nih tawh avàngin Olive tlâng tlâk lampangah phei chuan ni a sa hle ang, Bethani leh Bethphage aṭanga zuitute chuan kawng sîr chhâwlte chu sâtin an khum bâkah kawngah chuan an phah a. Mi ṭhenkhatin an thawmhnaw hâk chungnung zâwkte (ketonet/simlah) chu phelhin Isua an duhsakzia entîr nân kawngah an phah bawk a; chutiang chuan Olive tlâng tan liamin tûna Russian Orthodox Church Compound chhakah chuan Isuan Jerusalem thlîrin a ṭah ta nghe nghe a ni. Isua ṭahna hmunah chuan biak in lian vak lo Church of Dominas Flevit (Tear Drop Church) chu a ding a; chu biak in tukverh
aṭang chuan Jerusalem a lang chiang hle.
Heta ṭang hi chuan Jerusalem chu rei lo te kal chauh a ni tawh a. Gethsemani huan sîrah emaw chhukin Kidron kawr an kân a; tûna St. Stephen’s Gate emaw Golden Gate emaw vêlah Temple tlâng lâwn chhoin Temple kha a thian fai ta a ni ang. Olive tlâng panga an thâwm chu Jerusalem mite pawhin hriain Isua hmuak tùrin mi tam tak Olive tlâng panin an lo chhuak a nih a rinawm. Isua zuitu mipuiten ni ruk hnu leka khen beh mai tùr Isua chu fakin an chawimawi a, “Hosanna, Lalpa hminga lo kal chu fakin awm rawh se; ram lo thleng tùr kan Pa Davida ram chu chawimawiin awm rawh se. Chungnung berah khian Hosanna” tiin an au rual ṭhup ṭhup a. Thuthlung Hluia Lalpa (Heb. Yahweh) kha Thuthlung Tharah pawh ‘Lalpa’ tih a ni a. Hebrai-ho ngaih dànah chuan ‘hming’ hian a putu nihna leh thuneihna a keng tel a. Lalpa hminga lo kal tih awmzia chu Pathian thuneihna kenga lo kal tihna a ni a.
Juda-ten an Pathian Yahweh hming hi an lam hreh avangin Bible-a Yahweh awmna apiangah Adonai tiin an lam hlauh ṭhin a. Juda-te chuan hming hian a putu nihna keng telin an ngai. Tûnah chuan Juda-ten Adonai tih aiin haShem tih hi an hmang uar zâwk emaw tih tùr a ni a; haShem awmzia chu ‘Hming chu’ (the Name) tihna a ni. Bible an chhiar pawhin Yahweh chu haShem tiin an chhiar deuh zêl tawh a; an titinaah pawh ‘Adonaia chuan’ tih aiin ‘haShema chuan’ tih an hmang uar zâwk mah àwm e.
Lalpa hminga lo kalin Pathian thuneihna a rawn ken chu eng ber nge ni ta ang? Isuan Pathian thuneihna a rawn ken chu ‘Hosanna’ hi a ni. Hosanna tih hi keini chuan English ṭawng kal hmang zuia ziak hi kan hmuh leh hriat ṭhan a ni a; hei pawh hi Latin ṭawng (Vulgate)-a mi zuia ziah a ni. Hebrai ṭawngah chuan hosiâ-nâ’ tiiin thumal pahnih inkawp a ni a; a awmzia chu “Chhandam rawh, kan ngèn a che” tihna a ni. Mipui hian Juda-ten Rom sawrkar thuneihna lak ata chhan chhuah ngai an ni tih an inhria; chutiang chhandamna chu khawvel thilah chuan an mamawh ber pawh a ni ang. Isuan chhandamna hna a thawh dàn erawh chu a dang daih si; Juda-te duh angin sipai chakna hmanga Rom kut ata chhandam a tum lo.
Olive tlâng tlâk lam aṭang chuan Jerusalem chu Isuan a han thlîr vang vang a, mipui rilru put hmang a hai si lo; hel intintuah uaih reng an nih dànte pawh chu a hmu tlang vek a, Jerusalem chu a ṭah ta a, “Âw, nang lul hian tûn chhûng hian thlamuanna tùr thu hi lo hre teh hrâm la! Nimahsela tûnah zawng i hmuh loh nân a inthup tawh si a. I râlten i vêlin lei kulh an siam ang a, an hual ang chia, ... i chhûngah hian lung intiang rêng rêng a awm lo ang....” tiin (Lk 19.41-44). Juda-te rilru put hmang chu Isuan a hre chiang a; nakin lawkah an hel ang a, an khawpui Jerusalem pawh chu tihchhiat vek a ni ang tih a hre lâwk a ni. Isua ṭah hla hi kum AD 70-ah khân a takin a lo thleng ta a ni.
Isua leh a zuitute chu Temple tlângah an lâwn kai chho zêl a. Temple hung chhûng, Jentail-te pawh an kal ve phalna hmun ‘Gentile Court’ an tiha puithiam lal hlui Ana chhûngte sumdàwnna kalpui dàn chu a hmuhin a ngaithei lo a; mi retheite sum eisaka an thiltih dàn chu a hua a. An sumdàwnna dawhkànte chu a nam thlûksak a; dik lo taka mipui tangka eitu sumdâwngte chu a hnawt chhuak a, “Ka in chu ṭawngṭaina in a ni ang” tih ziak ṭan chhanin Lalpa hminga lo kal a nih ang ngeiin a thuneihna a lantîr ta a ni. Hemi ni tlai lamah hian Bethani-ah a ṭhianpa Lazara te ina riak tùrin a zirtîrte nèn an haw phei leh ta a ni (Mt 21.17cd).
Lungngaih hapta Isuan a hman dàn hi Chanchin Ṭha ziaktute ziah dàn a thuhmun vek lo a; thil awm dàn chu hetiang hi a ni. A hma lamah pawh kan sawi tawh angin Isua leh a zirtîrte chuan April 2, AD 30 zíngah Jordan lui rawn kânin Jeriko khua an lo lût a. Chutah chuan Zakaia inah tûkṭhuan an ei a. Tûkṭhuan ei khamah Jerusalem pan zêlin chhun dár 1 vêl báwrah chuan Bethphage khua an lo thleng ang a. Bethani khuaa sabengtung an va kaih chhûng hi dârkâr hnih dáwn lai ni tùrah ngai ila. Tlai lam dár 3 vêlah chuan Jerusalem khawpui a lût hman tawh ang. Hemi ni hian Temple a thian thianghlim a; tlai lamah Bethani khuaah Lazara-te ina thleng tùrin a phei ta a ni ang.
Thawhṭanni (April 3)-ah chuan a zirtîrte nèn Jerusalem-ah an kal leh a; hemi ni hian theipui rah lo kalkawnga a hmuh chu a hau hlum a. Thawhlehniah pawh Jerusalem-ah an kal leh a; Chanchin Ṭha bûa Isua thusawi hnuhnung tam ber hi Thawhlehnía a sawi a nih a rinawm. Nilaini (April 5)-ah erawh chuan Bethani-ah a chàwl hahdam a; zirtu tam berin Nilainíah chuan Isua chu chàwlin an sawi deuh vek. Hemi ni hian Betheani-ah hriak rimtuia chulh a ni ang. Ninganíah pawh a zirtîrte pahnih Jerusalem-a Kalhlên Kût chaw buatsaih tùra a tirh bâkte nèn chhùnah Bethani-ah an awm a; tlaiah chuan Jerusalem-ah Kalhlên Kût chaw ei tùrin an chhuak a. Zanriah ei khamah Gethsemani huanah an kal a; chu huana an awm lai chuan an rawn man ta a ni.