THLÀNA ISUA AWM CHHÛNG

Isua pian kum hi vawiin thlenga kan la hriat theih loh a ni a; a pian laiin Heroda Ropuia a la dam a. Heroda chu 4 BC kum bul lamah a thi a; chuti a nih chuan Isua chu 4 BC hma lamah a piang tihna a ni. Tûn hma deuh aṭang khân mi ṭhenkhat chuan 5 BC-a piang angin an ziak ṭhin a; tûnah chuan mi thiam ṭhenkhatin Isua pian kum chu 7 BC vêl niin an ring. Isua pian ni dik tak erawh tûn thlenga kan hriat loh avàngin Krismas pawh December 25-ah kan làwm zêl a ni.

Isua thih kum pawh hi sawi chian theih a har khawp mai a. Chanchin Ṭha bu hmasa pathum (Synoptic Gospels)-a a rawngbàwl dàn chanchin en hi chuan vawi khat Jerusalem-a kalhlên kût hmang tùra a kalnaah an lo man a; krâws-ah khêng betin a thi ta mai niin a lang. Chanchin Ṭha Johana ziak kan en erawh chuan Isuan rawng a bâwl hnûah kalhlên kût vawi 3 a hmang a. Kalhlèn kût a hman vawi khatna hma lamah khân engtia rei nge rawng a bàwl hman hriat a ni lo a; kum khat dâwn thàw pawh a ni mah ná! Chuvàngin Isuan kum 3 vêl rawngbâwl anga sawi ṭhin hi a dik lo lutuk lêm lo ang.

Isua thih kum chungchângah tûn thlengin mi thiam zîngah pawh ngaih dàn a inchen lo hle a, chhût dàn pawh a thuhmun bawk hek lo. Isua thih ni leh kalhlên kût, Johana ziah dànin Nisan 14 hi innang fuh a nih chuan kum AD 26–35 inkârah khân kalhlên kût Nisan 14 leh Zirtàwpni innan remchàn hun chu kum 3 a awm a; chûngte chu AD 27, 30, 33 te hi a ni a. Kum AD 27 hi chu Isua thih kum atân a hma lutuk a, a rawngbàwl ṭan kum a ni vêl chauh ang. Kum AD 33 hi Isua thih kum atân chuan a tlai deuha hriat a ni a; a bîk takin Paula rawngbàwl ṭan nèn sawi rem harsa deuha hriat a ni. Kum AD 30 erawh chu tûnlai mi thiam tam berten Isua thih kumah an pawm a; Mizo Bible (OV–Re-edited ’13:392)-ah pawh kum AD 30 chu Isua thih kumah dah a ni.

The New Bible Dictionary-a ‘Chronology of the New Testament’ ziaktu H.W. Hoehner-a chuan Isua thih kumah AD 33 a pawm a; chuti a nih chuan April 3-ah a thi tihna a ni ang (The New Bible Dictionary, Third Edition, 1996:196,198). Interpreter’s Dictionary of the Bible-a ‘Chronology of the New Testament’ ziaktu G.B. Gaird-a chuan Isua chu April 7, AD 30-a khen beh niin a sawi (IDB, Vol. 1, 1980:603). Arthur M. Ogden-a’n Isua thih kumah AD 33 a pawm nâin pawm dàn tlânglâwn ber chu AD 30 a nih thu a phat lo, heti hian a ziak, “The most widely accepted date for Jesus’ crucifixion is 30 AD” tiin. Kei pawhin AD 30 hi Isua thih kumah ka ngai a, hemi kuma thi a nih chuan Nisan 14 chu April 7 a ni ang a; Easter chu Nisan 16, April 9 a ni ang.

Kum tin Good Friday ni hi a danglam ṭhin a. Hei hi eng vàng nge? Isua pian champha chu December 25-ah kum tin kan làwm a; Good Friday erawh chu kum tin a ni a dang ṭhin. Hei hi a chhan ber chu Isua kha Zirtàwpni-ah a thi tih hi pawm tlàn a ni a; a hmingah pawh ‘Good Friday’ tih a ni a. Tûna khawvêlin calendar kan hman ber hi Gregorian calendar a ni a; hei hi Juda-te kûtpui chhût nân a remchâng chiah lo. Juda-ten kum chhiar nân solar calendar aiin lunar calendar an zui zâwk a. Thla dêt aṭangin thla an chhiar ṭhin a; kum thum danah thla 13 an nei nghe nghe ṭhin a ni. Thla 13 an neih kum chuan Adar thla kha an nei nawn a, Second Adar an ti mai ṭhin. Thla chêt dàn ena kum leh thla an chhiar avàngin an kûtni vàngthla pawh a pângngai reng thei lo. Thla dêt hun dâwnah puithiam tu emaw Jerusalem hmun ualau laiah dingin tlai lama thla dê hmuh tumin a thlîr reng a; chutianga thla dê an hmun hun chu thla thar ni 1-ah an hmang mai a ni.

Chutiang chu a nih avàngin kalhlên kût ni pawh a pângngai reng thei lo a. Nisan 14 chu kalhlên kût ni a nih avàngin tûna kan calendar-ah hian March 20 aṭanga April 25 inkâra thla vànglai leh Zirtâwpni inang fuh apiang kha Good Friday ni atân hman a ni a. Good Friday hma ber kum chu 1818 kha a ni a, khami kumah khân Good Friday chu March 20 a ni a, Easter chu March 22 a ni; kum 2285-ah chuan chutiang chiah chu a ni leh ang. Good Friday tlai ber kum chu 1943-ah khân April 23-ah Good Friday a ni a, Easter chu April 25 a ni; kum 2038-ah chutiang chiah chu a ni leh ang. Tûnlaia Juda-te kalhlên kût ni nèn pawh Good Friday hi a thuhmun vek bîk chuang lo. Kuminah Good Friday chu March25 a nih laiin Juda-te kalhlên kût chu April 22 a ni thung. Kumin hi Juda-te calendar-ah 2nd Adar an neih kum a nih avàngin Good Friday leh kalhlên kût hun hi a inthlau zual bîk a ni.

Kumin 2016-ah hian March 25-ah Good Friday kan hmang a, Easter chu March 27 a ni a. Isua chu a thih aṭanga ni thum nîah a tho leh a ni. Mi ṭhenkhatin Isua chu ni thum leh zan thum thlàna awm ngei ngei tùrah ngaiin Good Friday kan hman hi a dik thei lo; Isua chu Nilaini/Ningani-ah emaw an khêng bet a ni an ti a; Good Friday hi Good Wednesday/Good Thursday-ah sawn an tum phêt ṭhin. Isuan a thih tùr thu vawi eng emaw zât a sawi lâwk a. Philipa Kaisari biala tu nge a nih tih Petera’n a puan hnûah khân Isuan, “thil tam tak a tuar tùr te, tihhluma a awm tùr te, ni thum ni-a kaihthawha a awm tùr te chu zirtîrhote chu a hriattîr ṭan ta a” tih a ni (Mt 16.21). Chumi hnûah Galili ram mite hnênah, “Mihring Fapa hi mihringte kuta mantîrin a awm dâwn a ni; an tihlum ang a; ni thum nîah chuan kaih thawhin a awm ang” a ti leh a (Mt 17.23). Chumi hnûah Jerusalem-a an chhoh laiin, “Kraws-a khenbeh tùrin Jentail-te hnênah an pe ang; ni thum nîa kaihthawhin a awm ang” a ti leh bawk (Mt 20.19).

Ni thum ni” ti loa “ni thum chinah” tih hi kan hmu bawk a. Isua an khen beh tawh hnua Pharisai-te Pilata hnêna an lo kal khân, “Ka pu, tihdertu chuan a dam lai khân, “Ni thum chinah ka tho leh ang” a ti tih kan hre reng a. Chutichuan thlàn chu ni thum thlenga vêng tùrin thu pe rawh” an ti a ni (Mt 27.64). Marka chuan Mt 27.64 ang bawkin, ‘ni thum chinah’ tih ṭawngkam a hmang a (Mk 9.31; 10.34). Luka erawh chuan Matthaia ziaka kan hmuh tam zâwk ang khian “ni thum ni-ah” tih hi a ziah dàn a ni zêl (Lk 9.22; 18.33; 24.7; 24.46). “Ni thum chinah” (Mt 27.64; Mk 9.31; 10.34) tihah hian Grik thumal ‘meta’ hman a ni a; chumi awmze tlânglâwn ber chu ‘hnûah’ tihna a ni a; amaherawhchu a hmanna azirin ‘ni thum ni thlengin’ tihna emaw ‘ni thum chhûngin’ tihna emaw a ni thei. Mt 27.64-ah pawh hian ‘meta’ hman a ni náin thlàn vèntîr tùra an ngen chhûng chu ‘ni thum thlenga vêng tùrin thu pe rawh” an ti a, ‘ni thum thleng’ tihah hian ‘heôs’ (until) hman a ni. Chuvàngin Isua thlàn vêng tùra an ngen hun chhûng chu ni thum ni thleng tihna ni.

Inhnialna thlentu ni ta ber chu lehkhaziaktute leh Pharisaiten Isua hnênah chhinchhiahna hmuh an duh thu an sawi a; ani erawh chuan an hnênah, “Chhuan sual tak leh uire hmang takte chuan chhinchhiahna an zawng a; nimahsela, Jona chhinchhiahna chauh lo chu chhinchhiahna rêng rêng pêk a ni lo ang. Jona chu ni thum leh zan thum nghapui kawchhûnga a awm ang khân, Mihring Fapa pawh hi ni thum leh zan thum lei kawchhûngah a awm bawk dâwn a ni” ti-a Isua sawi kha a ni (Mt 12.39,40). Matthaia ziah dànah hian ‘Jona chhinchhiahna’ ti-a Isua sawi ni àwm taka lang chu ‘ni thum leh zan thum’ tih hi a ni a; hemi avàng hian mi ṭhenkhatin Isua hi Good Friday-ah a thi lo an tih phah ta a ni.

He thu hi Marka pawhin tâwi têin a khai khâwm a; chutah chuan Jona hming, nghapui kawchhûng, lei kawchhûng, ni thum leh zan thum tihte hi a lang ve miah lo (Mk 8.11,12). Luka erawh chuan kimchang deuh zâwkin a ziak ve thung a, “Tûnlai chhuante hi chhuan sual an ni; chhinchhiahna an zawng a; nimahsela, Jona chhinchhiahna chauh lo chu an hnênah chhinchhiahna rêng rêng pêk a ni lo ang. Jona chu Ninevi khuaa mite tân chhinchhiahna a lo nih ang khân, Mihring Fapa pawh tûnlai chhuante tân chhinchhiahna a la ni ang” tiin (Lk 11.29,30).

Juda hruaituten Isua hnênah chhinchhiahna an phût chungchângah hian a thih tùr thu Isuan a sawi lo. ‘Chhinchhiahna” tih hi thil mak sawina a ni a; Johana ziakah chuan Isua thil tihmak 7-te kha ‘chhinchhiahna’ tih vek a ni. Pathian thu chu Pathian thu vêkin hrilh fiah theih a ni. Hemi chhinchhiahna chungchângah hian Matthaia’n Isua thih tùr thu nèn a sawi zawm lui a; mahse a chheh vêl thil enin Isua thih tùr thu nèn sawi zawm chhan tùr a awm lo. Isua thusawi awmzia chu Matthaia’n a man tâwk lo a ni! Isuan a rawngbàwlna leh Jona rawngbàwlna kha a khaikhin a. Jona chu duh lo chunga Ninevi khuaa rawngbâwl, hmangaihna tel loa thusawi, a thusawi pawh khawvêla ‘sermon’ tâwi ber, Hebrai Bible-ah thumal 5, English Bible-ah thumal 8, Mizo Bible-ah thumal 11 chauh a ni. Chuti taka tâwi chu ni mah se, Ninevi khuaa miten sual an sim a; lal aṭanga ran rual thlengin saiip puan an sin a; mi 120,000 zet chu an lo danglam ta a ni. Thil mak tak erawh chu Ninevi khuaa mite chanchin hi hmuh zui tùr a awm lo! An chanchin hian a daih rei lo hle; an tlo lo a ni ang!

Isua sawi dàn chuan Ninevi khuaa mite simna kha ‘chhinchhiahna’ ropui a ni ngei a; mahse, kha aia ropui kha amah Mihring Fapaah a lo thleng ta tih a sawi zâwk a ni. Isua chu a dam lai ngei pawhin mipui chhiar sèn lohin an zui a, damna an chan phah a nih kha. Tûnah phei chuan Isua zuitute chu khawvêl sakhua zawng zawngah a tam ber kan ni. “Jona’ kha Ninevi khuaa mite tân chhinchhiahna a nih ang takin Mihring Fapa chu ṭhangtharte tân ‘Isua’ ‘chhinchhiahna’ a ni a ;Isua chu ni thum leh zan thum (dârkâr 72) lei hnuaia awm ngei tùra ngaih luih tùr a ni lo. Chhinchhiahna thu-ah hian Matthaia ziah dik tâwk loh hi Luka ziak hmang hian tihdik a ngai a. Isuan a thih tùr thu a sawi tam zâwk enin ni thum ni-a tho leh tùr a nih thu a sawi chiang tâwk a. Isua chu Good Friday-ah a thi a, Easter Sunday-ah a tho leh tih rin hi a tâwk êm êm a; hemi ringhlel ang ziazânga Isua chu lei kawchhûngah dârkâr 72 awm luihtîr kher tum tùr a ni lo. Isua chu a thi a, ni thum nî-ah thihna hnehin a tho leh tih rin hi a tâwk êm êm a; chu chu a DIK bawk a ni.