ÂW— BETHLEHEM

Krismas a lo hnãi leh ta a, rilrûin Bethlehem lam a hawi leh ta tlat mai! Bethlehem hi Hebrai ṭawngah chuan thumal pahnih Beth leh Lehem kaih kawp a ni a. ‘Lehem’ tiha ‘h’ hnuaiah hian chhun han (dot) awm tùr a ni a; chû chu ‘kh’ anga lam rîk tùr a ni a. Beth-Lehem chu Beth-Lekhem tia lam tùr a ni ber ang. English Bible-ah thumal pakhat angin Bethlehem tiin an lo ziah zawm vek a; chû vàng chuan kan ti Be-thle-hem ta mai a ni ber!

Bethlehem khua hi Israel ramah pahnih a awm a. Pakhat, a lãr lo záwk chu Galili bial chhûng, Zebulun rama awm a ni a; Nazareth hmàr thlang lam mél 7 (11.2 kms) véla hlaa awm a ni (cf. Ror 19.15). Roréltute zînga mi Ibzana phùmna hmun kha a ni a; tûnah chuan ‘Beit Lahm’ an ti.

Isua pianna Bethlehem khua erawh hi chu Judai rama mi a ni a; Jerusalem chhim lam mél 6 (9.6 kms) véla hla a ni a. Hmànlái chuan Galili biala Bethlehem nèn hriat hran theih tùrin ‘Bethlehem Ephrath’ an ti deuh kher a; ‘Ephrath’ awmzia chu ‘ram ṭha, ram tui’ tihna a ni. Bethlehem, ‘chhang in’ tih hming pû nèna sawi zawm inhmeh tak a ni. Bible hmun ṭhenkhatah chuan ‘Bethlehem-Juda’ tih deuh kher a ni bawk.

Bethlehem khua hi Davida hunah emaw, Isua pian lái emaw khán khaw lian tak a ni ngái lo. ‘Davida khawpui’ tih a ni a, Hebrai ṭawnga ‘khawpui’ tihna chu ‘îr’ a ni a; chû chu a tìrah chuan ‘rál vèn bûk’ tihna a ni. Hun lo kal zêlah erawh chuan ‘kulh nei khua’ sawina a lo ni ta a. Bible-a ‘khawpui’ tih hi ‘kulh nei khua’ sawina a ni a; kulh nei lo (open village) erawh chu ‘thingtláng’ tih a ni thung!

Isua pian lái vél khán Bethlehem hi eng tiang taka khaw lian nge ni ang tih chu rin thû mai lo chuan sawi hleih theih a ni lo. Mi thiam ṭhenkhat chuan mihring sâng hnih khat bák chêngin an ring lo a; chutiang chu a nih chuan Heroda’n kum hnih hnuai lam naupang a thahtîr pawh kha an tam vak lo ang. William Barclay-a phei chuan sawm hnih khat lo liãm an nih a ring lo! Naupang a thahtîr zât tam leh tam loh kha Heroda nunràwnzia tehna a ni lo ang chu. Thil mak angreng tak pakhat chu Heroda’n naupang a thahtîr chungchâng hi Matthaia ziah bák hmuh tùr a awm hauh lo. Heroda nunràwnzia kha Bible páwn lam lehkhabûah chuan nasa taka ziah a ni a; Isua pian láia kum hnih hnuai lam naupang a thahtîr thû erawh chu tû mahin an ziak ve lo a; a thahtîr lo tihna erawh chu a ni lo.

Isua nu leh pa awmna khua kha Galili biala Nazareth a ni daih a; mi tam tak chuan Nazareth aṭanga Bethlehem khua kha engtia hla nge tih hriat an duh ṭhin a. Jerusalem aṭangin Bethlehem hlat záwng chu mél 6 (9.6 kms) vél a ni a; Jerusalem aṭangin Nazareth hlat záwng chu Samari ram pal tlanga kal chuan mél 70 (113.6 kms) vél a ni ang.

Juda-te leh Samari mite kha inngeih lo tak an nih avàngin a ṭûl tãwpah lo chuan Juda-ten Samari ram kal tlanga Jerusalem pana zin kha an duh meuh lo. Samari ram pumpelh záwngin Galili aṭang chuan Galili dîl mawng Bethsan bulah Jordan lui kánin Jordan chhak lamah an kal thla zar zar a; Jeriko kàiah Jordan lui kán lehin Jerusalem panin Judai thlalèr tan tlangin an chho ṭhin. Jeriko kài aṭang chuan Jerusalem tlawh kher loin Bethlehem lam panna kawng pawh awm tùrah ngái i la; chutiang chu a nih chuan Nazareth aṭang Bethlehem hlat záwng chu mél 90 (144 kms) vél lái a nih a rinawm. Náu hrin hun ṭeuh tawh zin nán chuan hla tham tak chu a ni!

Mi ṭhenkhat chuan Bethlehem aṭanga Aigupta ram hlat záwng pawh hi hriat an duh ṭhin bawk a. Hei pawh hi a hla záwnga kalna leh a hnãi thei ang bera kalna kawng a awm a; a hnãi záwk, Tuipui Kawng an tih aṭanga Aigupta panna kawng chu mél 260 (416 kms) vél a ni ang. Gulf of Agaba lama kalin, Sinai thlalèr pal tlanga kal a nih erawh chuan Tuipui Kawng lam ái chuan thui záwk tak a ni ang.

Engati nge Josefa te nupa kha Aigupta ramah kher an zuk tlàn bo? Aigupta kha kum 430 zet Israel-te bâwih ang maia an awm tawhna a ni a; chutah kher khera zuk tlàn bo kha thil mak angreng tak a ni. Amawherawhchu, Isua pian hun lái khán Aiguta ramah Juda darhho (Diaspora Jews) tam tak an awm tawh a; Alexandria khawpuiah phei chuan Juda mi maktaduai khat lái awmin an sawi. Chutiang chu a nih chuan Josefa te nupa tán chuan tlàn bona tùr hnãi ber a nih bákah an chipui Juda-te belh tùr an awm thei mai ang. Grik ṭawnga Thuthlung Hlui lehlin lãr ber Septuagint (LXX) an tih pawh hi Aigupta rama tih chhuah a ni.

‘Bethlehem khual bûk’ chungcháng hi sawi a ni ve fo a. Thuthlung Tharah hian ‘khual bûk’ sawina Grik thumal pahnih hman a ni a. ‘Khual bûk’ pakhat chu Samari mi ṭha tehkhin thûa hman ‘pandoxeion’ a ni a; man cháwia thlen theihna a ni. Pandoxeion chu tûnláia ‘hotel’ kan tih ang hi a ni deuh ber ang chu!

Isua pian chanchina lo lang, “Khual bûka an len ve ták loh avàngin ran chaw pékna thlèngah an muttîr a,” (Lk 2.7c) tiha hman ‘khual bûk’ hi chu ‘katalumati’ tih a ni a. Hei hi Isuan a zirtîrte zanriah a kîlpuina hmun ‘mikhual pindan’ tih nèn khán thumal thuhmun a ni (Lk 22.11). Kha kha chu Jerusalem-a awm a nih avàngin ‘khual bûk’ pángngái chu a ni chiah lo ang a; Juda-te ina ‘mikhual pindan’ pángngâi sawina a ni ang. Khual bûk sawina thumal pahnih hi Luka hman ve ve a ni a; a thuhmun chiah lo niin a lang a. Chû vàng chuan Isua len lohna ‘khual bûk’ kan tih ták mai pawh hi in pángngâia ‘mikhual pindan’ a ni záwk maithei! A enga pawh chu ni se, Isua pianna hmun kha a tlâwm a; mahni in lum luah pha loin an mikhualna hmunah a piang tih chu thil chiang tak a ni.

‘Khual bûk’ sawi tákah chuan a sawi langtu ber Luka pawhin a sawi lan miah loh ‘khual bûk véngtu’ hi kan ti lãr hle mai a. Krismas hla pakhatah phei hi chuan thiam loh chantîr titih a ni hial! ‘Khual bûk véngtu suihlung mãwl’ tih hman a ni a; Isua chu ‘puan anga hnâwl’ ni hialin sawi a ni bawk. Luka sawi miah loh, ‘khual bûk véngtu’ heti tak maia sawisak a ni hi chu hla phuahtu zalènna a nih rualin a lutuk deuh em âw tih mai theih a ni ang.

“Khual bûk véngtu ang mai ka ni, sualin min bàwm reng e,” tih hi hmànah ka ziak tawh a. “Khual bûk véngtu hi sualin a bàwm reng em ni dáwn le?” tiin zawhna ka siam a. Hé hla phuahtu hrilh fiah dàn an rawn sawi erawh chu, “Khual bûk véngtu kha sualin a bàwm tihna ni loin mikhualin khual bûk véngtu an bàwm reng ang khán, keini záwk hi sualin min bàwm reng e, a tihna a ni,” an ti a. Chutiang chu a nih chuan a hla thû hi her danglam hret se, ngaih sual a awl lo deuh ang. Tûna a awm dàn ang ngau ngau hi chuan khual bûk véngtu kha sualin a bàwm reng angin, keini pawh sualin min bàwm reng tihna a ang tlat alãwm!

“Ran chaw pékna thleng’ hi Mizo chuan hha thûah chuan ‘ranthlèng’ tiin kan sawi ber a; ‘ran thlèng’ tiin ziah hran ni se, a dik deuh záwk ang! Mizo ngaih dànah chuan ‘ran chaw pékna thlèng’ (manger) hi tûn hmáa vawk chaw pékna kuang kan neih ṭhin ang deuha lák sawn theih ni àwm takin a ngaih theih a. Juda-te ran chaw pékna erawh chu lei laih khuar, ft 2/3 véla záu, ft 1/2 véla thûk a ni a, chutah chuan ran chaw an dah a; bâwngin emaw, sabengtungin emaw an ei ṭhin. Ran chaw pékna thlèng chi dang deuh chu a chunga kan sawi ták ang tiata lung ker khuar a ni thung a; chutiang chî erawh chu lák sawn theih pawh a ni mahná!

Isua pianna hmuna biak in ‘The Church of Nativity’-a nausén Isua an muttîrna an tih ‘ran chaw pékna thleng’ erawh chu a pianna hmun an tih thlang lama pindan ang deuh te reuh tê-a dawh sàn chu a ni thung! Hêng hi chu tlãi khawhnûa siam chawp a ni tawh a. Thawnthûah chuan nausén Isua an muttîrna ran chaw pékna thlèng kha chu Rome khawpuia ‘Church of Santa Maria Maggiore’-ah an la kawl an ti!

Bethlehem awmzia chu ‘chhang in’ tihna angin sawi a ni ber ṭhin a. “Vàn aṭanga chhang nung lo chhuk chu ka ni,” (Jn 6.41) la ti tùra chu ‘chhang in’ tih hming pu khuaah ngei a lo piang hi a inhmeh hle! Bethlehem tih chu Arabic ṭawngin ‘beth-lahem’ an ti ve thung a; chumi awmzia chu ‘sa in’ (house of meat) tihna a ni. Pathian Beràmno, a Fapa neih chhun liau liau, a hun tàwpa ran ang maia la talh tùr ‘sa in’ tih hming pu khuaa a lo piang chu thil inhmeh tak a ni bawk!

Bethlehem tih chu Hebrai ṭawnga ziah chuan, vowel dah dàn azirin ‘beth-laham’ tih theih a ni a, chû chu, ‘indona in, indo hmun’ tihna a ni. Mihring hmasate suala an tlûk avàngin vàn leh khawvél a indo ta a; Pathian leh mihring inkárah indona a awm ta a. Chû indona râpthlák tak mai ti bo tùr chuan Pathian Fapa, a hming rêngah pawh ‘Remna Lal’ tih hlawh ngat chu ‘Beth-Laham—Indona In’ tih hming pu khua ngeia a lo piang hi thil mak, dik si, ropui bawk si a ni!

Isua pian zànah khán Bethlehem dáia beràm véngtute hnénah vàntirhkohin thu làwmawm rawn sawiin, “Vawiinah hian in tán Davida khuaah Chhandamtu a piang ta, Lal Krista chu,” (Lk 2.11) tiin a rawn puang a nih kha. Chû chu duh táwk ta mai lo chuan vàntirhkoh bulah chuan vàna mi, sipai rual an lo awm ta chiam a. Mizo ṭawnga ‘vàna miho mipui’ tih hi Grik ṭawngah chuan, ‘plêthos stratias ouraniou’ tih a ni a, chû chu ‘vàn sipai rual’ tih a ni. Vàn sipai rual chuan Pathian fakin, vàn leh khawvél inremna hla an rawn sà a:

Chungnung berah Pathian

ropui takin awm rawh se,

Lei chunga a lawm ém ém

mihringte hnénah

Rem thû léng rawh se,” an rawn ti a nih kha (Lk 2.14).