BETHLEHEM-A KA BO NI KHA!

November 9, 1998 kha a ni a, zîng dár 6-ah ka tho a; ka inbual fài hnûah chanchin duhawm lo a awm leh awm loh hre tùrin TV-ah chanchin thar ka ngáithla a. Chanchin duhawm lo eng mah puan a ni lo. Dár 7-ah chuan tûkṭhian ka ei a; Bethlehem tlawh tùrin ka inbuatsaih a. Amaherawhchu, chawhma lamah chuan Jerusalem-ah eng eng emaw tih kàwi duh ka la nei a; chûng zînga pakhat chu Garden Tomb-a thlàn teh a ni. Garden Tomb hi mi ṭhenkhatin Isua thlàn an tih ve mai kha a ni a. The Church of Holy Sepulchre-a Isua thlàn an tih kha ka teh tawh a. C. Rokhûma nèna kan thu inhmuh lohna—ani’n thlàn chu ft 5, ft 2, ft 3 a tih kha ft 2-a sáng, ft 3-a zâu, ft 6.3-a sei a lo záwk a!

Thil chík ta rêng rêng chuan Garden Tomb-a Isua thlàn an tih ve mai chu teh ka duh ta tlat mai a. Dár 9-ah ka chhuak a; Garden Tomb chu ka thlen in aṭangin hnãi tê a nih avàngin ka thleng phei thuai a. Khualzin an lo awm nual hman tawh a. Garden Tomb enkawltute hnénah chuan thlàn ka teh duh tih ka han hrilh chuan an hotupa ber Frank Flynn-a nghák tùrin min hrilh a. Frank Flynn-a lo thlen hnû, a huhoa khualzinin Garden Tomb an tlawh loh lái tak chuan thlàn in chhûngah kan lût dùn a, thlàn hungna thîr kawngka tala chu min hawnsak a; thlàn chu ka teh ta a, ka teh ngei a ni tih hriat nán ka thlá ka láktîr a! Garden Tomb-a thlàn chu inches 82-a sei, a vàng lam chu khawchhak lamah inches 35, khawthlang lamah inches 40 a ni.

Garden Tomb ka teh zawh chuan a chhak lawka Arab Bus Station chu ka pan a. Vawiin na ná ná chu Isua pianna Bethlehem khuaa hun hman nilèn ka tum a! Kum 1990-a Jerusalem-a kan zir lái kha chuan Bethlehem Bus hi minutes 15 danah a chhuak reng a; tûnah erawh chuan thil a danglam ta, Bus chhuak a khãt ta pharh mai! A chhan ka zawh lah chuan, “A lo kal mai ang,” an ti ringawt a. Kum 1995 December aṭang khán Bethlehem hi Palestinian Authority kuta hlan a nih tawh avàngin thil a danglam ta hle a ni ber ang. Dár 1 rîk dáwn ṭêpah Bus pakhat a lo thleng ta hrãm a. Phùrna reh rawih hnûah Bethlehem Bus-ah chuan keimah chauhin ka chuang ta ràn mai a; chuan man ah shekel 2 ka pè a.

Jaffa Gate kan thlen chuan mipa 1 leh hmeichhe 3 an lo chuang ve a; kawng lakah mi dang an lo chuang kái zêl a. Bus-ah chuan ṭhutna 54 a awm ná a, kan luah khat zo lo. Chawhnu dár 1:30-ah chuan Bethlehem thlen hmá, kàwnah chuan Bus chu a ding a; Isua pianna hmun The Church of Nativity thlengin Bus chu a chho tawh lo. A duh tán chuan Taxi lák mai tùr a awm a. Kei erawh chuan chu lái kàwn aṭang chuan Bethlehem chu kè-a fan chhoh ka tum ta záwk a!

In leh in inkárah chuan tlángdung kawng chu ka zawh chho a; ka rin ái daihin a lo thui mai a! Tláng chung záwl kawtlái ka han thlen chuan ka bo ṭan ta tlat mai! Ka vei lamah ka kal a, Isua pianna hmuna biak in ka zawng a, a lang pha rêng rêng lo. Tlák lam kawng ka zuk zawh leh a, ka zuk thlîr kual vél a, Isua pianna hmuna biak in chu hmuh tùr a awm lo. Kan chuanna Bus kha a ding hmá lutuk ang a, Bethlehem kan la thleng mai lo a nih ka ring ta rum rum a!

Tláng chung záwlah chuan kawng hrang hrang chu ka zawh vêl a, kawngdungah chuan thil zuar an tam khawp mai a. Electronic lam thil chu kan en kual vél a, China siam a ni fur mai a; China thil siam hian khawvél hi a dãp hneh hle a lo ni! Tluk rual an ni lo. Isua pian lái kha chuan Bethlehem khua kha te reuh tê a ni a; tûnah erawh chuan a lian ve tawh hlé a. Kum 1990-a kan kal láia hre viau tùra ka inngaih ang kha a lo ni hauh lo mai a, ka nuthûri zuam chu ka ti fuh lo hle niin ka inhre ta a. Isua pianna hmuna biak in chu chipchiar taka fan tum khán ka duh angin ka fang hlei thei dáwn lo niin ka inhre ta rum rum hial a. Ka hawina lam apiangah The Church of Nativity hmuh tùr a awm lo!

Palestinian-ho lah chu an diár khim hnuaiah an meng sàlà tùn hlawm mai si a, ka hlãu lek lek ta záwk a! Bus dinna khán Bethlehem a la hlat viau a nih ringin chhim lam panin kawng chu ka zawh zêl a, thui fê ka zawh hnû chuan chhim lam thlang deuh takah chuan The Church of Nativity bula Muslim biak in (mosque) aṭanga ‘Allah Oh Akbar’ tih thãwm chu ka hre ta a. Chû áu ráwl rîkna lam pan chuan ka kal zêl a; thlang deuh tak kàwn ruamah chuan The Church of Nativity chu ka zuk hmu ta hlauh mai a! Ka thaw huai mai a ni.

The Church of Nativity pan chuan ka chhuk zêl a; a hmun ka zuk thlen chuan a kawt zâwl zâu tak chu JCB 3-in a lo lài khuar dûk mai a. Eng tak tih tum ni maw? A kawt zâwl chhuah lam aṭang chuan Tuipui Thi lam hawiin khua ka chuan a. Bethlehem chhak lam, thlang deuh takah chuan tláng mûm pel pul, a chung zâwl deuh dung mai hi a awm a. Chû tláng chu Herodium an ti. Isua pian láia Juda-te lal Heroda Ropuia phùmna hmun kha a ni. Hê hmun hi a hmuna hmuh ka chák hle ná a, hmu loin mual ka liam dáwn ta a nih hi! Kum 1990-a Jerusalem-a kan zir lái khán kan hotuten min tlawhpui si lo! Isua pianna hmuna biak in The Church of Nativity leh amah thah tumtu Heroda Ropuia thlàn chu tlawhtu an tam hlei hle mai chuan ngaihtuah a ti thui angreng hle!

Kár hmasa khán The Church of Nativity chanchin hi ka rawn ziak tawh a. Bethlehem hi tûnah chuan Palestinian Authority thu hnuaia awm a ni a; a mi chêng tam ber pawh Palestinian an ni a. Kristiante pawh Palestinian an ni ber. Biak in enkawltu Kohhran pathum—Catholic, Armenian leh Grik Orthodox puithiamte erawh chu ram dang mi an ni.

Biak in chhûnga ka va luh chuan a huhoa zin khualzin an lo tam hle mai a; kei lah khualzin mal tlat ka ni a! Biak In hnuaia pûk hrang hrang chu tû má hruai lohin ka fang kual a; hmun ṭhenkhat chu a thim deuh rup a; a reh ruih mai bawk si a, dãwihzep deuh tán chuan a hlauhawm rum rum ang. Pûk no. 11-na Jerome-a’n Latin ṭawnga Bible a buatsaihna hmun ka tlawh lái chuan rilru a kal thui hle. Chû hmunah chuan Jerome-a kha a inkulh a, tûna ‘Latin Vulgate’ an tih ták Bible hi a buatsaih a. Latin Vulgate aṭang chuan Catholic Bible lãr tak Rheims–Douay Version hi lehlin a ni. Kei pawhin Rheims Douay Version hi ka nei ve ràn a nia!

Mahni chauha tei rek rek chung chuan The Church of Nativity chhûng chu ka fang kual zêl a. The Church of Nativity zawm hian kum 1881 khân Franciscan St Catherine’s Church chu sak belh a ni a. He biak in hi December 24 zàna Catholic-hoin Midnight Mass an neihna, khawvél hmun hrang hrang aṭanga thlìr theih tùra zanlái inkhâwm an buatsaihna hmun a ni.

Thil chîk duh ta rêng rêng chuan The Church of Nativity chung lam chu fan ka duh ta tlat mai a; step-ah chuan chhoin khua ka han chuan a. A chung lam chu Armenian puithiam chan a lo ni a; puithiam pakhat chu olive hriak min lo zawrh a. Mahse, ka leisak ta lo; ka inren deuh hlek si a!Khua a lo tlãi lam ta! A huhoa zin khualzin pawh an reh ta duk mai. Biak in chhuahsanin tlák lampanga thingpui dàwrah chuan ka lût a; tû mah dang an awm ve lo. A ngháktunu chuan thingpui leh chhang min rawn hlui a; zàwi muangin ka eiin ka in a. Dàwr ngháktunu chu ka camera-in ka thlá ka láktîr a; mahse, a dàwr chu a thim deuh ruih si a, ka thlalák chu duh angin a fiah ṭha táwk lo! Thingpui ka in zawh chuan thingpui dàwr bula dàwr hrang hrang chu ka fang kual a; olive thinga siam nausén Isua lem te, Mari lem te, Krâws lem te, bâwm (box) te reuh tê te a awm nual a. Krâws te reuh tê pakhat leh bâwm te reuh tê pakhat chu ka lei ve a; tûn thleng hian ka la kawl ṭha ve ràn a ni. Krâws hnung lamah leh bâwm chungah chuan ‘Jerusalem’ tih an ziak nghé nghé a. Kár hmasaa ka sawi tawh ang khán Palestinian Muslim-ho chuan Isua hi chatuan nun neih nán ring ve lo mah se, an tisa nunna atân erawh chuan an ring nasa hle thung tih a lang!

Khua a lo tlãi ta fû mai. Kei pawh Jerusalem-a hãwng tùrin The Church of Nativity aṭang chuan kawngpui panin ka chhuk a. Bus man mai tùr a lo awm si lo; chû vàng chuan kèin Jerusalem thleng kal ka tum ta záwk a. Tûnah chuanJerusalem leh Bethlehem inkárah hian in a awm chuk tawh a; ramhnuai pal tlang tùr a awm mûmal tawh lo a ni ber! Kèin ka kal zél a; motor tlãn a tam hle mai a. An tlãn chak hlawm khawp a, min su thuak thuak ni hian ka hria a. Mahni chauha Jerusalem pana kal chu a lo nuam vak lo! Ram buai ngang a ni si a, Palestinian mi sual tawn palh mai te pawh ka hlau ta deuh a; kawng chanve vél ka kal tawh ang tihah chuan ka taihmáknain a tlin ta lo bawk a, taxi ka lo phar ding a, kè-a kal bànsanin Jerusalem chu taxi chuan ka pan leh ta záwk ngé ngé a. Jaffa Gate ka thlen chuan taxi aṭangin ka chhuk a; chuan man ah US Dollar 10 ka pe a, taxi chuan man chu a to angreng hle!

Jaffa Gate chhak lawkah chuan restaurant a awm a; chutah chuan lûtin zanriah ka ei ta nghâl a. Jaffa Gate chhak lawkah chuan hmun pawimawh tak pakhat a awm. Kum 1538-1541 chhûnga Turkey lal Suleiman the Magnificent-a’n tûna Jerusalem kulh khu a siamtîr lái khán Zion tláng an tih ták khu kulh chhûnga khung tùrin a ti a. Mahse, a engineer-te kha an lo hmanhmawh deuh nge ni, Zion tláng khu kulh chhûngah an khung ta si lo. Chû vàng chuan Suleiman the Magnificent kha a thinrim a, kulh páwna Zion tláng dahtu engineer-te chu a that a, Jaffa Gate chhak lawkah khuan an phûm a ni. Chû hmun chu tlawh ka duh viau ná a, zàn a nih tawh avàngin ka tlawh ta bîk lo!

Zanriah ka ei kham chuan ka thlenna Saint George’s Guest House-ah zàwi muangin ka phei a. Bethlehem-ah khán ka bo rei ém avàngin ka vák chau zo a; tui lum sa ver vawra ka inbual hnûah ka mu ta nghâl a, mut a tui kher mai. Bethlehem-a ka bo rah a ni ber ang! Tûnah chuan Bethlehem-a ka bo ni, November 9, 1998 kha hmànlái a chang ta! Isua pianna khua Bethlehem-a bo ve dang awm tak ang maw?