ISUA NU – MARI KHA!

Mi eng emaw zâtin Isua nû Mari chanchin min rawn zâwt a; a mal mala chhan ái chuan ka huangah hian a hlãwmin ka rawn chháng ta mai a ni e.

Mari hming ziah dàn hi ṭawng hrang hrangah a inang lo nuai mai a! English-in Mary, German-in Marjam, Finnish-in Maaria, Estonian-in Maarja, Welsh-in Mair, Danish-in Mari, Italian & Spanish-in Maria, Armenian-in Mariam, Mizo ṭawngin Mari, etc.

Mari hming ṭo bul hi Hebrai ṭawng nge, Aigupta ṭawng tih hriat chian theih a ni lo. Hé hming pu hmasa ber chu Mosia farnu ‘Miriami’ kha a ni. Juda rabbi-te chuan Hebrai thumal ‘mara’ aṭanga lo kal ni-a ringin ‘khà, khãkna’ (Heb. bitter, bitterness) tiin an hrilh fiah ber a. Tûnláia hrilh fiahtu ṭhenkhat chuan, ‘tháu, chum, bial’ tihna niin an sawi ve thung. Mi ṭhenkhat chuan Aigupta thumal ‘maram’ aṭanga lo kal niin ‘hmangaih’ (love) tihna niin an ring a; chuta ṭang chuan ‘duh tak’ (beloved) tihna ni-a sawi an awm bawk. Mi thiam ṭhenkhat erawh chuan thumal ‘mer/mar’ leh ‘yam’ kaih pawlh ni-a ringin ‘tuipui arsi’ tihna emaw, ‘khâkna tuipui’ tihna emaw niin an ring thung! A nihna tak kan sawi hlei thei lo a ni ber e. Septuagint-ah ‘Mariam’ tiin dah a ni a; chuta ṭang chuan Grik ṭawnga ziah dàn zuiin English Bible-ah ‘Mary’ tih a ni a; keinin ‘Mari’ kan ti ve ta a ni. Juda-te chanchin ziaktu Josephus-a khán ‘Mariamne’ hming pû paruk ngawt a ziak lang a; chûng zînga pahnih chu Heroda Ropuia nupui pahnihna leh pathumna an ni.

Thuthlung Tharah ‘Mari’ hming pû 7 ngawt an awm a; chûngte chu—[1] Mari Magdalini, Magadala khuaa mi Mari, Isua zuitute zînga pakhat a ni (Lk 8.2). [2] Bethani khuaa mi Mari, ani hi Lazara farnu a ni (Jn 11.1). [3] Jakob Têa leh Josea nû Mari, Galili bial aṭanga Isua zuitu a ni (Mk 15.40). [4] Klopa nupui Mari, Isua khen beh láia krâws bula ding ve hmeichhe pakhat kha a ni (Jn 19.25). [5] Johana Marka nû Mari, Jerusalem-a ringtu hmasate inhmuh khâwmna in neitu kha a ni (Tirh 12.12) [6] Rome khuaa mi Mari, ringtute tána thawk rim ém ém ti-a Paula sawi kha a ni (Rom 16.6). [7] Isua nû Mari, Josefa nupui hual (Mt 1.18; Lk 2.5).

ISUA NU MARI KHA: Isua nû Mari chanchin kimchang hi hriat theih a ni lo. Pathian ṭih mi tak a ni tih chu a hriat theih a. Nazareth khaw nula a ni a; a chènna khua Nazareth hi khaw te reuh tê a ni. Thuthlung Hluiah a lang pha lo a; Thuthlung Tharah erawh chuan vawi 29 a lang. Isua pawh ‘Nazareth Isua’ tih a ni. Nazareth-a mihring chêng pawh kha an tam lo ang; 500 pawh an tling ṭhaṭhum lo mathei! Hmànlái Nazareth chu tláng leh tláng inkár ruama awm a ni a; a khaw dung chu minutes 15 véla kal chhuah theih mai a ni. Nazareth hmàr lam hnãi tê-ah Thuthlung Thar huna Galili bial khawpui Sephoris a awm a; Mari pawh Sephoris khuaah hian chi-seh lamin a lehláng ve ṭhin ngeiin a rinawm!

Mari hi Davida thlah a nih leh nih loh pawh Bible-ah sawi chian fak a ni lo. Luka 1.32-ah, “A thlahtu Davida lalṭhutthlèngah a ṭhuttîr ang a,” tih a nih avàng hian mi ṭhenkhat chuan Mari pawh hi Davida thlah a nih an ring! Mari laizáwnnu anga sawi Elizabeth-i kha ‘Arona fanu’ tih a ni a; inneihna avànga inkûngkaih ni loa thisen zawmpui a nih chuan Mari pawh Levia chi zînga mi ni àwm tak a ni (cf. Lk 1.5,36). Kum zabi hnihna véla ziah Protevangelium of James an tihah chuan Mari nû leh pa hming chu Joakim-a leh Anna-i tih a ni. Dik tak ang maw?

Tîti ṭhenkhatah chuan Mari nulât lái vél khán Israel rama khawpui nula ‘Kei ka ni’ inti chinte chu Messia pãitu nih chákin an inbuatsaih nasa hle an ti! Chutih lái erawh chuan ‘Jentail-te Galili’ an tih, hnam dangin an pawlh hneh ém avànga an ṭawng hman Aramaik pawh pai deuh ni hial àwma máwi, Isua zirtîr Petera pawh, Isua man zàn khán a bula ding pakhat khán, “I ṭawng aṭangin Galili mi i ni tih a hriat reng alãwm!” tiin a hmuhsit deuh roh kha; mi chutiang zînga chêng thingtláng khaw te tak tê, Nazareth nula Mari chu Messia pãitu atána thlan a ni tlat mai hi thil mak tàwp khãwk, khawvél mite rin phák bák leh an sawi fiah hleih theih loh thil a tling!

Mari chanchin sawi lái mék hian amah ‘nupui huala neitu’ Josefa chanchin pawh sawi loh theih a ni bîk lo ang chu! Engati nge Josefa kha Davida thlaha mi ni sî, Galili biala Nazareth khaw te reuh têah daih a va awm? Rin thûin han sawi ta i la, Josefa eizawnna kha ‘mistiri’ hna a nih kha. Khatih láia mistiri, ‘carpenter’ tih kha Latin ṭawng ‘carpentarium’ aṭanga lák a ni a; chû chu inchhûng bungraw siamtu ni loin in sak leh tawlailîr siam a káwk záwk a! Nazareth khaw hmàr lam hnãi tê-ah Galili khawpui Sephoris a awm a; chû khawpuiah chuan in sak tùr leh tawlailîr siam tùr tam tak a awm ngei ang. Chutiang hna thawk chuan Josefa kha Nazareth khaw te tak tê-ah in luahin a awm ang a, Mari nèn an lo inhmél duh ta a ni ang! Mari chanchin hi Thuthlung Tharah a lang tam lutuk lo. A chanchin lo lang chhun aṭang hian thil pali/panga han tár chhuak i la:

(1) Mari chu nula thianghlim a ni! Mizo ṭawnga ‘nula thianghlim’ tih hi fiah thawkhatah ngái mah i la, a fiah táwk chiah lo deuh a; sâp ṭawngah erawh chuan ‘virgin’ tih a nih avàngin mipain an la pàwl loh tihna a ni a, a fiah táwk hle thung. Tûnlái hunah hian nulaten thianghlimna an hloh sam ém ém mai a. Tleiràwl chhuah phat aṭang hian mipain ngaihzáwng a neih chuan ‘ngaih’ a tum deuh tlat zêl a; nula lah chuan invèn a tum lutuk bîk hlei lo a; chû vàng chuan an che sual dùn ngé ngé ṭhin. Mari erawh chu chutiang chêt sualna lakah chuan a fihlîm a; Josefa nèna an inneih hmáin tû mah chét sualpui a nei lo. Chutih lái erawh chuan mipa páwl miah loin Thlarau Thianghlimin náu a pàitîr mauh mai a; mipa chî tel loa náu pãi a nih avàngin a thianghlimna (virginity) a hloh lo tlat!

Catholic Kohhran phei chuan Mari kha Isua a hrin hnûah pawh Josefa nèn khán an inpáwl lo a, a thianghlim tluan chhuak parh an ti nghé nghé a. An rin dàn innghahna tùr hi Bible-ah a lang chiah lo. Protevangelium of James bûah erawh kha chuan Marin Isua a hrin hnûah pawh Josefa khán a páwl lo angin sawi a ni a; hei hi Mari chu Josefa pawhin Isua pian hnûah páwl miah lo anga sawina hmasa ber a ni.

Mari chu nula thianghlim a ni a; Pathian Fapa pãi tùrin a thianghlim táwk a ni. Nupui pasal inneih hmáa inpàwl ‘pre-marital sex’ hi Kristian, Islam, Hinduism, Buddhism-ah te chuan suala ngaih ni mah se, tûnlái khawvélah chuan héng sakhaw zuitute hian pre-martital sex hi an pawisa ta lo emaw tih mai tùr a ni. Europe leh USA-a sakhaw hrang hranga pre-marital sex hman dàn zir chianna, kum 2013-a tih chhuahah chuan inneih hmáa sex hmang hmasa ṭhin chu Muslim zîngah 60%, Hindu zîngah 65%, Kristian zîngah 71%, Juda zîngah 84% leh Buddhist zîngah 85% an ni. Mizo zîngah hian pre-marital sex hi dik taka zir chianna awm ve ta se, kan dinhmun hi a hniam vakin a rinawm loh a; Europe leh USA dinhmun hi kan lehpelh ém loh pawhin kan khing pha thuãk lo’ng mâw? Thuthlung Thar hunah khán pre-marital sex a hluar ve em tih kan hre lo; a enga pawh chu ni se, Mari erawh chu nula thianghlim, a nulát láia a thianghlimna ti chingpen ve lo, Pathian Fapa pãi tláka thianghlim a ni! A thianghlimna hi entawn tlák a tling.

(2) Mari nunin Lalpa a cháwimáwi: Chanchin Ṭha Luka ziakah khán ‘Mari hla’ máwi tak kan hmû a; a thu hmasa ber kha, “Ka nunin Lalpa a cháwimáwi e,” tih a nih kha (Lk 1.46). Mari chu nula thianghlim a ni a; a thianghlim satliah mai ni loin a nun chuan Pathian a cháwimáwi a ni. Mari chu Pathian ṭih mi a ni tih a chiang a; Pathian a ṭih tlat avàng chuan a nun chuan Pathian a cháwimáwi a ni. Kan tûnlái nuna harsa kan tih ber pakhat chu nuna Pathian chawimawi hi a ni ang; Mari hi kan tán entawn tùr nu ropui tak a ni.

Vàntirhkohin Mari a biak khán ‘Voh bîk’ tiin a ko ngat a, chû chauh chu ni loin, “Lalpa i hnénah a awm,” a ti zui bawk a. Nuna Pathian cháwimáwitute chu Pathian voh bîk an ni a, an hnénah Lalpa a awm ṭhin a ni. Mari khán, “Ngái teh, Lalpa bãwihnû ka ni, i thû ang zélin ka chungah thleng rawh se,” tiin vàntirhkoh hnénah khán a sawi ve thung a (Lk 1.38). Mari nun hi ‘thuhnuairawlh’ nun dik tak chu a ni. Pathian thû ang zéla a chunga thleng tùrin a inpeih a; Pathian thu hnuaiah a thû a rawlh a, Pathian thû thûin a awm ngam a ni. Hetiang hi Pathian nèna léng dùn nun a ni tih Mika khán a lo sawi tawh kha. “Âw mihring, ṭha chu a entîr tawh che a ni; LALPAN a phût che chu eng nge ni? Dik taka tih leh khawngaihna ngainat leh i Pathian nèn thuhnuairawlh taka lèn dun a ni lo em ni?” a tih kha (Mik 6.8). Mari chuan Pathian thu hnuaiah a thû a rawlh a, a thû thûin a awm a; Pathian nèn an léng dùn ṭhin a ni.

(3) Mari’n Isua chu Pathian thû a zirtîr ṭha hlé: Isua kum 12 a nih khán a nû leh pain Jerusalem-ah Kalhlén Kût hmang tùrin an hruai ve a. Kût ṭiak hnûah Josefa leh Mari an hàw lái chuan Isua chu Jerusalem-ah a la awm a. Ni khat an kal hnû chuan Josefa te nupa chuan an zîngah Isua a awm ve lo tih an hre ta chauh a; amah zawng zélin Jerusalem-ah an kîr leh ta kha a ni a. Jerusalem an han thlen chuan Isua chu Juda zirtîrtute zîngah ṭhûin an thusawi a lo ngáithla a; rabbi-te chu thil a lo záwt vél a. A thil hriat dàn aṭang chuan mite chuan mak an ti hle a (Lk 2.47). Hei hian Isua chu naupang tê a nih lái aṭangin a nûin Pathian thû a fah hneh hlé tih a ti chiang táwk a ni.

Juda-te chuan mipa naupang chu kum 13 an niha Dàn Fapa (Heb. bar mitzvah) an nih thlengin Pathian thû an zirtîr ṭhin a; fate tét láia Pathian thu zirtír chu nû hnà a ni. Dàn Fapa an nih hnûah erawh chuan mahni-a inzir thei turah ngaih an ni tawh thung. Juda zirtîrtuten Isua chu naupang tê ni sî, thu a zawh aṭanga Pathian thû a hriat dàn mak an tih ém émna chhan kha eng dang vàng mah a ni lo; a nû Mari’n Pathian thû a zirtîr ṭha hlé tihna a ni. Rawng a bàwl hnûah pawh khán a thu sawi dàn aṭangin Pathian thû a hriatzia kha mak an ti a, “Hé mi hian zir ngâi loin engtin nge lehkha a thiam?” an ti hial a nih kha (Jn 7.15). Mizo nûte hian Isua nû Mari hi chhùn se, fate tét lái hian Pathian thu fah hneh hlé se la chuan tûn ang hian Mizo ṭhalái zîngah sualna a pung lo deuhin a rinawm!

(4) Mari chuan a fapa Isua a ngaihven zui zèl: Tûnlái chhanah mahni fate ngei pawh ngaihven zui lo, an tlat tlata tlattîr ta mai mai hi an tam hlein a rinawm. Mari fapa Isua chu a lo puitling ve ta a; naupang chhia a ni tawh lo, kum sawm thum hmél a hmu pha hial tawh ang. Pathianin khawvéla a rawn tirh chhan ber ti tùrin a pên chhuak ta a; Galili ramah rawng bàwl hna a ṭan ta. Damloten an bàwm a; hmun tin hmun tangah mipuiin an zui luih luih a. A hnung zuitu tùr bík ‘zirtîrte’ pawh a ko tawh bawk.

Chutianga rawng a bàwl ṭan tirh lamah chuan an khaw ṭhenawm hnãi tê Kana khuaah inneihna a awm a. Juda-te chuan inneih hi zan sarih an làwm ṭhin a; a tîr lamah uain ṭha an chhawp chhuak a, a tàwp lam, zan sarihna vélah erawh chuan uain ṭha pawhin a daih tawh bîk lo. Kana khuaa inneihnaah hian Isua leh a zirtîrte pawh an tel ve a; Isua nû Mari pawh a awm ve. Kana khuaa inneite hi Mari te nèna inchhûngkhat hnãi pawh an ni maithei e!

Isua leh a zirtîrte lo tel ve hun hi a hun hnuhnung lam zan sarihna pawh a ni maithei; chutih hun chuan uain pawh an tlachham ta tlat mai. Isua nû Mari chuan a fapa nihna chu a hria a; a thiltihtheihna pawh a ringhlel lo. Chû vàng chuan a fapa Isua hnénah chuan, “Uain an tlachham ta e!” tiin a sawi a. Mari chuan a fapa chu a vènpui thiam hle a ni. Hetianga a hun taka Mari’n Isua hnéna thil awm dàn a hrilh hi a fapa a ngaihsakzia a tichiang hle. Inneih fatute hnénah pawh chuan a fapa chungcháng chu sawiin, “In hnéna a sawi ang apiang ti zél ang che u,” tiin a hrilh a. Chû inneihnaah chuan mo neitupa chu Mari bengvàrna azárah mualpho lo ni mai loin, fak kái záwk hialin a awm phah ta a ni. Mari anga mahni fate vènpui thiam leh ngaihven zui hi thil pawimawh tak a ni.

(5) A tàwp thlengin a fapa a zui: Isua khen beh hun a lo thleng ta. Mari chuan a fapa chan chhiat lái ber pawhin a thlahthlam lo a; Kalvari tlánga Isua khen behna krâws bulah khân a awm ve (Jn 19.25). Isua pawhin a nû chu a hmu reng a, a hnénah chuan, “Hmeichhia, en teh, i fapa kha!” tiin Johana chu a nû kutah a dah a; chutiang bawk chuan Johana hnénah, “En teh, i nû kha!” tiin a nû chu Johana kutah a dah bawk a. Johana chuan Mari chu a inah a hruai ta a ni. Mari tán chuan a fapain khawvêl sual phura krâws-a a tuar lái hmél chu hmuh hrehawm tak ni mah se, a kalsan thei ngang lo a ni. Jerusalem Temple-a nausén Isua an hruai láia Sumeona’n, “A ni, nanga thinlung pawh ngûnhnámin a la chhun tlang ang,” a tih kha tûnah hian a takin a lo thleng ta! Suala tlu tawh mihring chhandam nân Pathian Fapa thih a ngái miau si a; a hringtunu Mari thinlung, ngûnhnáma chhun tlang chu Pathian rèl dàn a ni mauh mai si! Mari erawh zawng, “I thû ang zélin ka chungah thleng rawh se,” ti thei khawpa a nuna Pathian châwimâwi ṭhin a nih avàngin thiam lo chungin a tuar thiam lui hrãm zél ang chu!