BETHLEHEM-A NAU LO PIANG CHU!

‘Bethlehem’ tih hi Bible-ah vawi 49 a lang a; Thuthlung Hluiah vawi 41, Thuthlung Tharah vawi 8. Thuthlung Hluia a lanna hmun 3-ah chuan khaw hming ni loin mihring hming, thlahtu angin a lang a (1 Chr 2.51, 54; 4.4). Hmun dang zawngah erawh chuan khaw hming a ni thung. Bethlehem khua hi pahnih a awm a; pakhat zâwk chu Kanaan ram hmàr lam Zebulun bialah a awm a; Nazareth khua aṭanga hmàr thlang lam mêl 7 vêl a ni. He khaw hming hi Thuthlung Hluiah vawi 3 a lang a (Jos 19.15; Ror 12.8,10). Rorêltute zînga mi Ibzana khua a ni; tùnah chuan ‘Beit Lahm’ an ti. Hmun dang zawng vawi 43 chu Davida pian leh mûrna khua Bethlehem sawina a ni a; Jerusalem chhim lam mêl 5 vêla hlaa awm a ni. Zebulun biala Bethlehem nèn hriat hran nân Jerusalem chhim lama mi hi chu ‘Ephrathah’ an ti bawk a; ‘Ephrathah’ hi chu Bethlehem khua tak sawina aiin a awmna bial hming a nih a rinawm.

‘Bethlehem’ hi Hebrai ṭawng chuan thumal pahnih ‘Beth’ leh ‘Lehem’ kaih kawp a ni a. ‘Lehem’ tih thumala ‘h’ hnuaiah hian chhun han (dot) awm tùr a ni a; chu chu ‘h’ pângngai ang ni loin ‘kh’ anga lam rîk tùr a ni nghe nghe a; ‘beth–lekhem’ tih tùr a ni ang. Sâp ṭawng Bible-ah ‘Beth-Lehem’ tih chu ‘Bethlehem’ tia an lo ziah zawm vek avàngin keini pawhin kan ti-Bethlehem ve ta zêl mai a ni. 

‘Beth’ chu ‘in’ tihna a ni a, ‘Lehem’ chu ‘chhang’ tihna a ni thung a; tichuan, ‘Beth–Lehem’ chu ‘chhang in’ tihna a ni a. Mizo erawh chuan chhang ni loin ‘buh’ hi kan chaw rinpui ber a nih avàngin ‘buh in’ ti ila, a inhmeh záwk ang. Palestinian-ho erawh chuan Arabic ṭawngin ‘Beth–Lahem’ an ti thung a; chu chu ‘sa in’ (house of meat) tihna a ni ve thung. Chu lo pawh chu awmze dang a la nei leh thei a; Hebrai ṭawnga ‘laham’ (lakham) chu ‘indo, indona’ tihna a nih ve bawk avàngin ‘Beth-Laham’ tih a nih chuan ‘indona in, indona hmun’ tihna a ni thei ang. Hetianga awmze hrang hrang a neih theih chhan chu a tirah Hebrai ṭawngin vowels tel lo ‘consonant’ (BT–LHM) veka ziah a ni a; consonant inkâra vowel dah dàn azirin awmze hrang hrang a nei thei ta a ni. 

Bethlehem awmna bial hi ‘Ephrathah’ tih a nih bawk kha; chumi awmzia chu ‘ram ṭha, ram tui’ tihna a ni a; Bethlehem leh a chheh vêl hi hmànlai ata ram ṭha tak, buh leh bâl thar hlâwkna tak ram a nih a rinawm a. Chumi avàng taka a hming ‘Bethlehem’ tih emaw ‘Ephrathah’ tih emaw hi pû a nih hmèl hle; Judai ram ‘buh hmun’ a nih a rinawm. Chutiang ram tui hmunah chuan nakina “Van aṭanga chhang nung lo chhuk chu ka n” (Jn 6.33,41) la ti tùra a lo piang hi a inhmeh hle a ni. 

‘Bethlehem’ awmze ni thei pakhat ‘sa in’ tih pawh khân awmzia a nei thûk thei tho mai. Isua pian lai pawhin Bethlehem daia beràm vêngtute chu vàntirhkohin Isua pian thû a hrilh kha; Bethlehem leh a chheh vêl chu beràm vulh nân ram ṭha, beram chaw tamna hmun a ni a. Chûng beràmte chu Jerusalem temple-a inthâwina tùr a ni emaw, a sa ei tùr hrim hrima an vulh a ni emaw, Bethlehem chu sa ei tùr tamna hmun a ni tih a hriat theih a; chuvàng chuan ‘sa in’ (house of meat) tih kha a inhmeh hle a ni. 

Hmànlai chuan inremna siam nân ‘sa ui an tan’ ṭhin; chutiang chuan Bethlehem chu vàn leh khawvêl indo tawh inremna siamna hmun ‘sa ui tanna’ a ni ti ila, thil inhmeh tak a ni bawk ang a; Bethlehem awmze pakhat ‘indo’ tih nên pawh khân la sawi zawm theih zêl a ni. Vàn leh khawvêl indona tih tàwpna hmunah ‘Bethlehem’ chu Pathianin a rawn thlang a. Bethlehem-a nau lo piang Isua ringtute chuan do an nei thiang tawh lo a; tute pawh an rem thei tawh ṭhin. Paula pawhin, “A theih phawt chuan nangmahni lam tal, mi zawng zawng nên inremin awm rawh u” (Rom 12.18) a lo tih kha.

Bethlehem khaw hming Bible-a a lo lan hmasakna ber chu Jakoba nupui Rakili thih chungchângah a ni a (Gen 35.19). Chumi hnûah chuan he khuaah hian Juda tlangvâl Boaz-a leh Moab nuthlãwi Ruthi te chu inchharin an lo innei ta nghe nghe a (Rut 4.10 ). Anni nupa thlah aṭang chuan Davida lo piangin ani chu Bethlehem-ah a sei lian a. Zàwlnei Samuela’n Israel-te lal ni tùra hriak a thih hma zawng kha chuan Davida chuan Bethlehem dai vêlah chuan beràm a vêng ṭhin a ni.

Chutianga Israel lal ropui tak Davida pian leh mùrna khua a nih avàng chuan Bethlehem chu ‘Davida khawpui’ tih a ni ta nghe nghe a. ‘Khawpui’ tih a nih avàng hian khaw lian tak, mihring tam tak awmnaah ngaih tùr erawh a ni lo a. Bible-a khawpui sawina ṭawngkam (Heb. ‘ir) hi a tîrah chuan râl vên bûk sawina a ni a; chumi hnûah ‘kulh nei khua’ sawi nân hman zui a ni ta a. Chuvàngin Bible-in ‘khawpui’ a tih rêng rêngin a len lam aiin kulh nei khua a nih thu sawina a ni zâwk a; kulh nei ve lo chu thingtlâng (open village) a ni thung. Bethlehem chu kulh nei a nih avànga khawpui tih ve mai chauh a ni a, khaw lian a ni lo; Isua pian lai pawh hian mihring an tam lo ang.

Nazareth aṭanga Bethlehem chu a hnâi thei ang ber pawhin mêl 85 vêl zeta hla a ni ang a; hemi kawngah hi chuan Samari ram kal tlang a ngai lehnghâl a. Juda-te leh Samari mite chu an inngeih lo hle a; engah mah an inngai lo tawn a ni ber a (Jn 4.9). Chutiang boruak kârah chuan Josefa khân Samari ram pal tlanga Bethlehem pan chu  a duh her lo ang. Chuvàng chuan khatih laia Juda tam zâwkte tih ṭhin dàn angin Galili dîl thlang lawkah Jordan kâna Jordan lui chhak lama kal zêlin  Jeriko kaiah Jordan lui rawn kân lehin Jerusalem tlawh kher loin Bethlehem an pan ding nghâl maithei a. Hetianga a kual zâwnga an kal chuan Bethlehem kawng chu a lêt hnih dâwn laiin a thui zâwk ngei ang.

Mahni pi leh pûte khaw hluna kal si, Josefa te nupain thlenna tùr an hmu zo lo hi thil mak angreng tak a ni a. Marin nau a hrin chanchinah, “Khual bûka an len ve tâk loh avàngin ran chaw pêkna thlengah (nausên chu) a muttîr a” (Lk 2.7c) tih hi chhiar tel ve ziah a lo ngaih phah ta a ni! Khual bûk chungchâng leh khual bûka an len ve loh chhan hi sawi dàn hrang hrang a awm thei a; chu lam chu luhchilh loin a nih ang ang hian kalpui phawt mai ila.

Vàna ropuina zawng zawnga inthuam ṭhin kha a pian hlim chuan ran chaw pêkna thlêngah muttîr a ni a. Van hmun thianghlim bera chêng ṭhin kha mihringa a lo chan zànah chuan ram chaw rim tui vak lo hîp tùrin a lo piang a. “Kei vàn aṭanga chhang nung lo chhuk chu ka ni” (Jn 6.33,41) la ti tùra chu ‘chhang in’ hming pu Bethlehem-a ran chaw pêkna thleng, ei tùr hluina hmunah muttîr a ni a. Nakina miten ran ang maia an la talh tùra chu ran zîngah a lo piang ta a ni!

Khual bûk chu mi hausate thlenna a ni àwm e; ran in erawh chu mi rethei leh hnuaihnungte chêttlatna  hmun a ni thung. Khawvêl mite beiseina aṭang chuan Pathian Fapa chu zinna hmuna piang a nih pawhin pindan changkânga piang àwm tak a ni.  Pathian Fapa erawh chu piandan changkâng chang pha loin ran in tlâwm takah a piang tlat si. Beisei lohna hmunah hian a ni, miten Pathian an hmuh ṭhin ni!

Tû mahin ni leh thla leh arsi hote siama khawvêla hmun tlâwm ber ran inah a piang ang tih an ring lo ang. Tû mahin mâwi taka leilung siama khuhtu chu ran inah saruakin a lo piang ang tih an ring ngai lo ang. Tû mahin khawvêl leh a chhûnga thil awm zawng zawng siamtu chu a thilsiam mihringah a lo chang ang tih an ring bawk hek lo ang. Tû mahin Pathian Engkimtitheia Fapa, Engkimtitheia ni ve tho chu nausên puan thap hrip hrepa tuam tùrin a lo pian an ring ngai hek lo ang. Mahse chutiang dinhmun chu rawn luah thlapin Pathian Fapa chu mihringah a lo piang tlat si. Miten an beisei lohna hmunah Pathian Fapa chu an hmu ṭhin a ni. 

Ran chaw pêkna thlêng leh Kraws hian Isua nunah hian a kil hmun pawimawh an luah ve ve a ni. Khual bûkah hmun an chan loh avàngin ran inah an thleng a; miten ‘Hei zawng kan lal a ni lo’ an tih avàngin ani chuan Kraws a thlang bawk a. A pian tirhin hnarin a awm a; khawvêl a chhuahsan dâwn pawhin hnâwlin a awm leh a. A pian tirhin ran chaw pêkna thlêng hawh chawpah an muttîr a; khawvêl a chhuahsan lai pawhin mi thlân ruak hawh chawpah a ruang an zalh bawk a. A sèn têt aṭangin kraws a hmachhawn nghâl a; retheihna kraws, saruakna kraws ngei chu. Pianna hmun tlâwm bera a pian bâkah thihna tlâwm ber leh râpthlâk bera an ngaih hmangin tihhlum a ni a. Kan tân tihretheiha lo awmin a retheihna avàng chuan tihhausakin kan lo awm ta a ni.