Guest writer
Revd Chuauthuama
BIBLE-A HMING ZIAH DAN LEH LAM DAN
ZONET Faksèlna hi ka en hman ngai mang lo a; hmân deuh khân tûk khat chu hna thawk chungin ka ngaithla fuh ve hlauh mai a; ka hming lo lan ve ṭum tak a ni hlauh lehnghâl a. Ka hming sawi langtu lah chuan min han dìm lo lailêng khawp a; ka nuih a tiza angreng hle a ni. Amah chu nu pakhat a ni a, tlêma kum upa lam hnaih a nih tawh hmêl a. A thu thawn kha ama phuah nge ni ang a, mi dang phuahsak tih hriat a châkawm khawp mai. Huat ena en chi pawh a ni lo a, a ngaih dàn kha tlang takin a sawi ve mai a ni. Kha nu khân ka thu ziah a helh ber chu Vànglaini (30.4.2016)-a chhuakah MAL Foundation Day hman ni-a hun serh hmangtu thusawiah Mizo ṭawng a hman dik tâwk loh ka sawi zuinaah khân, “A hman dik loh pakhat chu ‘Is-ra-el’ ti loin ‘I-sa-rel’ a han ti a; thuhril
ṭhin tân phei chuan ‘I-sa-rel’ tih hi a chi tawh loh; Silchar tih aia Hringchàr, Kolkata tih aia Kulkhut tih ang vêl a ni. Ani chauh hian I-sa-rel a ti a ni lo, Pastor leh Kohhran Upa tam tak pawh hian I-sa-rel zuk la ti tlat a!” ka tih kha a rawn tâwng a ni ber a. A thusawi khaikhâwm nân chuan, “Kan khuaah chuan ‘ou’ ka ti thou thou” tih ang vêl a ni!
A ni lah tak a, Bible-a hmun hming emaw mihring hming emaw kan ziah dàn leh lam dàn hi a rual lo angreng khawp mai. J. F. Laldailova (L) kha Mizo Bible ching let nasa ve tak a ni a; mahse a chin leh dàn kha a dik vek chuang lo. A sawia ka pawmpui deuh ber erawh chu ‘tin’ tam lutuk a tih kha a ni a. Hebrai ṭawnga ‘we’ leh Grik ṭawnga ‘kai’ kha Mizo Bible letlingtute hian ‘tin’ tiin an dah deuh vek emaw tih tùr a ni a. ‘Tin’ hi ṭawngah chuan thâwk lâkna ang deuha hman awl tak, ziakah erawh chuan a tel miah loha khawsak theih a ni lawi si. Chanchin Ṭha bute-ah hian ‘tin’ hi a tam zual a; han chhiar pawh hian a bawl thluk a ni ber mai. Marka bung khatnaah chauh pawh hian ‘tin’ 30 a awm hman. Hêng ‘tin’-te hi chhiar tel lo lui ila, mi ṭhenkhat chuan an lo sawisêl hmanhmawh leh pek ang a; a thu erawh chu a mâm zâwk si lawi ang. Hebrai ṭawnga ‘we’ leh Grik ṭawnga ‘kai’ hi ‘tin’ tih ringawta letling loin a awmna hmun azirin ‘chuvàngin, chutichuan, tichuan, nimahsela, chu bákah, etc.,’ tiin lehlin theih a ni. ‘Tin’ hi ṭawngah chuan hman awl hle mah se, ziakah chuan telh miah lo mah ila, kan thu ziah kha a kim lo chuang miah lo. Lehkhabu eng emaw zât ka ziak tawhah hian ‘tin’ ka la hmang miah lo. Mi thu ziak ka edit pawh hian ‘tin’ awm zawng zawng hi paih fai vek ka châk ṭhin!
J.F. Laldailova khân Bible a chin leh vêla a sawi ṭhin chu Bible-a hming
ṭhenkhat Mizo Bible-a ziah dàn leh English Bible-a ziah dàn inmil lo deuhte a ni. Pahnih khat lek lo thur chhuak ila. Aigupta hi English Bible-ah Egypt tih a nih avàngin inpersan lutuk deuhin a hria a ni ang, a sawi sâwp zînga pakhat a ni. Mizo Bible-a Aigupta tih a lo nih chhan hi Grik ṭawnga Aiguptos aṭanga lo kal a ni phawt a. Thuthlung Hluiah Hebrai ṭawngin Mitzrayim tih a ni daih a; mahse Grik ṭawnga Thuthlung Hlui an lehlin hmasak ber Septuagint-ah Aiguptos an lo tih avàngin Grik Thuthlung Tharah pawh Aiguptos tih a ni a. Latin Bible (Vulgate)-ah chuan Aegyptus tih a ni ve leh a; Mizo Bible letlingtute hian Latin Vukgate hi an zui emaw tih mai tùrin Aigupta an lo ti a ni. English Bible-a Egypt tih hi Mizo Bible-ah Izip tiin emaw lo dah ta sela, kan pawm thiam ngût ang emaw le?
Aiguptos ti-a Grik ṭawnga an lo phuah chuan Aigupta mite ṭawng a phawk chhuak teuh khawp mai. Aigupta miten an ram hming chu Hi-ku-Ptah an ti a; Ptah chu Aigupta mite pathian pakhat hming a ni a. Hi-ku-Ptah awmzia chu ‘Ptah thlarau in’ tihna a ni. Ptah chu siamtu pathian, finna leh themthiamna pathian anga an ngaih a ni. A nupui chu Sekhmet-i a ni a, a fapa chu Nefertum-a a ni; Aigupta ram khawpui lian pakhat Memphis-a mite pathian biak ṭhin a ni. Memphis khawpui chu Ptah humhimna hnuaia awmah an ngai a; an temple ropui tak chu Hut-ka-Ptah an ti a; hei hi chanchin ziaktu pakhat Manetho-a (ca. 3rd century BC) chuan Grik ṭawngin Aiguptos tiin a dah a; chuta ṭang chuan English ṭawnga Egypt tih pawh hi a lo chhuak a ni.
J.F.Laldailovan a sawi sâwp deuh pakhat chu Jakoba tih hi a ni. English Bible Thuthlung Tharah James tih chu Mizo Bible-ah Jakoba tih a ni teh daih chu inchu lo a ti a. English Bible-ah pawh hian Thuthlung Hluiah chuan Jacob (Jakoba) tih kha Thuthlung Tharah pawh Jacob (Jakoba) tih vek a ni a. Thuthlung Thar mi bîk erawh chu James tih vek a ni thung. Jakoba hi Hebrai ṭawngin Yaakob tih a ni a; heta ṭang hian Muslim hming Yakub tih hi a lo chhuak a. English Bible-a James tih hi Grik ṭawngah Yakobos tih a ni. Hebrai alphabet-ah J tlukpui awm ve loin Y erawh a awm thung. Europe ram tam takah Y hi I anga hman ṭhin a ni a; kum zabi 17 hma lamah khân Continental Europe-ah chuan I hi J anga hman a ni bawk a. A hmanna azirin a chângin J angin a ri a, a chângin I angin a ri thung a. J ti-a ziahna hmun tam takah tûn thlengin I angin an lam ri
ṭhin (Juventus - Iuventas). Grik ṭawnga Yakobos chu Latin ṭawngin Jacobus tih a ni a; chuta ṭang chuan Mizo Bible-ah Jakoba tih a lo ni ta a. English Bible-a James tih hi chu Spanish ṭawngin Jaime, Catalan-ah Jaume, Old French-ah James; chuta ṭang chuan English-in James a lo piang ta a ni.
Kan thupui ber luhchilh tawh tak tak tawh ila. Mizo Bible hman lai leh lehlin tharah hming ziah dàn a hrang ta lutuk hi a pawi khawp mai. Mizo Bible lehlin tharah hian mihring, ram leh khaw hmingte hi Mizo thei ang berin dah a ni a. Bible bu hming Thuthlung Hluiah - Zefania; Thuthlung Tharah - Mathaia, Efesi, Filipi, Filemona. Mihring leh thil dang hming pawh nasa taka tihdanglam a ni: Farawa, Filemona, Farisai, Filipa, Filipi (khua), Filistia, etc. Bible hman laia Nazareth kha Nazaret tih a ni bawk. Kristian Hla Bu-ah hian ziah dàn dang deuh hman a lo ni leh bawk a - Kanan (Kanaan), Faroa (Pharaoa), Nazaret. Bible leh KHB-a ziah dàn inang lo pawh hi a fuh chiah lo! Tûnah hian BSI (Aizâwl Auxiliary) hnuaiah Bible lehlin thar hi Mizo
ṭawng ziah dàn en ṭhat mêk a ni a; hetih lai hian hming ziah dàn tih-Mizo lutuk hi Bible hman laia mi ang hian dah leh ni se, thil ṭha tak a ni ang. BSI (Hqs) lamah phalna lâk a ngai a nih pawhin dîl mai sela.
Mizo Bible hman laia hming ziah dàn dik lo awm zeuh zeuh kha chu OV–2013 Revised Edition-ah hian tihdik a ni tawh hlawm a. Thil pakhat chu Hebrai ṭawngah hian Gender chi hnih - Masculine leh Femnine Gender chauh a awm a; engkim hi a nu emaw a pa emaw a ni vek mai. Mihring taksaa bung hrang pahnih (pair) awm chi - mit, beng, kut leh kete hi a nu (feminine) an ni a; ram leh khuate hi a nu an ni bawk. Hebrai ṭawngah hmeichhe hming tam tak tàwpah ‘ah’ (â) a awm a; entir nan - Sarah, Zeruiah, Ziporah, etc. Hemi ngaihsual avàng hian Mizo Bible hman lai hmun
ṭhenkhatah Joaba kha ‘Zeruii fapa’ tih tùrah ‘Zeruia fapa’ tih a ni a; hmun ṭhenkhatah erawh chuan a dikin ‘Zeruii fapa’ tih a ni. Kum 2013 Revised Edition-ah erawh chuan ‘Zeruii fapa’ tih vek a ni ta.
Bible-a hming ṭhenkhat lam dànah Chhim leh Hmàr tih dàn a hrang nual. Chhim lamin Jo-ba tia an lam chu Hmàr lamin Job-a an ti a, Chhim lamin Jo-na tih chu Hmàr lamin Jon-a an ti thung; Mar-ka tihah hian kan lungrual hlauh. Bible-a mihring hming tàwpa ‘a’ leh ‘i’ hi Mizo hming tâwpa ‘a’ leh ‘i’ ang hi a ni a; chuvàngin a lam dànah hian Mizo hming lam dànin lam vek ila. Hming ṭhenkhat kan lam dik loh laklawh tawh, thlak har kan tih tur erawh a awm nual ang - Davida, Evi, Kaina, Ruthi, etc. Kan fate hmingah ‘David’ kan phuah tel chuan kan ti-Da-vid-a thiam a; chutiang bawkin Ruth pawh kan ti-Ruth-i thiam bawk. Bible-a mi a nih veleh kan ti-Da-vi-da ta tlat a, Ruth-i pawh kan ti-Ru-thi tlat bawk. Hebrai hmeichhe hming ṭhenkhat tàwpa ‘ah’ awm chu ‘i’ ti-a thlâk a ni hlawm: Sarah - Sari, Zipporah - Zipori, Zeruiah - Zeruii, etc. Hêngte hi Sara-i, Zippora-i, Zeruia-i tih zâwk tùr ni àwm tak a ni.
Tûnah hian BSI (Aizâwl Auxiliary) chuan Mizo Bible hman lai (OV, 2013 Revised Edition) hi English Standard Version beh chhana ennawn a tum a; BSI Hqrs phalna a nghâk mêk a ni àwm e. Chutianga en ṭhat a nih dâwn tákah chuan mihring hming ziah dàn hi tihdanglam hun tak a ni lo’ng maw? Mihring hming zawng zawng hi mipa chu a tàwpah ‘a’ a awm a; hmeichhia chu ‘i’ a awm thung a; hêng ‘a’ leh ‘i’ te hi Mizoin kan belh chawp a nih avàngin hming tak nèn a inkârah hyphen (-) dah vek ila (entîr nân: Solomon-a, Rakil-i tiin); tichuan Bible-a hmingte hi lam fuh loh a awm tawh lo ang. Hming langsàr zual, kan lo hman
ṭhan tawh Davida, Evi, Kaina, Ruthi, Marka, etc., erawh chu thlâk harsa deuh tùra kan rin chuan a bîkah ngaiin hman zui ni chauh sela, hming dang zawng erawh chu a tâwpa ‘a’ ‘i’ nèn hyphen (-)-in daidang vek ila, lam sual kan pumpelh thei ang. Entîr nân:- Aron-a, Bezalel-a, Eutuk-a, Jethro-a, Maharsalalhasbaz-a, Nebukadnezar-a, Esther-i, Miriam-i, Johan-a, Nikodem-a, Paul-a, Pilat-a, Priskil-i, etc. Lo ngaihtuah ve teh u. Bible hman lai hi ennawn a nih chuan hming ziah dàn hi siam ṭhat hun lai tak a ni ang.