Guest writer
Revd Chuauthuama
ENGLISH STANDARD VERSION LO PIAN CHHUAH DAN
English Bible bu kim chhuak hmasa ber chu Wycliff’s Bible (1382) a ni a. William Tyndale-a (1494 - 1536) khân Thuthung Thar bu kim leh Thuthlung Hlui zâtve vêl a letling hman niin an sawi a; Tyndale-a lehlin hian a hnu lama English Bible lehlin a kaihruai thui hle. English Bible dang chhuah kum: Miles Coverdale-a Bible (1535); Thomas Matthew Bible (1537); The Great Bible (1539); Geneva Bible (1560); Bishop’s Bible (1568); Catholic lehlin The Rheims - Douay Version (1610); The Authorised Version (1611).
The Authorised Version (AV-1611) hi USA-ah King James Version (KJV) tih a ni thung a; AV tih aiin KJV tih hi a lâr zâwk ta mah mah a ni! KJV lehlin nâna NT bîka an innghahna ber chu ‘Textus Receptus’ an ti a. ‘Textus Receptus’ chu kut ziak Byzantine text-type-a innghat a ni a. Hei hi Erasmus-a’n Greek Thuthlung Thar a buatsaih innghah nân a hman ber kha a ni a. Erasmus-a Greek Thuthlung Thar chu Byzantine Text-a innghat a ni a; Latin Vulgate aṭangin Greek ṭawnga lehlin chhàwn a nei bawk.
KJV chhuah tirh chuan dodàlna a nasa ve hle; kum 40 zet chu namên loa do a tâwk a. The Long Parliament khân ennawn tùr ti mah se ennawn hmain ṭhiah a ni ta hlauh a; a tàwpah KJV chu a dingchang ta nge nge a. Thuhmahruai an ziah dàn hian dodàlna boruak a tidai thui hle: “Lehlin thar kan mamawh ang tih emaw lehlin ṭha lo ṭha zâwkin kan siam ang tih emaw kan ngaihtuah lo a, lehlin ṭha tak kha ṭha lehzuala siam kan tum a; lehlin awm tawhte kan sawisêl lo a, kan hnualsuat thiang hek lo, Pathianin a kohhranho tihpuitlin nân a ruatah kan ngai a; hriat reng pawh an phû a, an thawh rahah kan chuang ve chauh zâwk a; ṭha taka an lo tih kha ṭha lehzuala tih dàn kawng kan zawng mai a ni” tiin an ziak a ni.
KJV chu English Bible zîngah kum 400 lai ngainat hlawh ber ber a ni. Amaherawhchu KJV buatsaih laia kut ziak bu hlui an hman aia hlui zâwk leh rin tlâk zâwk an hmuh chhuah belh zêl a. Chûng kut ziak bu hlui hmuh chhuah tharte hmang chuan Hebrew Thuthlung Hlui leh Greek Thuthlung Thar tihchhuah a ni a. Codex Vaticanus, Codex Alexandrinus leh Codex Sinaticus-te pawh hman ṭangkai tùr a awm ta bawk a. Chutih lai chuan Westcott-a leh Hort-an kum 30 zet an beih hnûah Greek New Testament rin tlák tak an tichhuak bawk a. Thuthlung Hluiah ni se, kum zabi 10-naa mi Ben Asher Text chu hmuh chhuah a ni bawk a. KJV chu a hun laia kut ziak bu hlui rinawm ber berte hmanga lehlin ni mah se ṭhat tâwk lohna a nei tih hriat belh zêl a ni. Hêng thilte avàng hian KJV ennawn chu tihmákmawh a ni.
February 10, 1870-ah Convocation of Canterbury-ah KJV ennawn remtih a ni a; ennawn tùrin - Anglicans, Baptists, Congregationalists, Methodists, Presbyterians leh Unitarians aṭangin mi 54 an ruat a. An ennawnna Revised Version Thuthlung Thar chu May 17, 1881-ah Britain-ah tihchhuah a ni a; May 20, 1881-ah USA-ah tihchhuah a ni ve leh a. Kum 1885-ah khân Revised Version Thuthlung Hlui pawh tihchhuah a ni. Kum 1901-ah American English zuia buatsaih American Standard Version (ASV-1901) chu tihchhuah a ni leh bawk. Revised Version Thuthlung Thar bîkah chuan hmun 30,000 vêlah tihdanglam a ni. Thuthlung Thar ennawnnaa Greek Thuthlung Thar an hman hi KJV NT Greek Text aiin ṭha zâwka ngaih a ni a; ennawnnaah Greek grammar leh syntax kalhmang dik zâwk an zui a; an lehlin dàn chu ‘literal translation’ a ni ber a. Revised Version (RV-1885) chu Mizo Bible lehlin nâna hman a ni.
American Standard Version (ASV-1901) an tihchhuah aṭanga kum 10 lekah ASV ennawn an duh leh ta a; a chhan chu - papyri hmuh chhuah thar vàng te, tûnlai ṭawng mila Bible lehlin thar awm vàng te, kut ziak bu hmuh chhuah belh vàng te, chîk taka Bible thu zirna (textual criticism) ṭhan nasat vàng te a ni ber a. Kum 1929-ah International Council of Religious Education chuan ASV copyright chu neiin ASV chu an ennawn ta a. Hebrew Thuthlung Hlui consonantal Text leh Westcott & Hort’s Greek Thuthlung Thar Text kha innghah nân an hman ber a ni a. Qumran pûka Thuthlung Hlui bu hmuh chhuahte chu an en tel bawk. Kum 1946-ah Revised Standard Version (RSV) Thuthlung Thar tichhuakin 1952-ah RSV Bible bu kim an tichhuak a; kum 1971-ah ennawn ngai zual an ennawn leh hnuin RSV Bible chu an tichhuak leh ta a. RSV Bible chu KJV Bible aiin a English a tûnlai zâwk a, chhiar a nuam a; KJV English kalhmang erawh chu a zui thui hle.
Bible lehlin eng mah hi dik famkim a awm thei lo a; hmun ṭhenkhatah lehlin ṭhenkhat a ṭha bîk thei a; hmun dangah lehlin dang a ṭha zâwk thei bawk. Kut ziak bu hlui hmuh chhuah belh zêl avàng leh thiamna lo sâng zêl avàngin National Council of the Churches of Christ in the USA chuan kum 1974-ah khân RSV ennawn tùrin a ruahman ve leh ta a ni. RSV ennawn nân Thuthlung Hlui ah Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS-1977) hman a ni a; Thuthlung Thar ah chuan United Bible Societies buatsaih The Greek New Testament (Third Corrected Edition-1966/1983) hman a ni. English kal phungah chuan RSV ang bawkin a theih chen chenah King James tradition zui tùra tih a ni. Kum 1989-ah New Revised Standard Version (NRSV) chu tihchhuah a ni a; NRSV chu RSV angin literal translation a ni lo a, dynamic equivalent translation an zui zâwk a; inclusive language pawh an hmang uar hle. Mizorama Roman Catholic-ho Bible lehlin ‘Bible Thianghlim : Catholic Edition’ (2015) hi NRSV aṭanga lehlin a ni.
Kum 1990 chhoah khân Biblical scholars leh Pastor-hoin Bible lehlin thar ṭûla hriain National Council of Churches of Christ (USA) hnênah RSV ennawn phalna an dîl a. Chûng mi thiamte chuan kum 2001-ah khân RSV ennawnin English Standard Version (ESV) chu an tichhuak a. Anni hian RSV Bible thu 6% vêl an ennawn a; lehlin dànah ‘literal translation’ an zui a; ṭawng kal phungah ṭawng bul lam grammar, syntax leh idiom chu English kal phung zui hrâm hrâm tùr tih a ni a; hmànlai ṭawng hlui tam tak ṭawng thar, hriat thiam awlsam zâwk hmanga thlák a ni.
ESV Bible-ah hian Thuthlung Hlui lehlin nân Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS-1977) hman ni mah se Septuagint (Lxx) pawh an en tel a. Apocrypha lehlin nân chuan Ralhf’s Septuagint leh Stuttgart Vulgate an hmang a. Thuthlung Tharah chuan 83% chu Nestle-Aland Novum Testamentum Graese, 27th Edition hman a ni a; hei hi The Greek New Testament (UBS - Fourth Edition) nèn thuhmun titih a ni. Dead Sea Scrolls, Samaritan Pentateuch, Syriac Peshitta, Latin Vulgate te an râwn tel bawk. Kum 2007-ah khân tlêm azâwng ennawn a ni a; grammar leh a thu awmze chian zâwk nân thumal 360 vêl khawih danglam a ni. Kum 2009-ah Apocrypha an tichhuak bawk a. Kum 2011-ah edition hnuhnung ber tihchhuah leh a ni a; hemi ṭumah hian hmun 276-ah tihdanglam leh a ni.
Bible lehlin thar tam tak a awm tawh a, mahse ṭhenkhat chu hun rei lo tê-ah hluihlâwn an ni. Bible lehlinah hian ṭha ber a awm thei tak tak lo a; English Bible zîngah pawh lehlin ṭha tluantling a awm thei bîk lo. Kum 40 zet kal tawhah khân The New International Version of the Bible (1973) chu tihchhuah a ni a; hei hi KJV ennawnna ni si lo, KJV kal phung zui deuha lehlin a nih avàngin mi ngainat a hlawh hle a. Roman Catholic mi thiamho buatsaih The New Jerusalem Bible (NJB) pawh hi a ṭha hle bawk. Mahse hêngte hi ‘ṭha ber’ kan ti thei ngawt bîk lo; chutiang bawkin KJV ennawna a English tihtûnlaina ‘New King James Version’ (NKJV) pawh ‘ṭha ber’ tih ngawt chi a ni lo!
English Standard Version Bible (ESV) lo chhuah hnûah Biblical scholars leh Pastor zîngah faktu an tam hle a. A thu chhiar a nuam a; ṭawng bul lam awmzia a phawk chhuak ṭha hle bawk. Thil pakhat chhinchhiah tùr erawh chu ESV Bible hi a bul aṭanga a tàwp thlenga lehlin thar hlak a ni lo. ESV Bible chu NRSV Bible ennawnna ni loin RSV Bible ennawnna a ni zâwk a. Ṭawngkam hman dànah pawh King James tradition a zui ṭha hle,
ṭawngkam hlui zualte erawh chu thlâk a ni. ESV Bible thuhmahruaiah chuan, “Ṭawmngkam hlui tawhte chu tûnlai hman dàn angin dah a ni a; châng pawimawh zual lehlinah tihdikna pawimawh tak siam a ni bawk” tih a ni.
Mizo Bible bu kim kan neih kha 1959 a ni a; chuvàngin ennawn hi a hun ve hle tawh a ni. BSI (Aizâwl Auxiliary) chuan ennawn a tum mêk a; enawnna atâna hman tùrin BSI hmunpui lam
aṭangin ESV hi an rawn thlang a; ESV hi tûnlai English Bible chhuakah chuan hman àwm ber pawh a ni rêng a. Hmun ṭhenkhatah erawh chuan ESV pawh hi Hebrew OT Text emaw Greek NT Text emaw aṭanga pèn kawi châng a neih avàngin chutiangah chuan original Hebrew & Greek Text zui a ṭhat zâwk a rinawm. Mizo Bible hi ennawn a nih chuan word-for-word translation leh thought-for-thought translation inkârah a theih chen chen kalpui ni sela a ṭha ang.
Mizo Bible hman lai ennawn a nih chuan mihring hming ziah dàn hi tihṭhat hun lai tak a ni ang. Entîr nân - David-a, Ruth-i, Salom-i, etc. Hebrai hmeichhe hming ṭhenkhat, a tâwpa ‘a’ awm ‘i’ hmanga thlâk nghâlte pawh hi tihdanglam hret a ṭha ang em? Entîr nân - Huldi aiah Hulda-i, Zipori aiah Zipora-i, Zeruii aiah Zeruia-i tiin. Mizo Bible lehlin thar an en ṭhat mêk lai hian mihring hming tih-Mizo lutukte hi Bible hman laia mi anga dah leh vek a ṭha zâwk lo’ng maw? A tàwpa ‘a’ leh ‘i’ erawh chu a chunga sawi khi zui ni se. Bible hming ziah dàn chungchâng sawi ho tùr hian BSI (Aizâwl Auxiliary) hian inràwn khâwmna ko thei sela, a ṭha hle lo’ng maw?
Mizo Bible ennawn tih hian tûna mi hi a ṭha lo hle tih vàng ni loin, innghah nâna hman Revised Version (1885) kha a lo hlui ta deuh a; Bible kut ziak bu hlui tam tak hmuh chhuah belh a ni ta bawk a. Tûna kan Bible hman laiah hian lehlin fuh chiah lo a awm nual a; a thu kal hmang inkal thelh, siam rem ngai a awm nual bawk a; ṭawngkam ṭhenkhat chu a lo hlui ta deuh a, ṭhangthar tân hriat thiam a harsa ta deuh bawk a. Chûng thil avàng chuan Mizo Bible lehlin hi ennawn a ngai a; lehlin ṭha tak leh chhiar nuam tak kha ṭha lehzuala siam a ngaih avàngin ennawn kan mamawh hle a ni. Innghahna atân chuan KJV buatsaihtute thuhmahruai tàwp lam, “ṭha taka an lo tih kha ṭha lehzuala tih dàn kawng kan zawng dâwn” tih kha ni zêl sela.