Revd Chuauthuama huang INKOH DAN

“Emâw” (E hi ‘elo’ tiha e anga lam tùr a ni a; ‘mâw’ lai hi riakmâw tiha mâw anga lam tùr) ti-a inkoh hi in hre ngai em? Kan naupan lai khân kan khuaah chuan nula leh hmeichhe tleirâwlho inkoh dàn a ni, a mawi khawp mai a, “Ka ṭhian” an intihna ang a ni ber àwm e; hmun dangah hetianga inkoh hi an chîng ve em ka hre lo. Mi
ṭhenkhatin Râlte ṭawng niin an sawi a; mahse Râlte ni lo pawhin an hmang tho. Kan naupan lai khân Puitling Sunday School-ah nu leh pate hi an fa hming koh (fa upa ber) hmingin an hming ziah a ni. Ka nu pawh a hminga ziak loin “Lianchhûnga nu” tih a ni a; chutiang chuan hming an lam ṭhin. Eng tik aṭang khân nge hetianga hming ziah hi bànsan a nih ták? Ram buai hnu a ni mai thei. Sunday School loah pawh an inkoh chuan fa upa ber hming hmangin an inko ṭhin.

India ram hnam dang zîngah chhûngkhat laina leh ṭhen leh rual inkoh dân kimchang deuh zâwk nei an awm mai thei. Sâpho khu first name, second name, third name nei an ni fur a. Keini angin Pi/Pu an hmang ve ngai lo a; Mr/Mrs tih hi an hman uar tak chu a ni. Inhmêlhriat ṭha kârah chuan first name hmangin an inko a; inhmêlhriat ṭha lêm loah chuan last name hmangin an inko ṭhin. Mizo hian hming pakhat chauh kan neih pawhin inkoh nân chuan phel hrâm kan chîng a; an hming awmzia ni lo puia inkoh kan chîng viau bawk. Laltholoa chu “Thoa” tiin koh a ni tlat a; Saighîngloa pawh “Saia/Nghînga” tiin koh a ni tlat bawk. Middle School kan kal laia kan Headmaster kha chuan hming phelah pawh a chhe lai bera mi koh a chîng! Tûn hma chuan hming hi chu eng anga sei pawh ni se, ziah zawm vek tùr tih a ni ṭhin a; tûnah chuan kan zàwm ta lo hle: Lal Ropuia, Lal Rinawma, Lallian Mawia, etc., tihte kan ni ta fur mai. Mizo anga hming pakhat phel darh chîng hnam dang awm ve maw? Khawchhak lam Zo hnathlâkho khian keinin hming pakhata kan ziah zawm ṭhin hi an phel darh a; tûnlai zin veivah uarna hunah chuan a ṭha phian ang. Entîr nân:- Pêk Muan Cuang, Lal Tin Hre, That Tin Lian, etc., an ti.

Hmàn ni lawka MUP inkhâwmpui khân tûnlaia ‘pizawn/ puzawn’ inkoh dàn thar “Ka nu/ Ka pa” tih hi an ngaimawh deuh emaw ni? Hmànlai inkoh dànah chuan pizawn/ puzawn-te chu “Ka pi/ Ka pu” an lo ti ṭhin tih chu hnial rual loh a ni. Pizawn/ puzawn hi engti anga lo chhuak nge tih sawi chian theih a ni lo ang. Mâkpa tân pi leh pu atâna zawn ni loin an fate lo piang tùr tâna pi leh pu tùra zawn an ni zâwk lo’ng maw? Pizawn tih hian nupuite nu chauh a kâwk bîk em? An fanute chu a kâwk tel em? Puzawn erawh chuan nupuite pa chauh kâwk loin an fapate leh an tupate thlengin a huam a ni ang. Mizo dànah pu hi bàn thiang lo a ni a; kan puzawnte kha thi tawh mah se, mipa dang an awm taah lo a nih chuan a nupui emaw, a fanu emaw thlengin pusum la eitîr zêl an ni tlat mai! Mizo tih dàn phung pângngai alâwm tih avànga nupuite nu leh pa koh nân “Ka pi/Ka pu” tih zêl kher hi thil ṭûl a ni chuang lo ang. Inkoh dàn hian inzawm dàn thûk leh thûk loh a hril thui hle a; mi mal inkârah innèl tawn dân pawh a lantîr thui hle bawk. Miin a nupui nu leh pa an kohin “Ka nu/ Ka pa” a tih hi a sualna a awm lo; anmahniin nuam an tih ber kha hmang mai se. MUP pawhin pizawn/ puzawn koh dàn mai mai aia buaipui tùr thu tling zâwk an ngah lo’ng maw?

Zirtîrtu nih hi a nawmna tak a awm a; inthlahrunna titamtu a nihna chin a awm bawk. HSLC ka pass hlimin Middle School pakhatah thla 5 emaw chauh ka thawk a; chutih lai chuan Class IV hmeichhe naupang te reuh tê, Dàwrpui Vêngthara mi chu fiam chîkah ka neih a. School ka chhuahsan hnu kum 10 dâwn laiah Town Bus-ah ka lût a, nula pakhat hian seat min lo kian vat a, tu nge a nih ka hre tawh miah lo; chu nula tê chuan, “Sir, hetah hian ṭhu rawh,” a lo ti reuh a. Ka ṭhut hnu chuan, “Hmâna i zirlai kha ka nia,” a ti a; a hawihhàwmna dawngtu ka ni bawk a, fel ka ti hle mai. Aizâwl Hmâr Presbytery la zauh deuh lai khân Electric Vêngah Presbytery Inkhâwmpui kan nei a. Ka thlen inte monu chu High School-a ka thawh laia kan zirlai a ni a; ani chuan, “Sir, kan ina i lo thleng chu kan va lâwm êm!” a lo ti a. Amah chu lehkha thiam sâng tak, College-a thawk tawh a ni nghe nghe a; tûnah phei chuan MZU-ah Professor a ni tawh.

Vànglainiin ‘Zoram Titi’ a buatsaih, Aijal Club-a neihah min rawn sâwm ve a. Ṭum khat chu thusawi tùra bân ka phar rual chiahin nu pakhatin bân a lo phar ve a; mahse chu nu chuan ka bân phar a han hmuh chuan sawi hona kaihruaitu hnênah, “Sir hian sawi hmasa rawh se; kei chuan Sir sawi zawhah ka sawi ang,” a rawn ti ta mai a. A lam hawiin ka han en a; hmâna Electric Vênga mi tho kha a lo ni a; kei aia degree sâng daih doctorate degree neiin MZU Professor-ah a ṭang tawh a; kum 35 kal tawha kan zirlai, tûna dinhmun sâng leh zahawm taka ding tawh chuan mipui hriatah ‘Sir’ min la ti a, min la zah der thiam êm êm mai kha mak ka ti a; amah chu ka ngaisàn phah lehzual a ni. A zirtîrtu hlui nih a nuam a, a zahthlâk letling bawk. Ani chang a ni lo, High School-ah kum 6 dâwn lai lo thawk ve ta chuan zirlai eng emaw zât ka lo hrawn ve hman a; chûngte chu tûnah hian officer lian tak tak an ni a, han inhmuh nikhuate hian, “Sir, i dam maw?” an ti a; an office-ah kal ila, min lo zahder thiam êm êm a. Ṭhenkhat phei chuan khawlaiah ‘salute’ min pe nia! An va fel hlawm tak êm!

WhatsApp group pakhat ‘Mizoram Synod Pastor’ tihah hian inkoh dàn chungchâng hi an sawi lang leh zauh ṭhin a. Pastor ṭhenkhatin ‘Sir’ min rawn ti ṭhin a. Pastor ṭhenkhat chuan rawngbâwltu ni tlâng vek tawh ‘Sir’ la intih fo chu an ngaih dàn a ni lêm lo. Ṭhenkhatin Mission Vêngthlanga ATC awm laia zirte khân hotu hluite ‘Sir’ tih hi an uar lo deuh niin an sawi a. Durtlâng-a ATC hmun thar kan luah tirh khân zirlaitezîngah zirtîrtute ‘wish’ nachâng hre lo, ‘Good Morning/ Good Evening’ pawh ti loa pèl ngâwk ngâwk tâwk an awm ṭhin a. Khatih laia kan inzirtîr pakhat chu, “Hotute tawh chuan chibai bûk nachâng hriat tùr” tih kha a ni a. Kan Principal kha hetiang kawnga mi hawihhâwm tak a ni bawk a; chibai inbûk kawngah min kaihruai thui hle a. Tûn hnua Pastor ṭhenkhat titi aṭang hian, “Kan lo ti lutuk ta emaw ni dâwn le?” tiin ka ngaihtuah lêt rum rum mai!

Mairang-a PCI General Assembly neih kum, 2006-ah khân tûk khat chu kan zirlai hlui fel tak pakhat (BD pawh First Class-a pass)-in, “Sir, i dam em? I thlenna a nuam em?” tiin min lo bia a. A bula kan zirlai chhuak ve tho chuan, “Sir i la ti elo? Rawngbàwlpui’ ti ta che,” a lo ti thung a. Anni pahnih ṭawngkamah hian khawi zâwk nge i dawn châk zâwk ang? ‘Sir’ tih dawn châk vàng ni hauh loin chu mite pahnih chu tûn hnu thleng hian an nungchang ka khaikhin palh fo mai. ATC-a zirtîrtute hi Synod hnuaia Pastor zîngah 10% pawh an tling ngai lo mai thei a; chûngho chu an zirtîr chhuah Pastor ni tawhten ‘Sir’ an tih zui hian mi ṭhenkhatin an hre thiam lo titih dâwn a ni àwm e. Mi ṭhenkhatin rawngbâwlna thuhmuna luh tawh hnu pawha ‘Sir’ la intih fo chu tlàwmah an la a ni mai thei bawk. ATC zirtîrtuten zirlaite hnênah, “Sir min ti reng rawh” an tih a rinawm lo a; chutiang bawkin “Sir min ti tawh suh” tih ngawt chi pawh a ni kher lo ang (Rev. Dr R. Chhuanliana (L)erawh kha chuan tu emaw hnênah, “Sir min ti tawh suh,” a lo ti niin an sawi).

Zirtîrtu hluite ‘Sir’ ti-a koh zui zêl hi post-colonial perspective aṭanga thlìr chuan thil ṭûl lo angin a lang mai thei a; mahse mi mal inkâr thil a nih avàngin inrèlsak chi a ni dâwn em ni? Tûnlai hian Post-colonial perspective-a thil thlìr hi intihhmuh a ni ta viau a; mahse hetianga thil zawng zawng thlìr hi a dik vek lêm lo ang! Tih lutuk palh pawh a hlauhawm thei bawk. Inkohna pawh hi a kotu leh a kohate inkâr thil a ni a; an inhnaihzia emaw, an inzah thiamzia emaw, an inngainatzia emaw lantîrtu a ni thei. Mi dangin rèlsak chi a ni lo ang.