THIANGHLIM vs BAWLHHLAWH

Thianghlim leh bawlhhlawh kan tih hi a inang lo; a awmna hmun azirin a thianghlimin a bawlhhlawh thei bawk. Juda-ten thil thianghlim leh bawlhhlawh an thliar nasa hle; an lo zîk chhuahna tribal society-ah khân an chheh vêla mite nèn ngaih dàn hrang an neih tam tak a awm a; chûngte chu Bible-ah kan hmu a ni. Tûn thlengin Juda-ten ei tùr thianghlim tih bîk Kosher an la nei a; mi khirh deuhten chutiang Kosher chauh lo chu an ei duh lo. Bible-a sa ei thiang leh thiang lo, khawih thiang leh thiang lote hi tribal society an nih laia ngaih dàn an chhawm a ni. Thil ṭhenkhat phei chu an chheh vêla miten an chìn ṭhan, anni erawh chu Jehoa betu an nih avànga ti ve lo tùra khapsak an ni. “Kêl no sa a pui hnute tuiin i chhûm tùr a ni lo,” (Ex 23.19b; 34.26; Dt 14.21) tih pawh hi Kanaan miten pathian biaknaa an tih ṭhin, ti ve lo tùra khap a ni!

Leviticus bu-a sa ei thiang lo tam tak hi sa hel ei chi an ni a; a dangte erawh chu a sa awm dànin a zir tâwk loh vàng a ni ang. Eng vàngin nge vawk sa ei khap a nih? Vawk sa hi Kanaan miten pathian hnêna inthawi nân an hmang ṭhin a; kum 430 zet Israel-te awmna ram Aigupta-ah chuan vawk hi an pathian zînga pakhat a ni. Chûng thil avàng chuan Jehoa betu Juda-te tân vawk sa ei khap a ni. Juda-ten tûn thlenga vawk sa an la ei duh loh laiin keini Mongolian thlahte erawh chuan sa duh berah kan neih a. Chinese-ho chuan vawk sa hi an duh khawp a, eng mah paih an nei lo. A hmul an duh a, lei tihṭhat nân a êk leh a ruh an duh a; a dang zawng chu an ei fai leuh a ni. An paih awm chhun chu a ‘ngêk’ chauh a ni a; a ngêk pawh paih phal loin an la record duh mai thei a ni!

Mizote pawh Chinese ang bawka Mongolian thlah kan nih avàng a ni ang, heti taka vawk sa kan duh ta mai hi! Mizo pa sa châk leh râwp tihreh nân vawk sa a
ṭha ber an ti. Kum 1959 vêlah khân Aizâwl Theatre Hall-ah Mizote hi Israel thlah kan nih leh nih loh debate ropui tak a awm a. ‘Israel thlah kan ni lo’ tih lama ṭang pakhat Upa Chalhnûna (L) chuan, “Israel-te chu hnâr ngul sâng tak an ni an ti si a; keini lah hnâr ngul hniam tak, hnâr chakai êk nei kan ni bawk si. Hnâr ngul tâwi rawk khawpa bo zawng kan bo lutuk deuh a ni ang, Israel thlah kan ni thei lo ang,” a ti a. ‘Israel thlah kan ni lo’ ti lam chu an chak ta a ni. Upa Chalhnûna sawi ang deuh hian Bible-in ei loh tùra a tih vawk sa heti taka kan duh avàng leh tûnah phei chuan ui sa hial pawh sawi mawi thar kan nih ták hlawm avàng hian Israel hnam bo chu kan nih hmèl loh mai ni loin Bible thute hi ngial ngan taka lain sawi mawi chiam ṭhin mah ila, kan thil ei duh leh thiltih hian Bible kan pawm dàn a ṭhiat leh si ṭhin a nih hi maw!

Bible-a a lan dànin thianghlim leh bawlhhlawh chungchângah thil mak tak chu thianghlimna hi inkai chhàwn theih a ni lo a; bawlhhlawhna erawh chu inkai chhàwn theih a ni thung. Miin thil thianghlim khawih mah se, amah kha a thianghlim phah chuang lo. Miin thil bawlhhlawh a khawih erawh chuan a khawihtu chu a lo bawlhhlawh ta ṭhin a; amah chauh ni loin mi dang leh thil dang a khawih apiang chu a bawlhhlawh ve zêl a ni. Phâr natna veite chu mi bawlhhlawh an nih avàngin dah hran an ni a; an thil khawih apiang a bawlhhlawh avàngin phâr bula awm an duh lo. Thuthlung Thar hunah pawh phâr chu bawlhhlawhah ngaih a la ni reng. Tûnah erawh chuan phâr chu bawlhhlawhah ngaih a ni tawh lo; anmahni kan khawih avàngin bawlhhlawhah kan inngai kher lo bawk.

Bible sawi dàn chuan bawlhhlawhna thlentu tam tak chu mihring aṭanga chhuak a ni tlat! Thisen te, mipa bâw te, hmeichhe thla tin thi neih te, nau neihna thisen chhuakte chu bawlhhlawhna thlen thei vek a ni. Mipa leh hmeichhe inpàwlna aṭang thil chhuak, mipa bâw leh hmeichhia aṭanga tuihnâng chhuakte hi bawlhhlawhna thlen thei a ni a; nupa pawh zàna an inpâwl chuan a tûk tlai lam thlengin an bawlhhlawh a; inthen thianghlim nân tlaiah an inbual ṭhin (Lev 15.16–18). Hmeichhe thi nei chu a bawlhhlawh a, a khawih apiang a bawlhhlawh a, a ṭhutna apiang a bawlhhlawh a; a khum khawihtu te, an ṭhutna khawihtuten an puante an sû ang a, an inbual tùr a ni. Tu pawh thi nei lai mutpui chu ni sarih a bawlhhlawh ang (Lev 15.19–24). Hei hi Bible sawi dàn chu a ni a; a nih leh hetiang hian kan la zàwm rêng em?

Nu nau neiin fapa a hrin chuan ni 7 a bawlhhlawh ang a; fanu a hrin erawh chuan ni 14 a bawlhhlawh ang. Hemi bâkah hian fapa hring chuan ni 33 chhûng thil thianghlim a khawih thei lo a; fanu hring erawh chuan ni 66 chhûng thil thianghlim a khawih thei lo (Lev 12.1–5). Hetiang hi tûnah hian “Bible-ah a inziak alâwm” tiin zawm tum ta ila kan buai nasa teh ang chu. Feminist theologian-ho phei chuan, “hetiang inthliarna nasa lutuk” tiin an ngaithei hauh lo ang. Zâna nupa nihna hmang, a tûk tlai thlenga bawlhhlawha inngai miah lo, inbual chuang loa khawlai lêng ta ngâwk ngâwk hi eng zât tak awm ang maw? Heta ṭang hian Bible-a chuang zawng zawng hi ngial ngan taka zawm vek chi a ni lo tih a tichiang hle a ni.

Bible-in bawlhhlawhna thlen thei a tih pakhat chu mitthi ruang khawih a ni; ruang khawihtu chu ni sarih a bawlhhlawh ang (Num 19.11). Bawlhhlawhna chu inkai chhàwn theih a nih avàngin ruang khawihtu apiang an bawlhhlawh a, thil an khawih lehchhàwn apiang a bawlhhlawh zêl ang. Mitthi ruang khawih avànga bawlhhlawhten kalhlên kût an hmang ve thei lo (Num 9.6–11). Mitthi ruang khawih bawlhhlawhna thlentu a nih chhan ber chu mitthi thlarau kha hun eng emawti chhûng an ruang bulah la awm tùrah an ngai a; thlarau chuan ruang khawihtu chu a tina duh ang tih an rin vàng a ni. Juda-ten mitthi ruang chu bawlhhlawhna thlen thei a nih avàngin a rang thei ang berin an phûm a; an thih niin an phûm nghâl deuh ber ṭhin.

Mi ṭhenkhatin Bible-in mitthi ruang hi thil bawlhhlawhah a sawi avàngin Pastor/Kohhran Upa thite biak ina vui chu tih loh tùrah an ngai a. Hetianga sawi ṭhinte hian Bible-in bawlhhlawhna thlen thei a sawi zawng zawngte hi ngial ngan takin an pawm tawh bîk si lo. Bible thu ang taka lâk dâwn chuan ruang khawihtu tu pawh an bawlhhlawh vek tihna a ni. Amaherawhchu, Bible-in a sawi zawng zawng hi ngial ngan takin kan la vek tawh lo a, a ṭûl vek bawk hek lo. Bible hi Juda-te culture huang chhûnga lo chhuak a nih avàngin an hnam nunin a kaihruai thui hle tih hi hriat tel ve a ngai a ni.

Pastor/ Kohhran Upa tlêm te zîngah biak ina vui duh lo an awm a ni mai thei. Mizoram Presbyterian Kohhran erawh chuan Pastor/Kohhran Upa (active Elder) thite chu in lama thlah hnûah biak inah a vui ṭhin; chutianga vui zêl tùr chuan a nemnghet bawk (2014 Synod Gen. No. 11). Hei hi tihthar chawp a ni lo a; missionary-te la awm laia kan lo tih tawh, an ram lama an tih dàn kan lák chhàwn a ni ang. Sâpramah chuan Pastor/Upa chauh ni loin kohhran mi, thi zawng zawng chu biak inah an vui zâwk a. Lady Diana te ang fawr hlum ṭhak pawh biak inah an vui tho kha! An tih dàn apiang tih ve tùr tihna erawh chu a ni lo.

Mizoramah biak ina Pastor/Upa vui hi kum 93 kal tawha tih ṭan kha a ni a. Chutianga vui hmasak hriat theihte chu—ringtu hmasa ber zînga mi Kantu Duma (Aizâwl, 1923); Bilha Râlte (Hlimen, 1931) Bilha Râlte hi Upa pawh ni lo, rual ban zân lo deuh, Hlimen lal nupui Dârrotawii nuṭa, lal ina awm a ni; Upa Dârzakhama (Sihphîr, 1934); Upa Chhuankîla (Hlimen, 1939), Upa Chhuankîla hi a fanu Hmingchhûngi nèn an thi rual hlauh mai a; an pafain kuang khatah zalhin biak inah vui dun an ni; Upa Ngulzînga (Hlimen, 1936); Upa Lalbiaksiama (Mualphêng, 1951); Upa Saia (Hlimen, 1957). Pastor zîngah chuan biak ina vui hmasakte chu—Rev. F.J. Sandy (Durtlâng, 1926); Pastor Kama (Kâwlkulh, 1937); Rev. Chhuahkhama (Mission Vêng, 1929). Rev. F.J. Sandy leh Rev. Chhuahkhama-te chu biak in compound-ah phùm an ni.

Mitthi ruang hi tu ta nge? Mitthi chhûngte ta a la nih zêl rualin an ta chauh a ni pumhlûm bîk lo. Mizoramah hian mitthi intitatu kan tam a; hei hian thil buaithlâk a siam theih rualin kawng lehlamah a tiawlsam ve bawk. Mitthite chu an awmna kohhran ta an nihna chin a awm a; ruang buaipui erawh chu kohhran hruaituten an lo din YMA chan a ni leh hlauh thung. Kohhranin thlànmual a nei lo a, thlànmual chu khawtlâng ta a ni; khawtlângah chuan kohhran mite pawh kan tel vek. Pastor leh Kohhran Upa thite biak ina vui hian biak in a tibawlhhlawh lo; a chhan chu Bible-in bawlhhlawhna a sawi ang hi kan zàwm tawh lo. Mi ṭhenkhatin Pastor/Kohhran Upa thite biak ina vui hian fundamental rights kalh ni anga an sawi hi a dik lo ang; a chhan chu fundamental rights chu dam laite tâna siam a ni a, mitthite tâna siam a ni lo.