KEINI leh ANNI

Kâr hmasa (17.1.2015)-a ka thu ziakah khán kum dah sual palh a lo awm hlauh mai a; chûngte chu ka’n tidik hmasa ang e. Kum 1843-1844 tih tùr kha 1883-1884 tiin chhut palh a ni a. BC 4004 tih tùr kha hmun 4 laiah BC 4 tiin chhut sual palh a lo ni bawk a. Seventh Day Adventist ti-a ka ziah kha Seventh-day Adventist tih záwk tùr a ni ang. Ka hriat chian viau ni si kha chhut dik loh palh liau liau a ni, ka lo fîmkhur sêng lo deuh a ni ang. ‘To err is human, to forgive is divine’ tih a nih kha maw!

Mizote hian thil hi uluk takin ti ṭhin ila chuan ṭha taka ti thei kan ni ang. Mistiri-te pawh hian furniture an siam thiam viau a; mahse a ṭha ber thleng tùrin a tàwp dáwn lamah an uluk táwk lo fo. A màm tùr angin a mâm táwk lo a, a nalh tùr ang takin a nalh zo lo ṭhin. Kum 1971-ah khán Bharat Darshan party-ah telin Assam ram chhûnga High School naupang 500 chuangin India ram hmàr lam kan fang a. Aizâwl-a High School panga aṭangin zirlai 12 an thlan zîngah ka tel ve a. Tûna Mizoram Chief Secretary Pu Lalmalsàwma pawh hi K.M.High School aiawha kal zîngah a tel ve bawk a. Han pêng kâwi ta lawk ila, hmàn ni (17.1.2015) zîngah khán Pu Lalmalsàwma te nupa nèn Chanmari bazar-ah kan inhmu hlauh mai a. Chief Secretary bangla-ah a awm tawh emaw tiin “in va rawn kal hla ve” ka ti a; Chief Secretary bangla-a an la luah rih loh thu min hrilh chuan mak ka ti deuh a. Mahse India ramah hian milianho hian quarters chhuahsan hunah an chhuahsan lo fo a; hemi ni tak hian Lalu Prasad-a pawhin Delhi-a MP Quarters chhuahsan a remtih thu chanchinbuah a lo chhuak ve chiah bawk.

Kan thu pangngaiah kîr tawh ila. Kum 1971-a kan zin ṭum chuan Ludhiana-ah khuan mistiri thil siam lai kan en a. Thing mistiri hna lo thawk sil ve nial nual tawh ka nih avàngin hmuh nuam ka ti deuh a ni ang, en pawh ka en rei bîk hle a ni. An thil siam lehkha thapa an nawh ngunzia ka hmu a; keini chuan kan pha lo hle tih ka hria. Anni chuan mâm tak tak an duh a; keini erawh chuan mâm thawkhat a nih chuan kan duh tâwk deuh mai ṭhin. ‘Mâm’ tih rau rau pawh hi a lo inang lo hle a ni. Mistiri thil siam rau rau pawh hi thiam tak leh thiam vak lo siam inkâr chu hla tak a ni. A len lam thuhmun rengah pawh thiam vak mang lo thil siam hi chu a tiapui zîngah a lawk ûl ṭhin.

Sâp rama lehkha ka zir laiin thlalák ka siamtîr ṭhin a; chutih lai (1988-1990) chuan an thlalák len zâwng chu 6x4 inches a ni a. India ramah erawh chuan 4x3 inches kha siam dàn tlángláwn ber a la ni a; 6x4 inches-a siamtîr chuan a man a la to phah zui. Kan lo haw lamin Israel ramah thla khat zet an ram dung leh vàng fangin thil kan zir a. Hmun hrang hrang thla ka lák chu West Jerusalem-a King George’s Street-ah ka siamtîr a; anni pawhin Sâp ram ang bawkin 6x4 inches chu an siam dàn a ni. Ka thlalák hnuhnung lam chu haw dâwn hnaiha mi a nih avàngin kan thlenna East Jerusalem-a Salah ed-Din Street-a Palestinian dàwrah ka siamtîr a. West Jerusalem lam ang bawka 6x4 inches-a siam tùrah ka ngaih laiin a lo chhuah chuan India ram siam dàn angin 4x3 inches lek a lo ni a. Tûn thleng hian Sâp ram leh West Jerusalem-a ka siamtîr chu a rawng pawh a la da lo a; East Jerusalem-a ka siamtîr erawh chu a rawng pawh a da nual tawh. Tûnah chuan Mizoramah pawh 6x4 inches hi thlalák siam dàn tlângpui niin ka hria a. An thlalák siam pawh tûn hma ngaihtuah chuan a ṭha ve ta fû; a rawng pawh a da thuai bîk ta lêm lo.

Sâp rama kan awm lai bawk khán Romeo & Juliet film ni tain ka hria, Mizo ṭawnga an tihchhuah kha ITN Channel-ah an rawn tichhuak ve dâwn a. Pi Teii khán phone-in min rawn hrilh a; ka han en erawh chuan beisei a pha lo kher ngai. A chan dàn lama an la zei vak loh chu thu dang ni se, a rawng kha a dik tâwk lo tih a chiang khawp mai. Tûnlaia Mizoin an chan film-te pawh hi han en ila, an chan dàn lama an la zei tâwk loh bákah an thlalák mawlh hian duh thu a sâm lo ṭhin. An hmêl lan dànah chiang tùr si chiang nial lo a tam thei hle. Khawlai ênga an lák hi chu tlêmin a ziaawm ve deuh ṭhin a; in chhûnga an lák hi chu hmêl a dik hlei thei lo a. Thawmhnaw hâk rawng te hi a dang daih zêl mai a; hei hian video camera hmanga thla lák kan la thiam táwk lohzia a tilang hle.

Local Cable TV-a chanchin thar an puanah te pawh hian in chhûnga thla an lák hi chu en tlák alawi a awm mang lo. A thim deuh mùk hlawm mai a; hmêl te pawh a dang daih ṭhin. Music video an siamah te pawh hian duh thu a sâm vak chuang lo. Mizorama siam aiin Churachandpur lama siam hi a changkâng deuh mah zâwk emaw tih tùr a ni. Rawng hrang hrang chawhpawlh hi Mizote hian kan la thiam tâwk lo niin a lang a. Hei hi thil kan uluk tâwk loh vàng leh kan inzir ṭhat peih loh vàng a ni ang em? Thil ulukna hi kan tlachham deuh pawh a ni mah na! Hetiangah hian a rawng ṭha thei ang ber a nih theih nân video cameramen te hian inzir nasat deuh chu an mamawh a ni. Tûn hma kha chuan Local Cable TV-a interview kan neih dâwnin powder hi min lo hnawih chiam ṭhin a; kan hmêl a lan tlêt vur loh nân an ti ni àwm tak a ni. Tûnah erawh chuan chutianga powder inhnawih chu a awm ta lo.

January 12, 2015 zàna ZONET-in MCS & MPS chàwimàwina a neih TV-a lo lang pawh kha duh thu a sâm vak lo. MCS leh MPS tling tharte kha an rawn induang nalh viau hlawm a; mahse a taka an lan nalh angin TV-ah chuan an lang nalh pha lo. Leprosy Mission zaipâwl member leh zai thiam Pensy te pawh an nih ang takin TV-ah chuan an lang lo a. Ka kawrfual hák pawh kha off-white a nih laiin TV-ah chuan a eng (yellow) tlat thung a. Mi dang pawh kha chuti deuh vek chu an ni. Hei hian TV lama lang tùra thlalákah hmasâwnna tùr kan la ngahzia a tilang a ni. January 21 zàna Zonet-a an rawn tihchhuah lehkhabu ‘English Zirna’ tlângzarh lai pawh kha an lang thim mùk mai a; a tàwpa a thusa deuh ding tlarho pawh kha hmêlhriat sa an nih avàngin tute nge an nih kan hre thei ṭâwk chauh a ni.

Lehkhabu chhutah pawh hian hmasâwnna tùr kan ngah hle. Aizâwlah khâwl chhutna a tam ve viau tawh a; rawng (colour) nei chhu thei pawh an awm nual bawk. Mahse an lehkhabu chhut han thlîr hian a lungàwithlák lêm loh ṭhin. Hmân kumah ATC-in Rev. Saiaithanga ziah, ‘Kohhran Enkawl Dàn’ tih chu Synod Press-a kan chhuttîr a lo chhuah meuh chuan a kâwm rawng mawi tak ni tùr kha a râng riai mai a ni. An khâwl a ṭha lo ti dâwn ila hmun dangah pawh an hman ang tho a ni a, a thawh lamah hian kan la sâng lo tihna a ni ang. Mizorama chhut lehkhabute hi chu a fiah lo lai pawh a tam hle ṭhin; kumina Presbyterian Kohhran Puitling Sunday School zirlaibuah pawh fiah tâwk lo a tam hle. Nuihzatthlák angreng tak chu a kâwm an ‘laminate’ ve, chêng sàwma a man to phah hi hmun danga lehkhabu ‘laminate’ nèn a inang lo lutuk! Lehkhabu kâwm ‘laminate’ dàn dangdai tak chu a ni. Mizorama lehkhabu kâwm tam tak hi Guwahati-a chhut a ni a; a chhan chu Mizoramah duh angin an la chhu thiam tâwk lo tihna a ni.

Mizote hian kan hna hi uluk tak leh a ṭha thei ang berin tih tum ila; kan hnathawh hi Krista thuhretu/ringtu kan nih lantîrna hmun tùr dik tak a ni. Vawi khat chu Sâp ram Biak In pakhat an tihfai laiin in chung kil khatah hian lung ker mawi êm êm mai hi an hmu chhuak a, kum za tam tak kal tawha lung chhertu pakhatin a ker a ni. Chutiang hmun thim laia awm tùr chu a nih avàngin miin an hmuh a beisei hauh lo ang. Mahse chuti chung chuan a themthiamna zawng zawng hmangin a mawi thei ang berin a ker a ni. Chutiang chuan kan thil tih apiangah tuten emaw min hmuh leh hmuh loh ngaihtuah loin a ṭha thei ang bera tih tum zêl ila; chutiang chu Kristiante zia tùr chu a ni.