Guest writer
Revd Chuauthuama
MIPUI PHURTU LIRTHEI FAI
Tùnlaiin Central sawrkar lam aṭangin faina beihpui thlák a hluar a. India ram pum pui hi fai taka kan awm ve theihna tùrin sawrkarin ṭan a la nasa hle a’ thil làwmawm lamah ngai phawt mai ila. Amaherawhchu, beihpui thlák lai chauh ni loin fai kum tluan a ṭha a; chu pawh chu beihpui thlák vàng ni chuang loin fai hi thil ṭha a nih avàngin kan zia hian keng law law sela. Fai tum ringawt a tâwk lo a, a taka fai tùr a ni. Mizoin ‘laikîng pawnpui tah tùr ang’ tih ṭawngkam kan nei a. Zàn mut hmuna laikîng vawt ti, mu lum zo lo chuan, “naktûkah chuan pawnpui ka tah tawh ngei ngei ang” a ti ṭhin a. Mahse, a tûk a lo thleng a, ni a lo tlângsâng a, ni lumah nuam takin a inpho a; pawnpui tah zai a rêl ta ṭhin lo a. Chutiang chuan zàn a lo thlen erawh chuan a tûka pawnpui tah tumin a mu zan tin a, mahse a tûkah chuan a ṭhulh ni tin leh si ṭhin a. Chuta ṭang chuan, ‘laikîng pawnpui tah tùr ang’ tih ṭawngkam hi Mizoten kan lo nei ta a ni àwm e.
Kum tin Mahatma Gandhi pian champhaphâk apiangin faina hapta kan hmang ṭhin a. Kâr khat chhûng kan fai a, a kâr leh aṭang chuan kan bàl ṭan leh a; chutiang chuan kan ti kum tin emaw tih tùr a ni. Chuvàng alâwm, Aizâwl nu pakhatin duh thawh takin ‘faina hapta ni loin fai kum tluan’ zâwk tùr a ni a lo tih chu! Fai kum tluan hi a ṭha ber rêng a ni. Kan naupan lai khán YMA bul tumin thingtlângah fai an inel nasa hle ṭhin a. Bungbêl fai leh fai lo te, tuallai fai leh fai lo te an endik ṭhin. Naupang thlengin Inrinni-ah ngat phei chuan kawtlai phiah fai chu hna tùrah an neih ṭhin. Tûnah erawh chuan chutiang boruak chu thingtlângah pawh a awm tawh meuh lo a ni mai thei. India President hlui Abdul Kalam-a’n Singapore faizia a hmuhin ‘India mite chu Singapore-ah chuan tibàltûah an ṭang ngam lo a; India rama an lo kîr veleh a ngai tê bawkin khawlaiah bawlhhlawh an paih leh mai ṭhin’ ti lam hawia a sawi khán kan mizia a tilang. Mi ramah chauh fai tuma mahni rama fai tum si loh chu thil dik a ni thei lo rêng a ni.
Tûn ṭuma kan sawi tum ber chu khawlai fai ringawt ni loin khawlaia tlân ṭhin mipui phurtu litthei fai chungchâng hi kan uar duh deuh bîk a ni. Aizâwl-ah hian District Council hun lai 1972 vêl aṭang khán Town Bus a tlân ṭan a; khawpui lian mi 100,000 chuang kan tlin hnûah Town Bus chu City Bus tih a ni ta a; dinhmun sâng zâwkah a inhlâng kai a tih theih ang chu. Chutih laiin dinhmun sâng zâwka inhlâng kai hlei thei lo chu City Bus neituten an enkawl dàn hi a ni. City Bus hi a thar lai chuan a fai ve fû a; mahse a lo hlui tial tial a, a ṭawp tial tial a. A neitute hian sum ringawt an duh emaw tih mai tùr a ni a, an Bus-te hi chei ṭhat an tum lutuk lêm lo niin a lang; a chhe zual erawh chu an thawm zeuh zeuh chauh a ni àwm e. City Bus ṭhenkhat hi chu a thar tirh pawhin ṭhutna hi a khawng fur mai a; ṭhutna nuam dûp deuh te ni ve thei se a duhawm hle. Thil rêng rêng hi a lo hlui chuan enkawl a ngai zual sauh ṭhin a; enkawl loh chuan a chhe tial tial ṭhin. Aizâwl City Bus pawh hi a neituten an enkawl ṭha tâwk lo tih chu han chuan hian a hriat theih mai. Ṭhenkhat phei hi chu chuan laiin motor insâwi pângngai ni loin a ri ṭût ṭût hlawm a; tlàn lai hian a darh huk ang tih te pawh a hlauhawm rum rum ṭhin.
Mi ramah te kan zin tam ve lo a, an mipui phur lirthei dinhmun kan hre thui ve lêm lo. Mahni tlawh ve chinah erawh chuan mipui chuanna bus ṭawp tak a awm ve hauh lo mai. A neitute hian a chuangate an ngaihsak a, ‘customer satisfaction is our policy’ tih hi a takin an hmang ṭhin. Kan ram veah erawh hi chuan a hmangtu (customer) te ngaihsakna hi a sâng lo tih a hriat hle a. City Bus-a han chuana ṭhutna lo sak ṭhuh mai te hi chu a zahthlâk lam deuh chu a ni. Mi zawng zawngin motor neih theih a ni lo a; mipui phurtu lirthei chu chuan a nuam tùr a ni. Chuvàngin City Bus neitute hian an Bus ṭhutnate tinuam deuhin a chhûngte pawh tifai ngun deuh sela, an mi phurhte hi ngai pawimawh deuh sela thil làwmawm tak a ni ang. Chu chuan an puitlinzia a entîr ang a; City Bus-a chuang ṭhinte làwmna a thlen ang.
City bus fai leh ṭha a pawimawh rualin Conductor-te pawh hi tûn aia fel leh ṭha zâwka enkawl an ngai a ni. An ṭawngkam chhuakah fîmkhur sela. An customer-te rilru natna tùrin ṭawng chhuak lo sela. Bus-a chuangte an biak dànah ṭawngkam hawihhâwm hmang ṭhin sela. Chutiang taka an tih chuan Bus-a chuan a nuam ang. Thil pawimawh tak pakhat chu City Bus conductor-te hian uniform nei sela, passenger-te nèn hriat hran theih ngei sela. Tûnah chuan conductor hriat hran theihna ber chu pawisa an khawn hi a ni mai a. Conductor-in uniform ha ngei sela, anmahni pawh fai hle bawk sela. Chuti ni loa thlan rim nèn, kawr bàl rim nên an inchawhpawlh chuan a inhmeh lo. Conductor uniform chu pair 2 an neih chuan kâr khat atân a tâwk tho ang. Conductor uniform chungchângah hian Transport Authority/AMC hian nei tùrin an tuk thei mai lâwm ni? A nih loh leh City Bus Owners Association hian mipui tâna ṭhat tlànna tùrin uniform neihtîr ve mai sela. Uniform atân puan ṭha lutuk pawh a ngai lo. Kekawr lam neih tel kher ṭûl lo tùrin kamis chunga hâk thuah mai theih tùrin a tih theih ang.
City Bus chauh hi enkawl uluka tihfai tùr a ni lo a. Mipui phurtu motor dang – Taxi, Sumo Service leh State Transport Bus leh thingtlâng bus thleng hian a fai tùr a ni. Hêng motor neitute hian sum lâk luh ringawt ni loin an passenger-te nawmna hi ngaihtuah tel ngei sela. An motor a fai khân a chuangte an lâwm dâwn tih hria sela; mi làwmna siam hi thil ṭha a ni ngai e. Khawvêl hmun ṭhenkhata an tih angin Taxi khalhtute pawh hian uniform nei hial sela thil duhawm tak a ni ang. Hei hi thil harsa lutuk pawh a ni lo ang a, tum leh tum lohah a innghat a ni. Taxi-te pawh hi a thar emaw thar lo emaw enkawltu ber a khalhtu azirin a fai hlei hle a ni. Taxi ṭhenkhat chu hlui deuh tawh pawh ni se, a khalhtuin a enkawl uluk avàngin a fai vang mai a; chutianga chuan chu a nuam bîk. Taxi bâl leh ṭawp taka chuan chu a nuam lo.
Fai hi changkàn leh changkàn loh tehna pawimawh tak a ni. Hnam changkâng apiang an fai a; hnam changkâng rau rauah mi changkâng apiang an fai bawk. Sâphote pawh an changkâng a, an in leh lo bákah an lirthei thlengin a fai hle a. Tûnah chuan khawchhak lamah Japanese te, Korean te, Chinese te chu an fai hle a. Korean films kan ngaisâng hle a ni àwm e; an faina hi ngaisâng telin entawn ah nei ila a ṭha ngawt ang. Hnam changkâng zîngah chuan mipui phurtu chi hrang hrang pawh a fai êm êm vek a. An thlawhtheihna te, an rel te, an bus te, an taxi te a fai bîk a; chuan a nuamin a manhla bîk ṭhin. Hnam changkâng lo zîngah chuan an taxi te, an bus te, an rel te, an thlawhtheihna te chu a tîrah mi ta ang bawka fai ni mah se, hun a lo rei telh telh a, a ṭawp telh telh mai a ni. A chhûng rim te thlengin a nam hmûn mai ṭhin.
Thlawhtheihnaah ka la chuang tam lo ná a, ka chuan tawhnaah chuan an hnam changkàn dàn a teh theih hle. German thlawhtheihna (Lufthansa Airlines) leh Bangladesh thlawhtheihna (Biman Airlines) chu inthlau tak a ni. Ka chuan tawhnaah chuan Bangladesh thlawhtheihna a la ṭawp ber. Bangladesh thlawhtheihna ai chuan Myanmar thlawhtheihna pawh a faiin chuan a nuam zâwk. Rel-ah pawh ka chuan ve tawhnaah chuan India rêl a la ṭawp berin chuan a hrehawm ber bawk. India rel changkâng chinah ka la chuang ve lo. Bus-ah pawh India ram City Bus te leh khualzin phur Bus-te hi a ṭawp a tam deuh ber mai thei a. Mizoram Bus ṭhenkhatte hi chûng zîngah chuan an tel ve a rinawm. Kan rama Bus changkâng lo hian a neitute zia a tilang a; an passenger-te an ngaihsak tâwk lohzia a tilang bawk. Jerusalem khawpuiah pawh khuan a changkâng zâwk Israel-ho Bus leh changkâng lo zâwk Arab/Palestinian Bus chu a fai hlei hle a; chuan pawh a nuam hlei hle bawk a ni. Mizoramah pawh hian Bus te, Sumo leh Taxi ṭhenkhat hi chu a hmêl en hian min hnar sa tûi mai a; mahse a dang hmuh miau loh chuan a chuan loh theih si loh. A neitute hian an passenger-te nawmna tùr hi tun ai hian ngaihtuah tel ve deuh sela; sawrkar lama thuneitute pawhin siam ṭhat dàn kawng zawng teh se.