Revd Chuauthuama huang: RAM HRUAITUTE KA LO RALKHAT THLIR VE DAN!

Mizoram politics-a hruaitute hi ralkhatah ka lo thlîr ve ṭhin a; mi mal taka han belh chian tak erawh chu ka nei hlawm lo. Pu Ch. Chhûnga kha Chief Minister a nih lai khân MRHG District Commandant Office-ah hna hniam tê (LDC) ka thawk ve a. Mizoram IGP kah hlum a nih khân zînga an ruang thlahna inkhâwm, Tennis Court-ah khân ka va kal ve a. Pu Ch. Chhûnga kha a mit a sen ûrh mai a; a ṭah nasat vàng emaw ka ti a; a hritlàn vàng záwk a lo ni àwm e. 

Pu Ch. Chhûnga sawrkarin thil a tih dik táwk loh nia ka ngaih chu Nagaland-in Civil Defence hotu aṭanga an paih chhuah Lt. Col. A.K. Rawley-a kha Maj. Zâma thih hnûa MRHG Deputy Commandant General ah a lák luh kha a ni. A.K. Rawley khán MRHG-a thawk mi tam tak a bàn a; chûng zîngah chuan ka nau K.L. Liana (L) pawh kha a tel ve a ni.

Pu Ch. Chhûnga ka ngaih sàn chhan pakhat chu kum 1973-a Chapchàr Kût kan hman dáwn khán Khuallianah kan sâwm a. Mizoram Synod mitmei a véng thiam hle; Synod hruaitute zînga mi ngei ṭawngṭai tùr kan hmuh hmá zawng kha chuan Khuallian nih a duh lo a. Chapchàr Kût ni zîng dár 8-ah Rev. Lalsâwman ṭawngṭai tùra kan sàwmna a rawn pawm tákah chiah khán Khuallian nihna chu a pawm ta chauh a ni.  Chapchàr Kûtah pawh khán a chái ve nasa mai! 

Thil dangah Pu Ch. Chhûnga chungchâng sawi tùr ka nei vak lo. Ram hmangaihtu tak chu niin ka ngai a; Zophaia ram an neih pawh a nupui pi Rovi sawi dànin Mizoram ramri vèn him an duh vàng niin a lang. Pu Ch. Chhûnga nupui Pi Rovi kawmna kha TV-ah leh Youtube-ah ngun takin ka lo en ve a; ngaihnawm ka ti khawp mai. Pu Ch. Chhûnga kha pa ropui tak, Mizo ze dik tak pû a nihzia a hriat theih a; chutih rualin a nupui Pi Rovi hi nu ropui leh fing tak niin ka hria a. Bihar-a Laloo Prasad Yadav-a nupui Chief Minister ni ve ngawt ái kha chuan Chief Minister ah a rin tlák daih záwkin ka ring. 

Kum 1993 Synod (Mission Véng Kohhran Biak In)-a nemngheh ka nih hnûa nausén ka baptis hmasak ber chu Pu Ch. Chhûnga tupa a ni. Lunglei Chanmari Kohhran Biak Inah Dr. Zoramthanga (Válte-a) fa hming koh Malsàwma chu 26.12.1993 khán ka baptis a; a hritlân phah nge ni, a nûin min chhaih zui nán tak a hmang nghe nghe a ni!

Brig. T. Sailo kha sipai officer a ni a, a zia a dangdãi angreng a; a che pa rem rem ṭhin a. A ze maksak deuh kha ka lawm záwng tak a ni ve tlat! A sawrkar lái khán a chanchin sawi tùr a tam hman viau. Chief Minister a nih chhûng khán Delhi-a hotu lian dàwr tùr pawhin a tlin hle a ni àwm e; a kalna apiangah a tlang viau zél a ni ang. Mi thil chîk mi a ni a; a hnén aṭang khán thil chîk ka zir a; Isua thlàn hial pawh ka teh ták kha! Chief Minister a nih hnûah Pu Ch. Chhûnga sawrkar tih dik loh, A.K. Rawley, MRHG Deputy Commandant General kha a bàn a; MRHG-ho chu an thaw hawk ngei ang. Kei erawh chuan ka chhuahsan hman tawh thung!

Aizâwl Theological College-a Registrar ka nih láiin vawi khat chu min hmuh duh thû phone-in a rawn sawi a; zîng dár 9-ah ka office-a inhmu tùrin kan inhrilh a. Keini chu zîng dár 8.30-ah ATC Chapel-ah kan inkhâwm a; inkhâwm bànah ATC Faculty kan ṭhu fual zawk a. Dár 9:10-ah Office ka thleng chho chauh a; Brig. T. Sailo chu a lo ṭhu ràn tawh a. A thusawi hmasak ber chu, “Dar 9-ah i ti si a!” tih a ni. Chanchinbûa ka thu ziah a lo chhiar ṭhin thû leh ziak zêl tùra min duh thû bákah ka ziah tùra a duh ṭhenkhat min hrilh a; a duh chin zawng a sawi zawh chuan min hàwnsan leh ta mai a ni.

Brig. T. Sailo kha ka ngaihtuah vang vang hian tûn ang muang leiah hian sawrkar sela chuan Mizoram hian hmá a sáwn viauin ka ring ṭhin. A sawrkar hun kha ram buai lái, tuboh leh dolung inkára lèn lái ngang a ni a; duh thálin a che thei lo a ni ber a; budget lah a la tlém hle bawk si. State rálmuang tak kan nih hnûa Chief Minister ah ani kha ka awt deuh ber mai. Ram hmasâwnna tùr pawhin Mizoram Chief Minister lo ni tawh zîngah hmathlîr (vision) a nei thui berin a lang. Mahse muang leia Chief Minister ni tùr erawh chuan a piang lo a ni ber àwm e!

Pu Lal Thanhâwla hi a pa Hmàrtâwnphunga Sailo aṭanga mi lâr an ni a; Sailo thlah tih takah amah pawh hi a hmél a ropuiin a pa lian bawk a, lal pawh inhmeh tak tùr chi a ni. Ani pawh hi mi mal tak chuan ka bèl bul vak lo a; amah tak hi chu mi sual a ni lo ang. Mizo ṭawng hman dàn hi ama táwkah a duhtui ve khawp mai a; ṭawngkam thiam tak erawh chu a ni si lo. Ṭawng a duhtuina hi a ṭha ve hrim hrim. CM Bangla hnuai hall-a Rosy Remsángpuii lehkhabu tlángzarh ṭum khán a nupui Khuallian nihna hnuaiah thu sawi tùrin an sâwm ve a; a nupui pawh “Kan nu” ti duh loa “Ka nupui” ti lui ngat a ni. Pu C. Chhuanvâwra lehkhabu ‘Mizo Ṭawng Chhuina’ a tlángzarh ṭumin thlìr láwkna ka sawi chu ngaihnawm a ti hle a; ka ziak chu ka pe nghâl a, a lâwm thiam hle. 

Mizoram Chief Minister a ni zing mawlh mawlh tawh hle a; ram hmasáwnna kawngah erawh chuan a thawh hláwk teh chiam lo thung si. Hmathlîr a nei ṭha táwk lo nge, a thawh dàn a thiam lo tih chu zir chiana hmuh chhuah chi a ni ang. A ṭawngkam hi a thlum vak bîk lo a; Chief Minister a nih hnuhnun ber chhûng phei kha chuan a ṭawng kha a bung lutuk deuh ṭhin em âw tih tùr a tam mai. Mi sual erawh chu a ni lo kan tih tawh kha! 

Lungleia Pro Pastor ka nih lái (1991–1993) khán Chief Minister a ni a; vawi khat chu Zobáwk bangla chungchángah lehkha ka thawn ve tlat! Zobáwk bangla kha biak in hmunah kan dîl a; Pu Robula (Engineer-in-Chief) khân min pék tùrin a tifel diam tawh a. P. Siamliana (Minister) lo zin phei khán inhlàn mai tawh tùra thil tihfel tawh kha a rawn ching hnawk leh ta vek mai a; chutih lái chuan Chief Minister Pu Lal Thanhâwla chu hlâu leh khûr chungin lehkha ka va thawn ta rãwih a. Ani pawhin February 25, 1993 khán lehkha tãwi tê min rawn thawn ve a; a thu rawn ziah chu hei hi a ni. 

“I lehkha February ni 9-a mi ka lo hmû a, Zobáwka PWD I.B leh a compound Mizoram sawrkarin Presbyterian Kohhran Biak In hmun atán a pék chungchángah buaina a awm theih ka ring lo. Chuvàngin thlamuang takin lo awm phawt mai rawh u. Amaherawhchu, ka hriat loh hlàn emaw, ka hriat phák loha harsatna a lo awm palh hlauh leh khawngaih takin min rawn hriattîr vat dáwn nia,” tiin. 

Pu Lal Thanhâwla zárah Zobáwk bangla chu Zobáwka kan kohhranin biak in hmunah an nei ta a; hetianga kan neih hmá hian Kohhran dang pakhat chuan a hmun ṭhenkhat, khawthlang lam chu a lo nei hman tawh nghe nghe a. Bangla in hlui chu PWD-in a man an hisàp angin chêng sáng riat leh tlémin kan tlan ta a nih kha. Hemi hnûah hian kohhran dang Upa pakhatin bangla kawta thing ding chu a lo kihtîr a. Khatih laia Conservator of Forest kha kan pun a; a tâwpah chuan chu thing pawh chu kan chang leh ta nge nge a!

Tûna  Mizoram Chief Minister ni lái Pu Zoramthanga hi véng khat (Ramhlun Vénglai)-a awm ṭhin ni mah ila, biak in thuhmuna láwi kan nih loh avàngin kan inhnìm hnãi ngãi lêm lo. Kan inhmuh hnaihna ber chu kan kawmchhak lama mitthi inah vawi hnih kan ṭhu dùn tawh. A lehkhabu tlángzarh dáwn khán min rawn sáwm ve mial ná a, ka tel hman lo. A hnûah khawhar inah bawk kan inhmuhin ka tel theih loh avàngin thuphá ka cháwi a; ani chuan a lehkhabu chu min pék a duh thû a sawi a. A hàwn hnû rei lo têah kan inah a rawn dahtîr ta mai a, ka lâwm hle.

Pu Zoramthanga pawh hi pa ṭha a ni a; nui hmél a pu thei reng hi a fakawm. A pianphung réngah pa záidam, tleiràwl sual pawh nei lo a ni. Pathian ṭih mi tak leh kohhran bèl tlat mi a ni hi a làwmawm lehzual a. Ṭawngkam a thiam ém ém a; eng thil pawh ngaihnawm takin a sawi thei zél a ni ber mai! Thupui tuk sâ awm loa thu sawi (extempore speech)-ah pawh a tlin páwl tak a ni ang. 

Ram hmangaih tûk mai a nih avànga India pawh lo do tawh ngat zínga mi a ni. Ram hruaina kawngah erawh hi chuan beisei a pha lêm lo. Tih tùr a hre hnem a, a sawi tam bawk a; mahse a thil ngaihtuah leh a thusawi hi a ûm pha lo a ang deuh ber. Tûn ṭum a sawrkarah pawh hian beisei sáng tak neih a har angreng khawp mai. Thil a sawi thiam ang hian a taka ram tihhmasáwn kawngah thawk thiam/thei sela chuan tûn ái hian Mizoram hian hmá a sáwn tawh khawp ang. Kum 3 emaw an la neih hi eng ang takin hmang ang maw?   

Mizoram Chief Minister ah dárkár khat tê pawh la ṭhu ve ngãi lo, mipuiin Chief Minister atâna duh ber an thlan erawh chuan a sáng ber ni ziah ṭhin si chu Pu Lalduhoma hi a ni! Ani hi kei áia kum 2-a naupang ni mah se, kei áiin BA a pass hmasa thung a; BA pawh Distinction-ah ngat a lo pass ve a ni. Tûnlai phei chu Pu Lalduhoma chanchin a lãr zual ngei mai!

Pu Lalduhoma hi chu IPS a nih hmá khán Chief Minister Pu Ch. Chhûnga Personal Assistant (1972–1977) a lo ni tawh a; Chief Minister áwm nghènga hun rei tak awm si, Aizáwl khawpui chhûnga in hmun nei miah loa a lo awm reng thei kha a mak angreng hle. Mi pamham lo tak a ni àwm e.

Pu Lalduhoma hi mi mal takin ka la kâwm fál lo bawk a; amah rin viau chhan tùr emaw rin loh chhan tùr emaw ka nei hran lo. UPSC Exam (1976)-ah khán a subject pakhat chu Philosophy a ni a; ka hre sual emaw, Philosophy-ah khán mark 200-ah 122 (124?) a hmu a; khatih lái kha chuan sáng vai vai tak a ni. IPS a nih phah ta rêng a! 

Philosophy a thiam vàng hi a ni ang, a thusawi réng réng hi a inphaman (logical) ṭha ém ém vek mai a. Thil a chîk peihin a hre bawk a; a sawi thiam bawk si a. A thusawi áwih loh luih kan tum hrim hrim a nih loh chuan Bible ṭawngkam ang deuhin âwihawm taka thu sawi thiam a ni a; a âw lahin a lo zir lehzél bawk sí nèn! Mi hetiang hi an váng khawp ang. Kut hna thawk mi a ni bawk a, a hrisèlna pawh a ṭha thawkhat a ni ang; iptepui aka chempui hûmin a la feh chhuak peih a nih hi.

Mizoram Assembly House-a sawr­kar náka han zena dèk buai vél dàn táwk a thiam ém ém a; uchuak tak erawh chuan a ti ngái lêm lo. Hei tak hi a puitlinna lái tak niin a lang; sâp ṭawnga ‘parliamentarian’ ṭha tak an tih ang hi a ni. Assembly session hnuhnung berah pawh khán Pu Lalduhoma chu a che ṭha tak zet a nih kha. Chief Minister ber pawh kha kum tam a lo hmuam rûk tawh sawi lo thei loin a nawr chhuak thiam a nih kha.

Kha vàng kha em ni tih theih tùra rorél lái MLA, Isua zirtír zát zetin MLA a nihna paih tùra Speaker hnéna an hék ta mai hian titi a ti tam hle mai a; rin loh lamah Pu Lalduhoma hi an cháwimáwi ta hlauh záwk ni te pawhin a lang a. MLA a nihna aṭanga paih thlák duhtute zîngah hian Kohhran Upa 3 ngawt an tel lehzél hian titi a ti tam lehzual bawk! 

MLA 12-te hian anmahni duh thû ngeia hék ta mai nge an niha Chief Minister-in a tihtîr tih hi mite inrinsiak, a nihna tak kan hriat rih si loh chu a ni. A chunga thil thleng avàng hian khawngaih a hlawh phah letling dáwn ni àwm tak a ni. MLA a nihna paihsak a nih leh nih loh tùr chu Speaker thû thû a ni dáwn a. Speaker-te hi House-ah chuan party ṭan bík nei lo tùra ngaih an ni chungin India ramah hi chuan àwn lam nei ràn mai an ni ṭhin a. Engtin tak Speaker hian Pu Lalduhoma chungah hian ro rél ang maw tih hi mipui thlìr lái a ni a; a tán pawh ã taka chét chu a tih chí vak loh ang!