Bible leh hnute tui

Bible-ah hian hnute tui (Heb. chalab=khalab; Gr. gala) tih hi vawi 48 a lang a. Thuthlung Hluiah chuan Genesis-ah vawi 2, Exodus-ah vawi 6, Leviticus-ah vawi 1, Numbers-ah vawi 4, Deuteronomy-ah vawi 8, Josua-ah vawi 1, Rorêltute-ah vawi 2, Joba-ah vawi 2, Thufingte-ah vawi 2, Hlate Hla-ah vawi 3, Isaia-ah vawi 5, Jeremia-ah vawi 2, Ṭah Hla-ah vawi 1, Ezekiela-ah vawi 3, Joela-ah vawi 1. Isaia 66.11-ah hian thumal dang matsats tih chu hnute hnêk sawi nân hman a ni bawk. Thuthlung Tharah chuan hnute tui tih chu vawi 5 a lang (1 Kor 3.2; 9.7; Heb 5.12, 13; 1 Pet 2.2). Hêng ‘hnute tui’ lanna tam ber hi chu tehkhinna ṭawngkam a ni a; ngial ngan taka lâk tùr chi a ni lo. Tehkhinna ṭawngkamah pawh Kanaan ram chu ram ṭha a nihzia sawi nân ‘hnute tui leh khawizu luanna ram’ tih sawi nân vawi 21 hman a ni.

Kanaan ram chu ‘hnute tui leh khawizu luanna ram’ tih hi Pathianin Israel-te hnêna ‘ram tiam’ a fakna ṭawngkam a ni a. Hemi awmzia chu Kanaan ram chu eizawnna kawng hnih - lo neih (agriculture) leh ran vulh (cattle rearing) tih theihna ram tihna a ni. Lo/huan an neih chuan grêp an chîng a. Grêp tui an sàwr chhuah chu hnâng thliak khawpin an teng khang a; chu chu ‘khawizû’ (Heb. debash) an ti ve mai ṭhin a ni. Ran chi hrang hrang - beràm, kèl, bâwng, lâwi, sanghâwngsei an vulhte chu a hnutê an sâwr ṭhin a. Kanaan ramah chuan hnute tui hi an hmang ṭangkai hle a; tûnlai ang bawkin hnute tui dah khang te an chîng a. Kêl hnute khal chu an thil ei duh zâwng tak a ni a; ram lum a nih avàngin hnute tui khal chu tui ti takin an ei ṭhin. Kanaan ramah hian hnute tui leh khawizu a luang tak tak tihna a ni lo a. Hetiang eizawnna chi hnih tih theihna ram a nih tùr thu sawi nân ‘hnute tui leh khawizu luanna ram’ tih hi fak mawina ṭawngkamah hman a ni. Khawizu pângngai pawh hmun tam takah lâk tùr a awm bawk. Thuthlung Hluiah chuan ‘hnute tui’ tih hi hmun tam takah thil fak mawina ṭawngkam ah hman a ni. Hnutê tak tak, a tui ni lo hi Bible-ah vawi 27 a lang a; hmun ṭhenkhatah chuan ‘âwm’ tiin lehlin a ni.

Thuthlung Tharah hian ‘hnute tui’ tih vawi 5 hmanna hi lehkhathawnah vek a ni a. Isua hmui aṭangin ‘hnute tui’ tih a chhuak lo hrim hrim. Paula’n vawi 2 a hmang a, Petera’n vawi 1 a hmang a; Hebrai lehkhathawn ziaktu, tu nge a nih hriat lohin vawi 2 a hmang bawk. Hêngahte hian hnute tui chu ringthar chàwmna emaw ringtu sawngnâwi thu emaw tehkhinna a ni. Thuthlung Thara ‘hnute tui’ hman dàn tlêm tlêmin lo chhui ila. 1 Kor 3.2-ah Paula’n, “Chaw ni loin, hnutêin ka châwm che u kha, châw in la ei theih loh avàng khán; a ni, tûnah pawh in la ei thei ta lo fo a ni, tisa mi in la nih fo avàngin” tiin Korinth mite hnênah a sawi a. Hetah hian ‘hnutêin’ tih hi tehkhin nân hman a ni a; hnute tui tak tak sawina a ni lo. Chanchin Ṭha hrila a vah lai khân Ephesi khua tih lohah chuan Korinth khuaah hian Paula a châm rei ber a. A hnên aṭangin Pathian thûa chàwmna pawh an dawng tam. Rinna lama la naupang tak an nih avàngin Pathian thu harsa leh khirh pui pui hmang loin Krista thu mâwl tê tê hmangin a zirtîr ṭhin a; chutiang chu hnute tuia chàwm ang an ni. Chutiang chuan hun rei tak chàm chilh mah se Korinth mite chu rinna lamah an puitling thei lo. An hnênah chuan rinna lama mi puitling zâwkte hnêna thu sawi ang pawhin a la sawi thei lo a, tisa mite hnêna sawi angin a sawi zâwk reng a (1 Kor 3.1). Chaw rum ei thei lo, hnute tuia chàwm ngai an la nih avàngin ‘tisa mi in la nih fo avàngin’ tiin a sawi dawt mai a ni. Helaia ‘tisa mi in la nih fo avàngin’ tih hi Bible lehlin tharah chuan, “In la tisa mi hle a ni” tih a ni nghe nghe a; a awmzia a chiang lehzual. Paula’n Korinth mite chu rinna lama an puitlin theih loh avànga a zilhna a ni a; ringtu ṭhang lo leh puitling thei lo chu ‘hnute tuia chàwm’ angin a tehkhin a; tehkhinna ṭha lam a ni lêm lo.

1 Kor 9.7-ah chuan Paula’n, “A nih loh leh tuin nge ran rual hnute ei si loin ran rual enkawl ang?” tiin zawhna a siam a. He zawhna a siam chhan chu Paula dinhmun hi sawisêl tâwk an awm a. Apostol a nih avàngin Kohhran mite aṭangin dawmna eng emaw a dawng ṭhin a; chûngte chu sawisêl tâwk an awm a ni ngei ang. Chûng mite hnial nân chuan sipai tu mah mahni inchâwma râl kâp an awm loh thu te, a rah ei lo tùrin tu mahin grêp huan an siam ngai loh thu te, ran hnute tui ei tùr ni si loin tu mahin ran an vulh loh thu a sawi a. Hêngte hi amah dotu leh sawisêltute a beih lêtna a ni a; tûna kan thil chhui berah hi chuan a ṭangkai lêm lo. Hetah hian hnute tui hi tehkhinna ni loin a nihna ang taka hman a ni.

Hebrai lehkhathawnah hian ‘hnute tui’ tih chu tehkhinna ang bawkin hman a ni ve leh a (Heb 5.12,13). A thu hi la chhuak law law ila, “A hun ngaihtuah zawngin zirtîrtu ni tawh hial àwm in ni ná a, Pathian thu bul ber A Aw B te chu zirtîr in ngai leh ta a, chaw rum ni loa hnute la ngai mi ang in lo nih ták hi. Hnute ring apiang chuan felna thûah hian hriatna an nei si lo, nausên an nih avàngin” tih a ni a. Hebrai mite chu Juda Kristiante an ni a; hun eng emaw chen Kristian an nih hnûah Juda sakhuaah an lunglêng leh a. Chuvàngin lehkhathawn ziaktu hian an hnênah lehkha a thawn ta a ni. An dinhmun ngaihtuah chuan ringtu puitling tak nih hun a ni tawh a; mahse chutih ahnehin an sakhaw hlui lama kìr leh an chák tlat avàngin ‘Krista thu bul’ hrilh an ngai leh hnuhnawh ta zâwk a. A hun ngaihtuah chuan chaw pângngai (chaw rum) ei thei rual an ni tawh a, mahse nausên hnute hnêk ngai ang dinhmunah an ding leh rih lawi si. Rinna kawngah an ṭhang lo tihna a ni. Hetiang hi ringtu puitling lo zia a nih avàngin Hebrai lehkhathawn ziaktu hian a zilh ta a ni. Bible lehlin thar dah dàn hi a chian deuh zâwk avàngin han târ chhuak ila, “A hun ngaihtuah chuan zirtîrtu ni tawh hial àwm in ni ná a, Pathian thu bul rêt aṭanga zirtîr in ngai leh ta a ni. Chaw tak ni loin hnute tui in la mamawh a nih hi. Hnute hne laite chu nausên an la nih avàngin chaw tak, felna thu chu an la ei thei lo” tiin. Ringtu chu puitling zâwnga ṭhang tùr a ni a; naupang chhia ang maia awm reng tùr a ni lo.

Petera’n ‘hnute’ a hman dàn hi tehkhinna ṭawng­kam tho ni mah se a danglam deuh a, a ṭha lama hman angin a ngaih theih a. Petera chuan, “Chutichuan, sualna zawng zawng te, ngam­thlèmna zawng zawng te, vervêkna te, îtsîkna te, sawichhiatna zawng zawng te bànsan ula, nausên piang tharte angin thlarau lam hnutê eng mah pawlh loh chu chák rawh u; chumiah chuan chhandamna tling khawpa in ṭhan theih nân” a ti a (1 Pet 1.1,2). Petera thusawi kalhmang aṭang hian ringtuten an bànsan tùr a sawi hmasa phawt a; chumi hnûah chuan nausên piang hlimte anga thlarau lam hnute tui pawlh loh chu chák tùrin a chah ta thung a. ‘Thlarau lam hnutê’ chu tehkhinna ṭawngkam a ni a; hnute tui tak tak sawina a ni lo. ‘Thlarau lam hnutê’ chu ‘Pathian thu’ a ni a. He tehkhinna ṭawngkam awmzia chu nausênin nu hnutê a chák ngawih ngawih angin ringtute chuan thlarau lam hnutê - Pathian thu chu chák ngawih ngawih tùr tihna a ni a. A taka hnute hnêk sawina a ni lo.

Helaia Petera ṭawngkam hman ‘chák’ (Gr. epipothein) hi chák satliah sawina a ni lo bawk. Hemi tlukpui chu Sam 42.1-ah kan hmu a, ‘Sakhi, luite tui cháka a thaw huam huam ang hian, âw Pathian, ka nunna hi nangmah chákin a thaw huam huam a ni” tih kha (cf. Sam 119.174). Khalaia luite tui châka sakhi thaw huam huam sawina leh helaia thlarau lam hnute tui chák a sawi hi awmze thuhmun a ni. Ringtute chuan Pathian thu hi kan chák ber tùr a ni. Petera’n ‘thlarau lam hnute eng mah pawlh loh’ (Gr. adolos) a ti kher lehnghâl a; chumi awmzia chu Pathian thu pawlh dal loh tihna a ni. Mizoram hi pawlh dal nun (adulterated life) tamna ram a ni àwm e. Tûn hmain Synod motor-a kan zin chhuah hian haw lamah driver-ten Silchar-a petrol thun khah kher an duh ṭhin. Engati nge? A chhan chu Vairêngte aṭanga chhak lamah chuan petrol an lo pawlh dal tawh ṭhin vàng a ni. Rangkachak thianghlim chu eng mah pawlh loh a ni a; buhfai thianghlim pawh a si, a vai, a hûm, a ngêt leh lungtêin a pawlh hauh loh buhfai hlang hlak a ni. Mizoramah ‘bâwnghnute tui pawlh loh’ sawi ve bawk ṭhin mah ila ‘tui pawlh loh ták ták’ a awm mang lo. Petera’n ‘thlarau lam hnutê eng mah pawlh loh’ a tih pawh hi hnute hnêk tak tak lam ni loin ‘pawlh daltu awm lo Pathian thu’ chák tùra a hrilhna a ni. Bible-in ‘thianghlim’ a tih awmze bul chu ‘hlang’ tihna a ni. Mizoin Thlarau Thianghlim kan chan duh dàn ṭhenkhat hi chu pawlh nutu a awm ṭhin a ang. Thil thianghlim chu pawlhtu awm lo a ni a. Pathian thu kan sawite hian pawlhtu a ngah ṭhin em? Pathian thu hlang hi kan chák tak meuh em? Pathian thu hlang ni lo hmang hian kan inchâwm nasa hle lo maw?