Brig. T. Sailo (1922 - 2015)

Brig. T. Sailo thi ta mai chu a uiawm hle mai. A chanchin hi sawi tùr tam tak a awm ang. Mizo zînga sakhaw hruaitu ropui Rev. Zaireman BD zir tùra Serampore College a thlen hlimin Ṭhenphunga leh Lalhmingliana (s/o Thanglula) te pahnih lo awm thu a ziak a; Ṭhenphunga chanchin chu heti hian a ziak zui a, “Pu Ṭhenphunga hi lehkha thiam thei tak a ni a, Matric a zawhin Serampore College a rawn zawm a, naupang cheia kan chei deuh a ni. Motor leh lîr thei lam hi a rui nasa a, Calcutta lêng tûra kan kal te hian rail-ah 20 minutes chuan a ngai a, a rui hman ta ṭhin a... Sipaia ṭan a châk êm êm a, a ât phah hial dâwn emaw kan ti a, chelh mi a nih loh avàngin kal lo tùrin kan thlêm ngam ta lo a. Heti taka sipai ṭan châk a nih avàng hian sipai ṭha tak, hming nei tham, India sawrkar pawhin a hriat tham a ni hial a...” tiin (Rev. Zairema, I Ni Min Pêk Hi, 2009:175).

Brig. Ṭhenphunga hi mi malin kan inkâwm tam lo hle mai. A sawrkar vawi khatna a tlûk khán Aizâwla in nei ve ta lo chu Ramhlun North-a a tupa Pu Rolûra Sailo inah a invawm lût râwih a; chutih lai chuan zan khat chu ṭhian ṭhenkhatte zuiin ka va tlawh ve a. A lo ṭawng tam lêm lo a; thil tam tak kan sawi lo. Chief Minister a nih lai khân Aizâwl Theological College-ah College Day Speaker ah sàwm a ni tawh a. Chutianga College Day Speaker lo ni tawhte chu kum tin College Day apiangin sàwm leh an ni ziah ṭhin. Brig. Ṭhenphunga chuan kan sàwmna hi a ngai pawimawh êm êm ṭhin a; taksa chak lo tak, a nupuiin a ṭawiàwm zêl a ngaih tawh thleng pawh khân thlasik khaw vâwt hnuaiah ATC College Day chu November thla Zirtàwpni vawi 3-naah hian a rawn hmang ve ziah ṭhin. Brig. Ṭhenphunga leh Pu J. Lalsângzuala (L) kha chutianga ATC College Day ngai pawimawha lo kal ṭhin chu an ni.

Vawi khat chu ATC Registrar ka nih lai (2006) khán Office-a ka awm loh laiin a rawn phone ve teh tlat a; min hmuh a duh thu kan Office Assistant hnênah khán a lo hrilh a; a phone number pawh ka phone lêt theih nân a lo pe bawk a. Ka zuk phone lêt a, a tûk chawhma dâr 9-ah ka office-a inhmu tùrin kan intiam a. A tûkah chuan ATC Chapel inkhâwm bànah Faculty kan ṭhu fual lawk a; chu bákah Principal-in min ko leh bawk si a. Ka pindanah dâr 9.15 vêla ka va luh chuan Brig. Ṭhenphunga chu a lo awm reng tawh a. Dâr 9-ah a lo thlen tawh thu min hrilh chuan ka zak hle mai. A sawi duh chu a sawi mawlh mawlh a. Chanchinbua ka thu ziahte a lo chhiar ve ṭhin a; ṭha a lo ti ve hle ṭhin a ni ang. Ram leh hnam siam ṭhatna hawi zâwnga thu ziak zêl tùrin min chah a. A sawi duh a sawi zawh chuan a haw leh ta mai a; thu behbàwm a nei ve lo. Thingpui inpui ka tum a, mahse a duh lêm lo; a kal ta mai a ni.

Brig. Ṭhenphunga hnèn aṭang hian thil zir chhuah pawimawh tak ka nei. Chu chu dîlchhût leh chîk taka thil chhui hi a ni. Kum 1973-1977 chhûng khân Mizoram Home Guards District Headquarters office-ah ka thawk ve a. Kum 1977-ah khân sipai officer pakhat, â deuh roh Lt. Col. A.K. Rawlley chu Mizoram sawrkar (Pu Ch. Chhûnga, Chief Minister) khân Deputy Commandent General-ah a rawn dah mauh mai a. A.K. Rawlley chuan a rawn awm hnu lawkah MRHG chu a duh ang tâwkin a suasam a. Thawktu tam tak a bân a; chûng zîngah chuan tûna mi lâr tak lo ni ta, ka nau K.L.Liana pawh hi a tel ve nghe nghe a ni. District Commandant Pu Malsâwmliana pawh bàn theih dàn tùr a ngaihtuah nasa mai a. Saiha lama election duty-a an kaltîr chu khatih laia Mizoram IGP (Brigadier putar) puihnain post awm hlei lo Lungleiah an transfer a. Pu Malsâwmliana awm loh hlân chuan office file zawng zawng chu a ching let vêl a; Pu Malsâwmliana manna tùr thil a zawng a; mahse pakhat tê mah a hmu zo si lo. MRHG Officer pathum lai chu thu awmze nei loah case a siamsak bawk a. Thil hlui a ni tawh bawk a, han sawi ta mai mai ila. Chûng officer pathum hêkna thu IGP hnêna thawn tùr chu min chhuttîr a; ka bulah ṭhuin ka chhut dàn tùr chu a sawi zêl a. Meng reng inbum theih alâwm tiin kei chuan carbon paper thar hlîr ka hmang zêl a; hre hek lo le - chûng carbon paper chu ka khâwm hmiah a. Ka thu chhut zawng zawng kha carbon paper-ah chuan a chhiar theih vek a. Kan officer pathumte chu an lo inbuatsaih theih nân ka pe ta daih a. Rawlley-a chuan a duh angin a tichhe thei ta lo a ni. Chûng officer zînga pakhat chu a hnûah Brig. Ṭhenphunga Chief Minister a nih laia amah vêngtute zînga pakhat Sub. Pathanga kha a ni.

Lt. Col. A.K. Rawlley hun kha MRHG Office hun thim lai a ni a; nui hmêl pu thei pawh an awm lo. MRHG (Guardmen) tam tak a bàn a; a lamṭanga a siam a mi duh zâwngte chu an lal êm êm thung a. A.K. Rawlley-a uisathiamte kan ti ṭhin. Kei erawh chu kum 1977-ah IAS exam zo hlim ka nih avàngin min hlauh theih nân ka dawhkànah Dân bu chi hrang hrang ka dah a, a rawn en vut vut ṭhin a. Amah khing thei tùrah min ngai deuh emaw ni, min bân a tum ngam chiah lo a. A.K. Rawlley-a chu ka nin êm avàngin February 1, 1978-ah khân Hrângchhuana High School-a thawk tûrin ka bànsan ta zâwk a ni.

Chutianga dik lo taka MRHG a bànte khán A.K. Rawlley-a chu hêk an duh a. Khatih lai kha Brig. Ṭhenphunga ministry hmasa tlâk hnu lawk a ni a, Mizoram chu President’s Rule hnuaiah a awm a; A.K. Rawlley hêktute tân pawh thu thlenna tùr a vâng khawp mai. Dr. Roṭhuama (MP Lok Sabha) hnênah khân thlen tâwk an awm a. Ani chuan Rawlley-a chu office-ah rawn lenkhungin a hau hrep a. Mahse a hnu lawkah a ngai tê bawk a ni leh si a. MRHG aṭanga a bànte mangang lutuk chuan Brig. Ṭhenphunga hnênah an thlen ta chawt a. A.K. Rawlley-a an hêkna pakhatah chuan Muallungthu rama pistol a tihbo thu pawh an telh a. Brig. Ṭhenphunga chuan, “Eng thlaah nge, eng ni-ah nge, eng hunah nge, khawi laiah nge?” tiin dîlchhût takin a lo zâwt a. Chuti taka a dîlchhûtzia an sawi aṭang chuan a hnên aṭangin chîk taka thil chhui hi ka chîn ve phah ta a. Pathian thu zirna lamah pawh thil chîk chu a lo ṭha hle a ni. Ka nunah hian Brig. Ṭhenphungan hnuhma thui tak hun vawn dik leh thil chîk kawngah a neih phah a ni. Brig. Ṭhenphunga a lo sawrkar leh hnûah A.K. Rawlley-a kha MRHG Deputy Commandant General aṭangin a bân ta a ni.

Brig. Ṭhenphunga khân PWD Chief Engineer ah sipai office Col. Sachdev-a kha a chah chhuak a. Sipai ta na ná ná chu an zia pawh a inang a. Col. Sachdev-a lo thleng hlim khân a ina labour an lo dahte kha “Ka hlawh aṭangin ka ruai thei lo che u” tiin a bàn niin an sawi. An thil sawi pakhat hi a dik tùrah ka ngai a. Office file-ah chuan khatih lai khán Mamit kawng chu ‘truck road’ a tlang tawh a ni àwm e. Ani chu Mamitah a zuk kal a, truck road awkawng a lo la tlang si lo. A lo haw chuan officer-ho hnênah, “Mamitah truck-in zuk kal rawh u” tiin a tih-el a ni àwm e. Col. Sachdev-a khán a hnuaia thawk officer-te hnênah, “Kristian ka ni in inti si a, Kristian ni ve lote aia in danglamna ka hmu lo” a ti a. Chu chu PWD officer-te khân an haw ta êm êm mai a. Col. Sachdev-a kha Mizoram aṭanga a rang thei ang bera pêt chhuah an duh thu kha chanchinbuah an chhuah a nih kha; Mizoramah a awm rei ta lo rêng a ni.

Brig. Ṭhenphunga kha mi famkim a ni bîk lo ang. Politics lama a khingpuite phei chuan a ṭhat tâwk lohna sawi tùr an hre ṭeuh ang. Mahse Mizote zîngah na ná ná chuan pa ropui leh chhuanawm a ni a. Sipai zîngah amah bêl chiang apiangin an ngaisângin an zah avàngin amah hian thil eng emaw tak chu a awm a ni ang. Ram buai laia amah avànga Mizo mipui thlamuanzia te kha hrilhfák a tling a. Thu sawi a thiam lo a, thluaithlum leh veh thlèm a chîng ve lo. Mizoram politician zîngah ani tluka hmathlîr (vision) nei thui tu mah dang an awm lo. Chief Minister lo ni tawh zînga ṭhenkhatin engkim an tuipui a, mi ai berin an sawi thei êm êm vek a; a taka an tih erawh a awm hlei lo a. Ṭhenkhat lahin lehkha thiam lo, mi mâwl mai an nih thu bák sawi tùr an nei lo chungin mi dang ken an tum si lo. Mi ṭhenkhat, a ngaihna hria ni-a inchhâlte lah an Chief Minister hlei thei bawk si lo. Mi hetiang ram hruaitute hian ram ropui min thlen hlei thei lo zawng a ni. Brig. Ṭhanphunga Chief Minister nih hun kha ram buai lai, tuboh leh dolung inkâra awm lai a ni a; development hna pawh a thawh theih tak tak rih lo. Khatih lai hunah khân budget a la tlêm tham bawk si a; muang leiah Mizoram Chief Minister hna hi a vànglai khân thawk ni sela chuan kan ram hian hma a sâwn nasa ngawt ang. Thusawi leh ṭawngkam thiam lamah chuan a sitawm a ni mai thei; hnathawh lamah erawh a chhuanawm thung a ni. Brig. Ṭhenphunga anga mi tak, ngamthlèmna rêng nei lo hi Mizo zîngah hian an tam lo kher ang. Vànah khian Mizo politician-hote hi arsi angin êng ta thliah sela, Brig. Ṭhenphunga hi a êng ber a nih loh pawhin pahnihna chu a ni bîk hauh lo ang.