SUKAR HARHNA 2 Lal 17.24,29-33; Joh 4.1-26

Isua leh Samari hmeichhe inbiak chan­chin, Johana chauhin a ziah hi a sei hle. A hun kan hre thei lo ná a, Isua rawngbàwl ṭan tirh lam, a kum khatnaa thil thleng niin a lang a. Isua leh Samari hmeichhe inbiaknaah hian ‘buh sengna tùr thla li a la awm’ (Joh 4.34) tih a nih avàngin a hun chu December/ January thla vêl a nih hmêl a. Israel ramah ruah tam lai ber, Jordan lui len lai tak a nih avàngin kân mai mai rual a ni lo. Chumi avàng chuan Jordan lui kân theih loh hlauin an kal ṭhin dàn kawng pângngai zawh loin Samaria kal tlang zâwng hian Isua leh a zirtîrte hi an kal a ni ang. A kum thûah AD 28 emaw a nih hmêl hle.

A hmun chu Sukar khaw daia Jakoba tuichhun­chhuah bula thil thleng a ni. Sukar chu Jerusalem hmàr lam mêl 40 vêl, Samari chhimchhak lam mêl 8 vêla hla a ni. Sekem khaw bula awm, Sekem khawper anga sawi theih a ni. Adam Clarke-a’n Sukar tih hi ‘zu rûi’ tihna niin a ring a. He khuaa chêngte hian zû an rûi nasa hle ṭhin a ni ang, Isaia chuan Ephraim-ho (Samari mite) chu zu ruih hmang an nih thu a lo sawi nasa hle (Isa 28.1,3,7,8).

Padan-Aram aṭanga Jakoba a lo hâw khán Sekem daiah hian puan in a kaih a, a puan in zàrna hmun chu tangka 100-in Sekema pa Hamora thlahte hnên aṭangin a lei a nih kha (Gen 33.18,19). Sukar thlen hma lawkah hian kawng pêng ṭhuam a awm a; pakhat chu hmàrthlang hawiin Samaria lamah a kal a, pakhat erawh chu hmàrchhak lam hawiin Bethsean (Scythopolis, Jordan lui thlanga Dekapolis khaw awm chhun) lamah a kal thung a. He kawng pêng ṭhuam lai takah hian Jakoba tuichhunchhuah chu a awm a; chutah chuan Isua leh a zirtîrte chu an châwl a. Isua zirtîrte chu Sukar khaw lamah ei leh in tùr leiin an kal a. Chumi hlàn chuan Isua leh Samari hmeichhia chu an lo inkàwm a ni.

Samari hmeichhia hi a hming kan hre lo a, eng rual nge a nih pawh hriat a ni lo. Chhûn pachang dâr 12 vêl a ni a; Israel rama ruah sùr vànglai hun mah ni se, hemi ni kher kher hi chuan a sûr lo a ni phawt ang, Isua pawh a chau hle a ni. Jakoba tuichhunchhuah kotlânga a ṭhut lai chuan Samari hmeichhia chu a lo kal ta a. Chhûn pachanga tui châwi tùra lo kal a nih avàng hian mi nikhua lo, hmeichhe khawlo tak niin an sawi ṭhin a. A nihna takah chuan Israel rama ruahtui tam lai tak a nih avàngin tui chàwi hi a mamawh kher lo ang; eng emaw rilru hahna tak a neih avàngin Sukar aṭanga mêl chanve laia hla tuichhunchhuah tui châwi tùr ang hian a lo chhuak a ni zâwk mai thei. Sukar khaw dai hnaiah tuikhur dang a awm tho a; mêl chanve zeta hla rawn pan daih chu eng emaw tak zawng a tâwk a ni phawt ang. William Barclay-a chuan Sukar khaw hmeichhe nikhua lo a nih avàngin tuikhur pângngaia tui a chàwi phal loin an hnawt tlân a ni thei ang em tiin zawhna a siam hial a (The Gospel of John, Vol. 1, 1975:139).

Isua chu Jakoba tuichhunchhuah koah a ṭhû a; Samari hmeichhe hnênah chuan tui in tùr a dîl ta mauh mai a. Ani lah chuan, “Nang Juda mi i ni a, kei Samari mi ka ni a. Engati nge tui in tùr min dìl?” a ti a. Isua leh Samari hmeichhia hi an inbe thui hle a; Johana hian a kimchangin a ziak vek lo zâwk ang. Johana ziah dàn chuan Isuan Samari hmeichhia chu a pasal ko tùrin a tîr a; ani lah chuan pasal a neih loh thûin a chhâng a. Isuan pasal 5 a neih tawh thu leh tûna a pawm lai chu a pasal tak a nih loh thu a sawi thung si. He thil avàng tak hian Samari hmeichhia hi nu ṭha vak lo, mipa nei zul mai angin sawi a ni ṭhin.

Isua leh Samari hmeichhe inbiakna hi Aramaik ṭawng ni tùrah ngai ila; Johanan Grik ṭawngin a lo ziak lawi si. An inbiak lai hian a zirtîrte an awm loh avàngin a hnûah Isuan an hnênah a sawi chhâwng emaw Samari hmeichhia hian a sawi chhâwng zâwk emaw pawh a ni mai thei. Isua leh Samari hmeichhe inbiakna hi Johanan Grik ṭawnga a ziah hian ‘pasal’ tih lai tak hi a hre sual emaw a letling sual palh emaw a ni ang em tih ka ngaihtuah ṭhin. Hebrai ṭawngah pasal sawina thumal pahnih - ’ishi leh ba‘al an nei; ba‘al chu ‘lalpa’ tihna a ni bawk a, ‘pathian’ sawina atân an hmang ṭhin. Isua thu hman hi ’ishi nge ba‘al kan hre lo a; ‘ba‘al’ tih hmangin Samari hmeichhia hian a man fuh lo ang a, ‘lalpa’ tih tùr kha ‘pasal’ tihna angin a ngai a ni mai àwm mang e. Samari hmeichhia hi Isuan a pathian chungchâng a sawipui a ni zâwk lo’ng maw?

“Pasal panga i nei tawh” tih hi “pathian panga i be tawh” tihna a ni thei ang a. Kum 721 BC-a Assuria-in Israel lalram an tihchhiat khân a ram mipui tam tak a thiar chhuak a; an hmun ruak luah tùrin Assuria lalram hmun hrang hrang aṭangin hnam hrang 5 an rawn thiar lût thung a. Chûng mite nêna inneih pawlh aṭang chuan Samari mite hi an lo chhuak a ni. Israel rama hnam dang 5 lo lûtte chuan an pathian ṭheuhte an rawn chhawm a. Chûngte chu - (1) Babulon miten Sukkoth-benoth an siam a; (2) Kuth-hoin Nergal an siam a; (3) Hamath-hoin Asima an siam a; (4) Ava-ho chuan Nibhaz leh Tartak an siam a; (5) Sepharvaim-hoin Adrammelek leh Anammelek an siam a (2 Lal 17.30,31). Samari hmeichhia hian hêng hnam 5 pathiante hi a be kim tawh a; mahse hlimna leh muanna tak a dawng thei si lo. Tûnah chuan Samari mite biak ṭhin Jehoa chu a be ṭan ve leh mêk a; mahse a tak a pawh pha chuang lo a ni ang.

Samari miten Jehoa chu an be ve tak ná a, tih tak takin an be lo. A dàn leh a thupêk, Jakoba thlah Israel tih tâkte hnêna a pêk chu an zâwm hek lo (2 Lal 17.34). An biak dàn dik loh avàngin Pathian an pawh pha lo tihna a ni. Samari mite chuan Torâ (Genesis-Deuteronomy) chauh hi Pathian lehkhabûah an pawm a; Thuthlung Hlui lehkhabu dang zawng zawng chu an hnâwl vek a ni. Torâ pawh an duh angin a thu tihdanglam an nei nual. Samari mite hi tûnah 800 vêl an ni.

Chutiang taka hlimna zawnga hnam dang 5 pathiante a lo biak kual tawh hnûah Jehoa a be ṭan ve leh a, mahse a rilru a nuam thei chuang lo; a mangang rilru hahin khua aṭanga mêl chanve laia hla tuichhunchhuah tui chàwi a rawn tum ta mai chu Isua nên an intawng ta a ni mai lo’ng maw? Chu tak chu Isua’n, “Tûna mi i neih hi i ba’al (pathian) a ni lo rêng a ni” a tih chhan pawh a ni ang. Samari hmeichhia hi biak tùr pathian zawngin a phî ruai a; mahse Samari rama hnam dang 5-in pathian an rawn chhawmte engah mah khân a lungàwina a hmu zo lo. Samaritan-ho chuan Gerizim tlângah chauh Jehoa chu biak tùrah an ngai a; chutianga Jehoa biak a tum ve tituai lai chuan Isua nên an intawng ta a. Mahse Jehoa chu tih tak zeta a biak si loh avàngin Isuan, “Tûna i biak lai hi i Pathian a ni lo rêng a ni” tiin a hrilh ta a ni ang.

Samari hmeichhia chuan Pathian a zawn kual dàn chi hrang hrang Isuan a hre vek mai chu mak a ti hle a. Isuan ‘tui nung’ chungchâng a han sawi te chuan a phu âwk âwk ngei ang a; chu tui chu neih ngei a duh ta a, a dîl ta chawt mai nghe nghe a ni. Samari mite chuan hnam dang kâra nasa taka tihdarh an nih avàngin hrehawm an ti a; Messia lo kal hun tùr chu nghâkhlel takin an thlîr ve reng ṭhin. He hmeichhia pawh hian Messia lo kal hunah chuan engkim a la hrilh tùr thu te chu a sawi chhuak ve ta hial a. Chutah tak chuan Isua’n, “Keimah a betu che hi Amah chu ka ni asin” a ti ta a ni.

Isua leh Samari hmeichhia inbiakna rah pawimawh tak chu ‘Sukar harhna’ kan tih hi a ni. Samari hmeichhia chuan Isua chu Messia niin a hre ta tlat a, an khuaah chuan a han kîr a; a thil tawn chu Sukar-ah chuan a han theh darh a. Chu hmeichhiain, ‘Ka thiltih apiang min hrilh zêl’ ti-a a hriattîr avàng chuan Sukar khuaa Samari mi tam takin Isua chu an ring ta a. An sakhua, a hming chauha Jehoa betu an nihna chu kalsanin Isua chu Messia a ni tih an pawm ta a ni. Samari mite pawh chu Isua hnênah chuan an lo kal a, an hnêna châm tùrin an ngên chiam a. Sukar-ah chuan Isua chu ni hnih ngawt a châm a. Sukar miten an khaw nû hnênah chuan, “Tûnah chuan i thusawi avànga ring kan ni ta lo; keimahni ngeiin a thû kan hria a, he mi hi khawvêl Chhandamtu a ni ngei tih kan hre ta” tiin harhna an chan dàn chu an sawi thei ta a ni.

Sukar harhna avàng hian Isua pawh ni hnih lai chu a châm a; a bâk erawh chu a tlawh leh tawh chuang lo. Sukar mite pawhin an khaw daia Jakoba tuichhunchhuah chu an pan tlut tlut zui ta chuang lo. Zalèn Chanchinbuah Dr. C. Lalhrekima’n, “Damaska khaw daia Paula chhun thlûk a nih avànga Damaska dai khera harh ve tuma tlàn hum hum thâwm a awm lêm lo” a tih hi chhinchhiah a ṭha hle ang. Sukar harhna chanchina thil pawimawh tak chu Samari hmeichhe hnêna Isua thusawi, “He tlângah kher lo pawh, Jerusalem khuaah kher lo pawh Pa chibai in bûk hun a thleng dâwn ta... tûnah pawh a thleng tawh mêk, chumi hunah chuan Pathian chibai bûktu tak takten thlarau leh tih tak zetin Pa chibai an bûk ang, Pain chutiang mi chu a chibai bûktu tûrin a zawng a ni” tih hi a ni (Joh 4.21, 23). Ringtu puitling zia chu hmun ngaihhlut bîk riau nei kher loa khawi hmunah pawh tih tak zeta Pathian zawn leh chibai bûk theih hi a ni. Mahni awm hmun leh hnathawhna hmun apianga dik taka thil tih hi Pathian chibai bûktute awm dàn tûr a ni. Hnathawhna hmunah dik taka kan tih si loh chuan harhna chhimin hmun dang pan zûr zut mah ila harhna changtu dawhâ mai kan ni ang.