RILRU SO

Sâpṭawnga ‘emotion’ an tih hi mi ṭhenkhatin ‘phûrna’ an ti mai thei a; kei erawh chuan ‘rilru so’ tiin ka vuah thung a ni. Rilru so hi tute pawhin kan nei a; mi

ṭhenkhatah a hluar deuh a, mi dangah erawh a nêp hle thei a. Hlim avànga kan nui tlâwrh tlâwrh te hi rilru so vàng a ni a; mitthi kan ṭah bawrh bawrh te pawh hi rilru so vàng bawk a ni. Fûr khaw chhe êng iau uau-ah rin loh lai takin ṭêk a rawn tla chhuai mai a. Pindan pakhata mi sàwm dâwn lai awm zîngah ṭhenkhat chu hlauin an phu zawih zawih a, a ṭhen an ṭê chhuak chûl bawk a, ṭhenkhat erawh chuan danglamna chhe tê pawh an nei eih lo. Ṭêk tla chhuai chu an dawn dàn a hrang hle hlawm a; a chhan chu an rilru so dàn a inan loh vàng a ni. Thlarau hnathawh kan dawn dàn pawh hi rilru so nasa leh nasa lo inkârah chuan danglam hlei tak a ni a; rilru so nasate chunga a thawh ang veka thawk tùrin beisei tùr a ni bîk lo. Pathian thusawi kan ngaihthlák pawhin kan rilru so dàn a thuhmun ngai lo. Mi rilru so nasa deuhte chuan an duh zâwng tak an ngaithlák chuan an lo ‘Haleluia’ ṭhawt ṭhawt ṭhin.

Tûn hma deuha Mizo officer lian tak pakhat chu a nui tam lo hle a; mi ṭhenkhatin an sawi dànin, “A ha a lan hi chuan dul thuar na ûrh khawpa nui ang a ni e” an ti. Rilru so nasate an nuih tlâwrh tlâwrhna angah khân rilru so nasa lote chu an nui ve lêm lo. Mizo educationist pakhatin, “emotion a nasat zawh poh leh mi pângngai kan ni lo nasa a ni mai” a ti a. Kan rilru a so nasat hle lai chuan kan pângngai (normal) chiah lo tihna a ni. Vêng chhûngah mi pakhatin tu emaw a that a; chu mi chu mana tihhlum ve nghâl mai duhin mipui rilru a so ṭhin a; Thana tualah emaw Court tualah emaw kan pung khâwm luih luih a, “Mi sual hmêl kan hmu duh” tiin kan au rual dual dual ṭhin! Kan duh tak phei chu mi sual chunga kut thlák a ni a; tihhlum hial pawh kan hnial lo a ni. Khatih lai tak khán mi pângngai kan ni lo, kan rilru so khán kan ngaihtuahna a bual â zo vek tawh a; mi sual lakah khán a chhe ber thlentîr kan duh ṭhin. Ka nau K.L. Liana te ang phei chuan hetianga rilru so thiltih hi an huat zâwng tak a ni ngei ang! Tute pawh hi kan rilru a so nasat viau lai chuan mi pângngai piah lam kan ni.

Tûnah chuan khawvêl a tê tawh a, ‘global village’ tiin an sawi ta hial a. Sum nei tân phei chuan hmâna vànram emaw kan tih, eng tik khaw tika kal tina kan tin ngai hauh loh Jerusalem te chu an Kolkata kal mai mai thei tawh a. Mi pakhatin Ram Thianghlim a kal chanchin a ziak ka chhiar a; an zîngah Pastor pahnih an tel ve nghe nghe a. Jordan luia Isua baptisma channa hmun an tihah chuan mi ṭhenkhatin baptisma an chang nawn thu a ziak a; chutiang deuh bawkin Isuan tui uain-a a chantîrna Kana khuaah nupa tuak khat chu an innei nawn tih a ziak bawk a. Hei hian kohhran thila ka duhtuina a rawn nêk tlat mai a. Jordan luiah khuan Isua baptisma channa hmun ni-a an sawi hmun hnih a awm a; pakhat chu a lâr zâwk deuh a, pakhat erawh chu a làr loh avàngin mi tam takin a awm ve tih pawh an hre lo. A lâr zâwk pawh chu Isua baptisma channa hmun dik tak a nih leh nih loh hriat theih a ni lo; chu lai hmuna baptisma chan nawn duh tlat mai chu rilru so vàng a ni ang. Pastor kal vete pawhin chutiang hmuna mi lo baptis nawn ringawt mai chu kohhran kalphung nèn a inrem chiah em tih an ngaihtuah chian a ngai ang. Kana khuaa inneih nawn duhna pawh rilru so vàng a ni ang. Ram Thianghlima zin zîngah Pastor an tel a nih pawhin hetiang thil ti mai mai lo tùr hian an fîmkhur a pawimawh hle ang.

Ram Thianghlimah khuan ‘hmun thianghlim’ anga an sawi tam tak a awm a; chûng zînga eng emaw zât chu phuah chawp a ni. Hmun thianghlimte chu khualzinhoin tlawh chîkah an neih avàngin kohhran hrang hrang - Catholic, Grik Orthodox, Armenian, Russian Orthodox leh Coptic Church-ten anmahni puala hmun thianghlim neih an duh ṭheuh a. Roman Catholic puithiam (Franciscans)-in an enkawl Gethsemani huan chhakah khuan Russian Orthodox Church compound-ah Gethsemani huan dang a awm ve a; mahse miin an tlawh ngai vak lo a, a awm tih pawh an hre mang hlawm lo. Khualzin tam takin Isua hun laia kulh chhûnga awm, tûna kulh pâwna awm ta thung si Gordon’s Calvary chu Isua thlàn dik tak ni zâwkin an ngai a; tûna kulh chhûnga awm Church of Holy Sepulchre erawh chu Isua hun laiin kulh pâwna awm a ni tih an hre lo. Church of Holy Sepulchre chhûng pawh khu kohhran hrang pali - Catholic, Grik Orthodox, Armenian, Coptic-ten an inchan sem a; chutiang bawkin Isua pianna hmuna biak in Church of Nativity khu kohhran hrang pathum - Catholic, Grik Orthodox leh Armenian-ten an inchan sem bawk. Ram Thianghlim hmun tam tak chu Isua chêt tlatna hmun a lo nih avàngin hmuh pawh kan châk ṭhin a. A tlawhtute zîngah pawh rilru so nasa apiang a hmunah an ṭap nasa ang a; rilru so nasa ve vak lote tân erawh chuan ṭah mai chu har tak a ni thung.

Mi ṭhenkhat chuan Ram Thianghlim lei, lung leh tui thlengin an ngaina a; Galili dil tui te, Jordan lui tui te, Tuipui Thi tui te pawh hlutna nei bîk lo mah se rilru so avàngin harsa deuh chung pawhin an hâwn hrâm ṭhin. Kum 1988-a Jerusalem-ah ni 8 ka chàm lai khán Kohhran Upa pakhatin biak in sakna lungphùma phùm tel tùrin Isua thlân bula vaivut hàwn tùrin min chah a. Thlalákna roll film bûr ruak khatin Isua thlàn bula vaivut chu ka dah ve rân mai a. Chumi ni chawhnu thlang herah Bethphage biak in ka tlawh a; chutih lai chuan Jerusalem hmàrthlang lamah Israel rama ruah hmasa lo thawkin khawpui ri leh kâwlphe a nasa hle mai a. Ruahin min nan hman takngial dâwna ka hriat avàngin Olive tlângdungah hmanhmawh phelêngin ka tlân chho a. Olive tlânga Augustus Victoria Hospital bathlàr ka thlenin ruahpuivànâwn a lo sûr tak tak a; dârkâr khat dâwn lai min dang nghe nghe a. Tlêma ruah a han deuh tákah chuan Jerusalem panin ka chhuk a, Tûmkau Ni-a Isuan Jerusalem a ṭahna hmuna biak in Tear Drop Church ka thlen chuan ka ipte hnungpuak chu ka han dap a; Bethphage biak in aṭanga Olive tlâng pana ka tlân chhohna lamah vaivut dahna roll film bâwm chhìn chu a lo inhawng a, vaivut bua chuan ka ipte hnungpuak chu a lo tibawlhlawh vek mai a. Pa thinchhia tih takah, “Hetiang puithûna âtthlâk mai mai, Isua thihna hmuna vaivut chu ka malêk ang” tiin ka ipte hnungpuaka vaivut zawng zawng chu ka thing fai ta vek a ni.

Mizoramah hian Kohhran chanchina thil pawimawh thlenna humhalh nachâng kan hre ṭan a. Kum 2006-ah khân 1894-a Chângsil-a Sâp Upa leh Pu Buanga te lo kaina hmun leh kum 1919-a harhna thlenna Nisapui leh Hmunhmêlṭha biak in hmun hluite humhalh rawtna Aizâwl Hmàr Presbytery aṭanga lo lût chu Synod-ah ngaihtuah a ni a; mahse kha rawtna kha rin loh takin a tla teh tlat a (2006 Synod Gen. 55). Kum 2014 Synod-ah erawh chuan Tlawng lui kam Kutbul lui chhuah, Rev. William Williams-a chawlhna chu humhalh kan duh lehlawi tawh thung a (2014 Synod Gen. 4). Kutbul lui chhuah hi Synod rèl anga changtlung zâwka kan enkawl a nih pawhin ‘hmun thianghlim’ bîk ang ziazânga cheibàwl kher chu a ṭûl ber lo ang. Hmân kum lawkah khán Aizâwl Electric Vêngah ‘damna tui suak’ kha a lâr hman viau a; man châwia lei te pawh an awm nawk hman a. Chutiang deuh bawkin Mission Vêngthlanga Kohhran Upa pakhat tuizêm tui liam ṭhin chu ‘tui mak danglam tak’ angin an chei hman ṭhelh bawk a. Mizote hian eng emaw hlekah thil ho tê pawh hi kan thutak khûkpui leh chiam ṭhin. Hêngte hi eng vàng nge? Rilru so phûl nasa lutuk vàng a ni ber ang.

Tûnah pawh Bible-a hmun ṭhenkhat hming ang phuah chawpte chu ‘hmun thianghlim’ ah kan chantîr ṭan a; chu lai hmuna sawntlung lei pawh ‘damna lei’ angah kan ngai ta hial a. Bethel leh Gilgal tihte hi Bible-ah a chuang ngei a, Israel-te chanchinah eng emaw thlenna hmun pawh a lo ni tawh; mahse thianghlim leh duhawm erawh an ni reng bîk lo. “Bethel-ah lo kal ula, bawhchhe rawh u; Gilgal-ah chuan lo kal ula, bawhchhiatna tipung rawh u” (Amos 4.4) tih phah khawpa Pathian pawi an sawina hmun bawlhhlawh a lo ni tawh. Mahse hetiang hmun hming ang phuah chawpte hi kan chawi vul ṭan mêk zêl zawng a nih ták hi! Hêng thil hi eng vàng nge? Rilru so satliah mai pawh ni lo thinlung phûl liam hrin chhuah a ni. Rilru a so sàn lai tak hi chuan tu mah an pângngai (normal) lo tih chhinchhiah a ṭha hle. Pathian thu lamah pawh rilru so nasa hian min kaihruai thui thei hle a; a ṭha zâwnga a thawh hun a tam a, a chhe zâwnga a thawh châng a awm ṭhin bawk. Chumi avàng chuan rilru so ûm kawngah hian ringtute fîmkhur a ngai viau a; rilru a so nasat laia kan ngaihtuah leh kan awm dàn apiang hi a dik vek bîk lo tih hriat tel a ṭûl khawp mai. Israel ramah kohhran hrang hrangin ‘hmun thianghlim’ an siam chawp ṭhin angin Mizoramah pawh ‘hmun thianghlim’ kan siam chawp chiam ang tih a hlauhawm hlel ta lo e!