HMANLAI JUDA-TE INNEIHNA LEH KANA KHUAA TUI UAIN-A CHANTIR KHA

Zu in/zawrh sawi mawituten Kana khuaa Isuan tui uain-a a chantîr kha ṭan chhanah an hmang fo. Juda-te chaw rinpui chu ‘chhang leh uain leh hriak’ a ni kan ti na mawlh mawlh chung pawhin an hre lo lui tlat. Chhangphut chu hriak nèn an hmeh pawlh hnûah an kang a, an ei pahin uain an in ṭhin a, chu chu hmànlaia an chaw rinpui ber a ni. Chhang leh hriak leh uain chu an chaw rinpui a nih avàngin uain tlâkchham chu ṭam entîrna a ni. Ṭàmpui mitthi thlen lai pawhin naupanghoin an nute hnênah, “Khaw nge chhang leh uain?” tiin an zâwt ṭhin (Ṭah Hla 2.12). Uain chu tui nèn an pawlh ṭhin a; sharon uain chu no khatah tui no hnih an pawlh a; Talmud-in a sawi dàn chuan uain no khatah tui no thum an pawlh ṭhin. Mizoten eng lai mahin chaw rinpuiah zû kan telh ngai lo; zû ni loin antui kan hâwp zâwk ṭhin. Mizote chaw rinpui ber chu ‘chhang leh uain leh hriak’ a ni ve lo. J. Shakespeare-an, “Mizoten chaw an sawi ber chu buh a ni a; chawhmehah sa leh thlai an hmang bawk,” a ti (The Lushei Kuki Clans. Vol I:36).

Isuan tui uain-a a chantîrna hmun hi a seilenna Nazareth khaw ṭhenawma awm Kana a ni. Kana hi Chanchin Ṭha Johana ziakah chauh a lang a, chu pawh vawi 3 chauh (Jn 2.1,11; 4.46; 21.2). Isua zirtîr Nathanaela, Isuan ‘ngamthlèmna rêng nei lo’ ti-a a fak khua, thingtlâng khaw tê, Nazaret hmàr lam km 7 km, Jerusalem aṭangin km 107 a ni. Tûnlai ang chu ni se, zànah tlangvâl chak deuhte chuan Kana khaw nula an va rîm pha hial ang. He inneihnaah hian Isua nu Mari a phusa viau niin a lang a, chuvàngin an chhûngkhat hnaivai tak an nih a rinawm. Isua leh a zirtîrte chu moneitu ṭhian bul bîk 10 thlan chhuah an nih a rinawm chiah lo a; moneitute nên inchhûngkhat hnai tak an nih loh chuan khaw hrana inneih làwm tùra chuti zât zât kal thu a awm lo. Isuan tui uain-a a chantîrna hmun hi mo lawmna a nih avàngin hmànlai Juda-te inneih dàn hriat tel a ṭûl. Juda-te inneih dàn chu Abrahama te hun aṭanga Isua hun leh a hnu lam thleng pawhin chhãwng thum a ni a, chûngte chu - (1) Inhual, (2) Inneih leh (3) Mo lawm.

(1) INHUAL: Innei tùrten an thil tih hmasak ber chu Inhual a ni a; chu chu Hebrai ṭawngin ‘ketubbah’ an ti. Mipain a nupui tùr a zawng a, a duh ang a hmuh hunah nula pa nèn chuan thu an thlung a; man zât tùrte an sawi fel a. Nula pa leh tlangvâl chuan inneihna thuthlung an ziak a, chu chu ‘ketubbah’ an ti. Abrahaman a fapa Isaaka nupui tùr zawngin a chhiahhlawh Eleazara a tîr thung a; a chhiahhlawh chuan Isaaka aiawhin engkim a tifel vek a; Rebeki pawh a rawn hàwnpui a nih kha. Tlangvâl leh nula pa chuan mo man zât tûr pawh an sawi fel vek a. A tlângpui thuin mo man chu shekel 50 a ni a; mo man chu ‘mohar’ an ti. Inneihna thuthlung ‘Ketubbah’ an siam tawh chuan nupa ang chiah an ni a; mahse an la inpâwl lo thung a. Chutih chhûng chuan tlangvâl kha lo thi palh ta hlauh sela, nula chu ‘pasal sûn, nuthlâwi thianghlim’ (virgin widow) tih a ni. An inhual aṭanga kum khat vêlah emaw inneihna tak chu an buatsaih ṭhin. Naupang tê an nih lai pawhin an chhûngte ve ve remtihnain ‘ketubbah’ hi siam theih a ni a; amaherawhchu kum an tlin hunah chauh awm dûnin nupa nun inpâwlna chu an hmang ang. Juda-te kum tling nih hun chu mipa tân kum 13, hmeichhia kum 12 pumhlûm an tlin hunah a ni.

(2) INNEIHNA: Inneihna hi Hebrai ṭawngin ‘chuppah/huppah’ an ti (ch/h hi ‘k’ anga lam rîk a ni). An inhual chhûng khân mipa chuan a nupui man tùr a tuak bákah nupui a neih huna an awmna tùr pindan a buatsaih a. Jokoba kha chuan a nupui tùr Rakili manah kum 7 Labana rawng a bâwl a nih kha. Kawng engkima a inpeih fel hnûah a
ṭhiante 10 vêl hruaiin mo inah chuan an kal ta a. Moneitu lo kal ni tùr chu sawi lâwk ni mah se, eng hunah nge a lo thlen dâwn tih erawh a hriat lâwk theih loh. Mo lawm hun chu zàn a ni a, mo chuan a pasal lo thlen hun tùr a hriat loh avàngin inring renga awm chu a tih tûr a ni mai! Mo chuan a
ṭhiante nula 10 vêl chu a lo sâwm khâwm ve bawk a; a pasal leh a ṭhiante lo thlen hun an lo nghâk
ṭhap mai a; mo ṭhiante chuan an khàwnvàr tuite chu an lo tikhat lâwk diam ṭhin a. Moneitu a lo thlen tlai deuh chuan an lo muthlu hman hial ṭhin a ni.

Moneitu chu a ṭhiante 10 vêl nèn an lo kal a, mo in an thlen dâwn chuan mo neitu ṭhiante chuan beràmpa kî hâmin mo neitu a lo thleng dâwn tih chu an han puang a. Mo leh a ṭhiante chu an lo muthlu tawh pawh mo neitu ṭhiante âu thâwmah chuan an lo harh a. Moneitu a lo thlen fel hnuah chuan a nupui nèn hun an hmanna tùr pindanah chuan an lût dùn a; chu pindan chu ‘chuppah/huppah’ an ti a; an ṭhiante chuan pâwnah emaw pindan lehlamah emaw an lo nghâk ang. Mo chuan chuppah-a a luh hma zawng chuan a hmai a khuh ang. Tûn hma chuan Mizo inneih zànah an ṭhian phawk deuhten bang chhakah an che thâwm an lo ngaithla ṭhin a; Juda-te erawh chuan chutianga ngaihthlâk chu an ti ve lo.

Nupa tuak tharte chu ‘chuppah’ chhûngah chuan an inpâwl a; an âwngphahah chuan mo mawng zâwnah puan vâr feet 2 bial vêl an phah a. Mo chuan chutiang phuan phah tùr chu a lo buatsaih lâwk vek ang a, a nuin emaw amahin emaw an nupa hming chu puan vârah chuan a
ṭhui ang. Mo chu mipa la pàwl loh a nih chuan an âwngphah puan vârah chuan thisen a kai ngei tùra ngaih a ni a. Nupa tuak tharte chu an inpàwl zawhah moneitu chuan pawna an ṭhiante hnenah chuan an mu dùn tawh tih a puang ang a; a hria apiangin mi dang hnênah an sawi chhawng ang. Moneitu chuan a nupui chu tu ma la pàwl loh a nih tih finfiahna puan vâra thisen kai chu a nupuia pain lo dawng tùra a tih hnênah chuan a pe ang a; chu puan chu moin emaw a pain emaw vawn ṭhat tlat tùr a ni a, nakinah an nupa chungchângah buaina lo awmin moneitu chu a nupui chu ringhlel thar leh ta sela, chu puana thisen kai chu ‘thuhretu’ ah hman a ni ang. Chuvàngin chu puan chu ‘thianghlimzia finfiahna puan’ (proof of virginity cloth) an ti. Mo chu thianghlim lo a nih hlauh chuan lunga den hlum hial tùr a ni (cf. Dt 22.13–21).

(3) MO LAWMNA: Mo lawmna chu moneitu in lama neih tùr a ni a. Nupa tuak tharte leh an
ṭhiante chu mo ina chuppah-a an mut dun hnûah, mo chu ‘virgin’ ngei a ni tih finfiahna âwngphah vâra thisen kai chu kengin mo neitu in lamah an ṭhiante nèn an kal ta a. A tlângpui thuin hetianga an kal hun hi zàn rei lam a ni tawh ṭhin. Mo neitu chhûngte leh a ṭhiante leh mo ṭhiante chuan zan 7 ruai an ṭheh ṭhin a. Chumi chhûng zawng chuan mo chuan a hmai a khuh ang a, pâwnah pawh a lo chhuak rih lo ang a, ni sarihnaah chuan moneitu chuan a nupui chu a rawn hruai chhuak ang a, a hmai khuh pawh a hawng tawh ang a, tute pawhin mo chu tu nge a niha, eng anga hmêlṭha nge a nih pawh an hre thei tawh ang. Kum zabi pakhatna (AD) thleng kha chuan ṭhiante hriatpuia sunagog-a inneih thutiam chham an la ti ngai lo. Temple pahnihna hun chhûng (500 BC - AD 70) khân nula thianghlim man chu shekel 50 a ni ber a; nuthlãwi (hmeithai/mâk hnu) man erawh chu shekel 25 vêl a ni. Hetih lai hian nula thianghlim nei tùrte chuan hapta laihâwlah nupui an nei ber a; mo chu thianghlim lo ni-a a pasalin a hriat chuan sabbath hmain a chungchâng ngaihtuah hman a ni ang.

Kana khuaa inneihnaah khân Isua leh a zirtîrte kha a tîr aṭanga tel ve rêng an ni nge hun chanve vêlah an kal tih hriat theih a ni lo. Moneitu khân nupui a neih hmain chhang leh hriak leh uain a lo inruahman lâwk vek a; mahse zan 7 lai mo làwm a nih tákah chuan an hun hnuhnung lamah chhangphut leh hriat a la ngah tâwk laiin uain erawh chu an tlachham titih ta mai a. Moneitu dinhmun chu Mari’n a lo hriat chuan a fapa Isua chu a hrilh a, Isua erawh chuan a nu hnênah, “Lo ngaihtuah buai duh suh,” a ti a ni. Tichuan tui bêl 6 chu a rawng rualin a chhûn khahtîr a; tu ma hriat thiam theih hauh lohin tui chu uain-ah a lo chang ta vek mai a ni. Tui uain-a chang ta kha a zavaiin litre 680 vêl a ni ang a; mo lawm hun hnuhnung lamah in zawh vek ngaihna a awm lo hrim hrim a. Isua an sâwm ve kha an tân malsàwmna a ni a, mo lawm chhûng ni 7 leh zan 7 daih tâwk chauh ni lo, a chuang a liamin a hnu lam hun rei tak chhûnga an mamawh tûr uain an neih theih phah ta a; mo lawm nâna an insènso lêt eng emaw zât an hmu ta zâwk a. Khati taka tam uain thar ṭha mi an han nei hnuhnawh ta mai kha nupa tuak tharte tân chuan a ngaihṭhatthlák ngawt ang le!