IAS & IPS-AH MIZO KAN KANG CHAT DÂWN!

Tûn hnaiah Mizo IPS Officer pakhatin chanchinbu-ah Mizo IPS Officer kan kang chat ṭêp thu a rawn chhuah a; chu chuan WhatsApp lamah pawh sawi zui a hlawh hle. Hetianga IAS & IPS-a kan kang chat mai tùr hi kum 1980 vêla inṭan daih tawh kha a ni! Kum 1972-ah Mizoram chu Union Territory-ah dah a ni a; chuta ṭang chuan Central sawrkar pawisa a lo luang lût nasa a; Mizo zîngah hausa thar an lo tam a. Sawrkar hnathawkte zîngah kaisànna tùr a tam a. MCS exam neiin Mizo zîngah ngei Officer hna itawm tam tak a lo awm a; tûn hmaa Administrative Officer (AO)-te pawh Gazetted Officer-ah an kai chho a; eng emaw zât chu MCS-ah an kai sâng ta zêl a. Mizoram sawrkarah sum a tamin mi lian an lo tam a. Mizo nula leh tlangvâl tam takin kan ram hi nuam kan ti êm a ni. MCS first batch-a pakhatna kha interview-ah a ti ṭha hle nge, khatih laia interview-a hotupa Chief Secretary RM Agarwal-a khân a interview zo chhuak tùr kha a ko lêt leh a, “Tlangvâl, IAS tùrin exam ngei ngei rawh aw,” a ti hial a; mahse ani khân direct-a IAS nih tumna a nei lêm lo tih a sawi ka hria. Khatih lai vêl aṭang khân Mizoram nuam kan ti lutuk hian min uai fual khawlo zo a ni!

Khatih lai vêl aṭanga Mizoten kan ngaihhlut ber chu ‘pawisa’ a ni! Kan thil ngaihhlut tehna (value system) rêng rêng chu ‘pawisa’ a ni zêl ringawt! Mizorama Central sum tam tak lo luang lût khân min bual â zo a; suma duhàmnaah min hnûk lut thûk ta tial tial a; engkim mai hi sumin kan teh a. “A hausa em? Sum a ngah em? In leh lo a din ṭha em?” tih angreng vêl chu thil hlu kan tehna a ni. Mihring nungchang ṭha kan ngaihtuah pha lutuk lo; miin sum a neih chuan ngaihsàn a hlawh a. Nulate pawhin ‘sum ngah ngah’ pasala an thlan hun a thleng a; eng angin nge an chhûngkua an khawsak zêl ang tih an thlîr pha lo. Miin sum an ngah chuan zû heh deuh pawh nula lakah an tlatlum êm êm thei zêl. Kan ngaihhlut kha ‘sum’ hmang ringawtin kan teh a. Contractor hausa thar an tam a, mi tam takin contract hna thawh an tum a. Politician nih leh contract hna chu an bei kawp a. Zêp thu a chêng lo, tûn hmaa UT sawrkar Minister-te pawh zû leh sa-ah an mualpho hlawm a nih kha. Sawrkar function-ah chuan zû leh sa a tel zêl a ni ber mai! State nih hnûah pawh Minister-te thlengin zu leh sa an la chên a ni. Lungleia Pro Pastor ka nih laia ‘Mat Lei’ hawn zànah an ruih nasatzia chu khatih laia Lungleia Officer pakhat khân ha hîpin min hrilh asin! Mizoram Presbyterian Kohhranin ‘political education’ a han kalpui tâkah khán Presbyrerian kohhran awmna lamah chuan Party hrang hrangin zu in mi chu an candidate ngam lo ṭan chauh a nih kha. A hma kha chuan inthlana candidate-te pawh rui thle chhû ṭhin an tam mai!

Lehkha ka zir chhûnga ka hlauh ber ṭhin chu ka degree phu tâwkin ka thiam tâwk lo palh ang tih hi a ni. Mizote hi zirna lamah pawh hian kan degree/certificate phû tâwkin kan thiam tâwk lo ṭhin. Pachhûnga College (Evening Shift)-a sawrkar hna thawk chunga BA kan zir laite khân zirlai tam tak chuan thiam tum tak takna aiin degree/certificate hlawh tâwka pass kha kan tum ber emaw ni tih tùrin kan inthlahdah a ni. Tûn thleng hian Aizâwl khawpuia College zirlaite hi han thlîr vêl ila, thiam tak tak tum hmêl hi an khât pharh mai niin ka hre ṭhin. Tûn hma deuh khân exercise bu pan tê hi kekawr iptê-ah an zep ṭît ṭêt a, ball pen an pai ve ràn a, class chu an kal ve ngei mai. Tûn hma khân BA level-ah pawh Text Book atâna tàr lan chhiar kha chu an vâng pharh mai. Zirlaite lehkhabu lei leh chhiar ber chu ‘Sure Success Series’ an tih mai Sen & Das, Sarkar & Mitra leh Ray & Chaudhuri tihte kha a ni ber. Text Book ngei chhiar tum an awm mang lo. Tûnah hian eng tak ang hlawm maw? Khawlaia College students kan hmuh tam ber hi chuan mobile phone kheuh neuh neuh hi an hna pui ber a ni ringawt! Motor-in an kawngkal te hi a su chawrh chawrh lo zâwk hi vànneihthlák tak a ni. Khawlaiah kê-in ka kal tam ve a, ka mita ka hmuh ngei ka sawi a ni; ka daw lo e!

In lamah pawh college kal zirlaite hian lehkha an zir tam vak lo a nih a rinawm. Heti taka mobile phone làwm chuan in lamah pawh mobile phone bawk an khâl zui leh a. Tûn hma kha chuan zirlaite hian TV en kha an tuichilh ṭhin a; tûnah chuan TV en pawh an duh tawh mang lo. Lehkha zir mang si loin computer leh mobile phone bawk an khâl reng mai a. Zir loh na ná ná chuan thiam tam ngaihna a awm lo. Computer-te hi hnathawh nân a ṭha; internet-te hi lehkha zir puitu atân a ṭha; mobile phone pawh hman thiam chuan hriatna lama min pui tùrin a ṭangkai bawk. Mahse kan tih tùr ber tih loh phah nâna kan inhman zawh chuan thiamna tak tak thlen ngaihna a awm lo. College zirlai, nula leh tlangvâlte hian zàn rei tak thlengin mobile phone an khâl a, an zirlai chu an ngaihthah ṭhak zâwk lawi si! Mut hunah an mu lo a, thawh hunah an tho bawk si lo. Delh hlum sa ei tùr nei bîk bawk si lo; a hautak zâwng hlîr hian an khawsa ta mai emaw tih tùr a ni. Thatchhiatna hri hian a ei chhe zo tak ngial dâwn!

Miin tih tak taka lehkha a zir chuan thiam loh ngawt chhan tùr a awm lo; lehkha zir ni ve si, thiam tumna tak nei lo, pass tùr ringawta zir ve chê chê hi an tam hle a ni ang. Thiam tuma zir na ná ná tân chuan hlawhtlin loh thu a awm lo. Thufing pakhatah pawh, “Tumna a awm chuan kawng a awm,” tih a ni a; kan tum a sàn phawt chuan kan tlâkna pawh a sâng nge nge ngei ang. Mahni pâwlah pakhatna nih tumin zir ta ṭheuh ila chuan tute pawh hi kan thiam êm êm ang. Kan tum a sàn loh avàng hian kan thleng sâng thei lo mai a ni zâwk. Rev. Zairema thu ziak ka hriat reng pakhat, tûnlai zirlaite entawn atâna ṭha tak mai chu, “Pass tùrin ka zir lo a, thiam tùrin ka zir a ni,” a tih kha a ni. Pass tùr chauha zirte hlawhtlinna chu a hniam deuh nge nge lo thei lo a, thiam tùra zirte hlawhtlinna erawh chu a sâng ngei ṭhin. Thiam tùra zir dâwn chuan bazar note/sure success series mai maia innghah chi a ni lo a; text book pawh a kâwm bul aṭanga a kâwm lehlam thlenga belh chiana thiam a ngai zâwk a ni. Khawvêl hmun dangah chuan text book bâka ‘made easy series’ an siam ve pawh hi ka hre lo. Mizoramah chuan High School level aṭangin text book puitu an siam thliah thluah a; zirtîrtu ṭhenkhat tân sundàwnna
ṭha tak a ni mah ná!

Ka sawi tawh ṭhin, ka sawi leh bawk ang; dik leh ṭha ka ti êm a ni! Ka ṭhianpa Ngaizuala (L), Rev. Lalchâma û min hrilh a ni. Mizo zînga IFS hmasa ber K.C.Lalvunga kha Saituala High School Headmaster a nih laiin tuten emaw, “Ka pu, hlawhtling tùra thil pawimawh pathum min hrilh teh,” an ti a. Ani chuan, “Pakhatnaah chuan taihmákna; pahnihnaah chuan taihmákna; pathumnaah chuan taihmâkna,” tiin a chhâng a ti. A va dik tehlul êm! Hlawhtling tùr hian kan taima tâwk lo a ni ber mai; taima ila chuan zirna lamah kan hlawhtling ngei ang. All India Services exam-ahte pawh hian mi taima, thiam bawk site chu an hlawhtling nge nge a ni. Taima lo a thiam ngawt theih loh a, mi thiam thei tak pawh an taihmâk loh miau chuan an nih tùr ang an ni pha ngai lo. Taihmâk hi hlawhtlinna kawng pawimawh ber pakhat a ni. Kum 1980 vêl aṭang khan All India Services exam-ah hian Madhya Pradesh-a Meena hnam leh Himachal Pradesh-a Negi-hote kha an rawn lang tam ṭan a; tribal ve bawk an ni si a; keini ang thatchhe tân chuan tluk chi pawh an ni mang lo. Tûn thlengin All India Services exam-ah Meena leh Negi-te chu kum tlin an la tling deuh zêl asin! Khawiah nge Mizo nula leh tlangvâlte kha an awm ták?

Mizorama Mizote hi kan ‘adventurous’ tâwk lo bawk. Indonesia leh a chheh vêlah in kal chuan Myanmar Mizote chu hna thawkin eng emaw zât an lo awm ang. USA-a Maryland-ah in kal chuan Myanmar Mizote bawk in zuk hmu tlûrh tawh ang. Anni chu khawvêl hmun danga an kal theihna tùr a nih phawt chuan ‘refugee status’ ang pawhin an kal hnial lo; kawng ṭhenkhat ngaihtuah chuan an tih dàn chu a demawm tih mai tùr a ni. Myanmar mi tam tak, Mizorama châmbângte pawh hian USA-a refugee status-a kal dàn an zawng char char ṭhin a; a tàwpah chuan an hlawhtling leh nge nge ṭhin! Tûnah Myanmar boruak a ṭha lama a kal ták avàng hian hetiang lamah hian an pên chak ta lo deuh dâwn pawh a ni mah ná! Hei hi anmahni dem nân sawi ka ni lo; keini aia an ‘adventurous’ zâwkzia chu ka sawi chhan a ni. Kan adventurous loh êm êm chhan pawh hi kan ramah hian nawm kan duh luat vàng bawk a ni ang. Nawm hmasak kan tum tlat a; retheih hmasak ila, nawmna tluantling zâwk kan chèn dâwn zuk nia! Mizo nula leh tlangvâlte u, in ‘chance’ a ṭha asin. Han ṭang ṭha teh u. Tlumtea thlîr takin kan lo thlîr a che u. Kan ramah hian inpen parhin lêng thawveng ringawt suh u. Taima ula, zir tam ula, thiam tumin zir rawh u. Mut hunah mû ula, zîng thawh hunah tho bawk rawh u. “Mut thlahlel suh, i lo pachhe dah ang e; i mit meng la, tichuan, chhang kham khawp i nei dâwn nia” tih a nih kha (cf. Thufingte 20.13).