KHUANGCHERA LEH A BEHBAWM

Kan thusawi/thuziakte rêng rêng hi ‘chumi khami tihna’ a ni vek a. Thumal dah khâwm ringawtin awmzia a nei lo a, a hrilhfiahna (interpretation) avàng chauha awmze nei a ni. Mi tam tak hriat thiam hleih theih loh tih mai theih tùr, Bible thute ngei pawh hi a ziaktute hrilhfiahna a ni thui hle ṭhin. Bible-a Israel-te chanchin Josua - 2 Lalte thlenga ziah dàn leh 1&2 Chronicles bu-a ziah dân chu dang tak a ni. A ziaktute hun a thuhmun loh bâkah an theology leh thil thlir dàn danglam vàng a ni. 1&2 Chronicles bu hi Babulon saltâng chhuah hnu, Ezra lehNehemia siam ṭhat hna thawh hnua ziah a ni a. Israel-te chanchin chu a thianghlim thei ang bera ziah an duh avàngin Davida chanchina bawl awm zawng zawng pawh an chhawk deuh vek a ni.

Davidan Bathsebi a uire te, khamiin a nghawng, Davida chanchin bâl lai zawng zawng kha hmuh tùr a awm ve tawh lo! Indian History ngei pawh, kan naupan laia kan zirah kha chuan Robert Clive-ate ang chu ‘Founder of the British Empire in India’ tih an ni a; tûnah erawh chuan India ram ei chhetûah puh an ni tawh. Kum 1757 helna pawh British-hoin ‘sipai helna’ an tih duh lek laiin tûnah chuan ‘First War of Independence’ tih a ni tawh. Thil thuhmun reng pawh kha hrilh fiah duh dàn azirin a dang daih thei a ni.

Tûn hnaiah mi ṭhenkhatin Mizo pasalṭha huaisen hmingthang Khuangchêra chu India zalènna sualtu ‘freedom fighter’ anga chawimawi an tum a. He thil hi kei pek chuan ka lo hre lawk lo a. Ka hriat hmasak ve dàn chu August 14 khân mi pakhatin min rawn phone a, “Independence Day-ah hian Khuangchêra ‘Vir Chakra’ pêk an tum em ni?” tiin min rawn zâwt mauh mai a! Kei lahin eng mah thâwm thangva pawh ka lo hre dèr si lo. “Ka lo ngaihven ang e,” tiin ka chhâng ringawt a; ka ngaihven zui hman hlei lo a. A chhan chu August 15-ah khân mipui tam tak sipai làmmualah Independence champha làwma an kal nguah nguah lai khân kei chu Aizâwl Hmarchhak Presbytery-a Kohhran Upa leh Minister-te nèn Tuirial Kohhranah “Kohhran Mamawh” tih thupui hmanga seminar nei tùrin ka kal daih a; chumi zànah lah chuan Salem Vêng KṬP inkhâwmah ‘Ṭhalaite leh Tûnlai Khawvêl” tih sawi tùr ka nih avàngin Khuangchêra chanchin lam ka ngaihtuah hman hlawl lo a ni.

August 17-ah erawh chuan hmân nia mi pakhatin Khuangchêra chungchâng min rawh zawh kha chiang zâwkin facebook
aṭangin ka hre ve ta a; facebook-a sawi honaah chuan ‘Indian freedom fighter’ anga Khuangchêra chawimawi duh lo an tam hle tih a lang a. Khuangchêra an ngaihsàn loh vàng ni loin India tâna zalènna sualtu anga han puh thlûk ngawt kha chu an hre thiam thei lo a ni. Zêp nâk emaw, kei pawhin chutianga ‘freedom fighter’ anga Khuangchêra sawi thar hnuhnawh ngawt ka ngaih dàn a ni bîk lo a, a chanchin dik lo taka suasamnaah ka ngai hial a ni. A dam laia ‘India’ tih pawh a mik a maka hre hauh lo tùrin Chângsil-a Vailian sipai a kah avànga ‘freedom fighter’ anga lo chawimawi ngawt chu ka chekin a ngeih bîk dêr lo. Khuangchêra kha pasalṭha a nihnaah ka ngaisâng khawp mai; ani chang lo pawh Mizo pasalṭha huaisen - Chawngbawla, Taitesena, Vânapa leh Neuva te zawng zawng kha ngaihsànawm an ni a. An zia kha tûnlai Mizote hian kai thei ila ka ti ṭhin.

India ram tâna ‘freedom fighter’ anga Khuang-chêra chawimawi tum hi zawng a phuah chawp thiltih lutuk a; tute emaw politics-a intihlàr tumna emaw a ni lo ang tih tu nge sawi thei? Khuangchêran Chângsil-a sipai a zuk kah dàn chungchângah sawi dàn a inang lo nual leh nghâl a. A enga pawh chu ni se, ‘India’ tih pawh hre lo tùr hiala ngaih, phuah chawp taka ‘freedom fighter’ han tih ngawt mai chu a chi loh hrim hrim. Mi
ṭhenkhatin ‘Indian freedom fighter’ tih a ni hlei nêm ti-a an rawn phat marna dik lohzia chu a lungphuna an thu ziahah khân a chiang bàng mai. Heti hian an ziak an nih kha: “Duty nobly done Famous Mizo Patriot A Martyr for his Country Mizo/Indian Freedom Fighter” tiin ziah a ni. Mi
ṭhenkhatin Khuangchêra’n Sâp sipai hotu Captain kâp hlum anga an sawi pawh hi thu dik lo a ni; Khuangchêra khân tu mah a kâp hlum hman lo a ni zâwk. Eng pawh ni se, Khuangchêra chu pasal-
ṭha huaisen a nihnaah ngaih sàn a phû a; sawi nêp theih a ni lo. Mizo hnam chhantu emaw India ram tâna zalènna sualtu (freedom fighter) tih tùr erawh zawng a ni ngang lo; hetianga Mizo chanchin dik lo baksaka khalh kawi (manipulate) tum hi chu thil ṭha lo a ni! Union Minister of State for Railways Rajan Gohain-a pawhin Khuangchêra ‘freedom fighter’ anga chawimawi a tum chu a ṭhulh ta a. Hemi kawnga MZP leh MSU hmalakna bâkah Central YMA pawhin thu chhuah a rawn siam kha hemi kawnga Mizo ṭanrualna tilangtu a ni.

Khuangchêra chungchângah heti taka inhnialna a lo awm tákah chuan thil dang pawh kan ngaihtuah chian ngai a awm. Khuangchêra chu India tân ‘freedom fighter’ a ni lo tih a chiang tâwk a; Mizote zalènna atâna beitu anga sawi pawh a dik chuang lo ang. Sipai kâp tùra a chhuah chhan tak kha eng pawh lo ni se, khatih lai khân Mizote pawh hi hnam khat anga awm khâwm an la ni lo a; tlâng hrangah lal hrang hrangin khua an awp a; thu khat vuaa Mizoram pum pui rorèlna pakhat hnuaia awm khâwm zai pawh an la rêl pha lo.

Khuangchêra chungchâng aṭang hian Mizote pawhin Mizoram rawn awptu Sâpho pâwngpaw huat inzirtîr ringawt hi chu a dik bîk lo tih kan hriat a pawimawh. Sâpho khân India ram an rawn awp pawh kha India tân a leh a linga malsàwmna a nihna lai pawh a awm ve tho ang. British-ho khân India kha awpin rorêlna pakhat hnuaiah phuar khâwm ta lo se, tûn ang hian India hi pumkhatin a awm kher lo ang. Mughals (Muslims) rorèlna hnuaiah lungàwina kim an hmu bîk lo a, hmun hrang hrangah Hindu lal eng emaw zât an awm bawk a. British zârah India rama lalram tênau deuh hrang hrangte inkârah inpumkhatna leh ṭanrualna
ṭha zâwk a awm phah ve bawk a; tûna India nih ang a nih phahnaah hian British hnuaia a lo awm khân kawngro a su thui hle zâwk a ni. Hei hi British fak tum ngawr ngawr vàng a ni lo a; a pâwng a taka British rorèlna sawi chhiat tumna lamah hian thu uar lutuk a awm ve thei bawk tih hriat a ṭha.

Sâp huat inzirtîr chiam hi thil ṭûl ber a ni lo. Mahni tu leh fate hmingah pawh Sâp hming puttîr duh si, an inchei anga inchei duh reng bawk siin Sâp sawisèl chiam phei hi chu thil inhmeh lo a ni. Tûnlai thil thlir dàn sîrhê ve tak pakhat chu ‘post-colonial perspective’ tih hi a ni a. Indian-ho pawh Sâp huat an inzirtîr chiam hi chu an ti lutuk mah mah ve tho. BD kan zir lai khân Chapel-a ka sermon tùr ka buatsaih chu Tutorial Group-ah kan hotu pakhat Dr Premnath-a hoin kan thlîr hmasa a. Hla ka thlan chu “Râl kâp anga kalin, Pathian mite u” (Onward Christian soldiers) tih kha a ni. Dr Premnath-an chu hla chu thlan a phal tlat lo. Ka sermon chu mark pu tùr a nih avàngin Dr Premnath-a thu ka zawm loh chuan ka mark hmuh a hniam phah dâwn si; chuvàngin hla dangin ka thlâk ta a ni. Dr Premnath-a phal loh chhan chu, “Hetiang hla hi chu British imperialist-ho phuah a ni a; mi ram lák an duh vànglaia phuah a ni,” tih a ni. Kristian Hla Bu-a hla ṭhenkhat hi chu UTC-ah khân kan hotu ṭhenkhat chuan sak an phal lo tawp ang. “Greenland vûr ram aṭangte” tihte pawh hi an sak duh loh tawp tùr zînga mi a ni. British-ho huatna an neih len êm vàng a ni.

Mizo zîngah pawh Sâpho pâwngpaw huat inzirtîrna hi tûnlai hian a kal na angreng hle. Pathian thu thiam zîngah pawh an awm ve tho; mi ṭhenkhat chuan Kristian Hla Bu-a Sâp hla lehlinte thlengin an sawisêl hreh lo tawh hial a ni. Heti zâwnga kalpui hi chu thil dik a ni vek bîk lo ang. Kum zabi 18&19-ah khân khawthlang ramten Asia leh Africa-ah ram an la nasa a; sipai kalna apiangah missionary-in an zui a; kawng lehlamah chuan sipaite khân Chanchin Ṭha theh darhna kawngah kawngro an su thui hle a ni. Mizoramah pawh sipai lo lût kha missionary-ten an rawn zui vat a. An zârah Chanchin Ṭha kan lo dawng a, tûn dinhmun hi kan lo thleng thei a ni. Gospel Centenary kan lawm dâwn khân Lunglei-a kan kohhran Upa pakhat R. Rozîka chuan, “Misisonary-te kha a hun takah lo kal lo sela chuan kei hi chu hlamzuihin ka thi daih ang,” a ti. Mizo officer pakhat K. Thanhlira pawhin “Sâpho kha kum 10/20 emawin lo kal tlai ta sela Mizo mipaho hian vai angin hrênpereng kan kaih ang a, Bengali ṭawngin kan ṭawng zut zut vek tawh ang,” a ti a; a dik hmêl hle a ni! British-ho a hun taka an lo kal zâra tûn dinhmuna ding hi kan ni. Tûna vai tih dàn anga CM chal hnawih sen haw takte hi Sap-ho kha lo kal ta sela a hnam puma chal hnawih sen mai tùr hnam kan ni tawh hial lo’ng maw? Sâpho khân thil ṭha zawng zawng min tihsak duh bîk lo tih chu a chiang; chutih lai erawh chuan an lo kal zâra tûn dinhmuna ding thei hi kan ni ve bawk tih hriat thiam erawh chu a ṭha a ni. Post-colonial perspective-a Sâp huat inzirtîr lutuk hi chu a ṭha bîk lo. Thu tâwi tê sawi/ziah dâwn pawha Sâpṭawng kam hnih khat tal tel loa ti hlei thei lo, mahni tû leh fate pawh ‘Ba ba black sheep’-a chàwm tlei tumho hi chuti taka Sâpho pâwngpaw huat inzirtîr ngawt tùr kan ni lo. Chanchin Ṭha min hrilhtute an ni lehnghâl si a. Hebrai lehkhathawn ziaktuin, “In hotute, Pathian thu lo hrilhtu che u chu hre reng ula, an khawsak dàn ngun taka ngaihtuahin an rin dàn zir rawh u,” a tih kha (Heb 13.7).