A SÂ A NÂ

Thinlung nâ avanga ka mittui a tlâk dawn pawhin, dan kir tumin ka meng zau lui kâwk kâwk fo. Chelh zawh rual a nih loh chinah, ka mittui tlate chu mite’na an hmuh loh nan ruah ka do mai chang a awm ṭhin. Paukhauh leh pachang, chhel leh chak zawk anga kan lan theih nan, kan natna te, kan chak lohna te, kan duapna lai te mi dang lakah hliahkhuhin, kan thup a, tuang kan tichhah fo. Khawvel ram hruaitu ropui leh mi larte pawhin khawvel lakah an natna rûk chu an theih chen chen an zêp hrâm ṭhin.

Mi lian, ropui, chak, leh thiltithei ber ber pawh hi han belhbul chuan Nebukadnezzara mumanga milim hrawl pui ang mai khan kephah bellei nei deuh vek an lo ni mai. Chuvang chuan, “Indo lai taka mi liante an lo tlûk tâk mai chu!” (2 Sam 1:25) tih a ngai châwk ṭhin. Ni e, a tute pawh hian “Achilles-a ke-artui” hi an nei ve zêl zu ni a!

Hmasang Grik thawnthu hluia an sawi dan chuan, Trojan Indo-a pasalṭha huaisen hmingthang ber mai, Achilles kha, a lo pian hlimin, hliam leh nâ a tawrh ve theih loh va, a thih theih loh nan, a nu Thetis chuan Styx Lui tui thiltitheiah a ke-artui khing khata khaiin a hnim a. A vawnna lai, a ke-artui chu a hnim huh ve loh avangin, Troy khawpui lak tuma a beihnaah, a ke-artuiah tak Paris-a chuan thalin a kâp a. Paris-a thal kahna a tuar chu tuar lovin a thi ta a nih kha.

Ovid chuan a kutchhuak “Metamorphoses” tih-ah khan Achilles khan a taksa khawi’maw laiah khan sahuat bik a neih thu a sawi zauh chauh va. Rom poet, Statius-a’na a hla pakhata chu Achilles-a sahuat chu a ke-artui anga a sawi kha, Achilles-a chak lohna chu a ke-artui ti a sawina hmasa ber a ni âwm e. Homer-a khan a epic poem ropui Iliad-ah khan, Achilles-a chak lohna chu a chapona kha niin a tarlang ve thung.

A thawnthu hi hlui hle tawh mah se, “Achilles-a ke-artui (Achilles heel)” tih Sap ṭawngkauchheha seng luh a nih chu a tlaikhawhnu angreng, kum zabi 19-ah daih a ni. Dawrâwmna leh derthawnna lai entirna atana hmang ṭan hmasa ber chu Sap hla phuahtu ropui Samuel Taylor Coleridge kha a ni ang. The Friend chanchinbu-a a essay chhuah (1810)-ah khan: "Ireland, that vulnerable heel of the British Achilles!" tiin a ziak a ni.

Tun thlengin hei hi ṭawngkauchheh pakhata hmangin, mi emaw, pawl emaw, an ṭhuanawpna lai leh an awngrawpna lai, dinhmun derthawnga dahtu hi an “Achilles-a ke-artui (Achilles heel)” ti a sawi ṭhin a ni. Entirna han siam ta mai mai ila, “An zu zawrh hi Congress Party tan hian an Achilles-a ke-artui a nih theih i ring em?” tih ang hian.

Kum khat chuang taksa lama ka chak lohna rûk neih hi, ka inphenna phaw zawng zawng la thla-in ka han tarlang teh ang. Teh daih dawn a!

Kum sawm chhuang zet thunun mumal lohva zunthlum ka neih tawh chuan nghawng ṭha lo neiin, ka ke lama hriatna thazâm a khawih khaw lo va, “diabetic peripheral neuropathy”, zunthlum ke-phah (diabetic feet) an tih mai hi ka neih phah a. Ka “Achilles-a ke-artui (Achilles heel)” ve chu “zunthlum ke-phah (diabetic feet)” a nih tâk ber chu.

Ṭhelret mawza chhah tep tup, tâwt tak bun reng ang mai hian ka awm a, ka ke mu churh churh a, a ngawng tlat a. A chang leh ka kê hi meia rawh ang maiin a sa vut vut a, mi a kher ngut ngut a, a tur ut ut a. A chang chuan kangṭhaia hlap ṭhuai ṭhuai ang mai hian a thîp ṭhawk ṭhawk a. A chang chuan electric shock ang maiin a hit ṭêk zawr zawr a. A chang leh, darthlalang keh them chunga kelâwnga kal ang maiin mi a chun zawk zawk a. Rui khawpa ka ei pawhin ka nâ chhâwk zo nachhâwkna hi a awm lo ni hiala hriat chang ka nei.

Hei vang hian ka tuallîm lo va, ka chhungtlum deuh reng a. Chhiatni ṭhatni-ah leh puipun nikhua pawhin ka tel peih meuh lo va, inthlahrun a na duh khawp mai. Inah kelâwnga awmin, ka kê hi tui vawtah leh tui sâ-ah ka chiah chhâwk zak zak a. Tha leh ti-hrâwl nghawr chêtna khâwl (body massager) hmangin ka indep a, a chang leh hmarcha râwtfung tiat vel, suk-tê hian ka kephah ka khâwng tlauh tlauh va. A chang leh rah chhana hman chi zum fir fer, thirhîpthei awm (acupressure magnetic insoles), Lalhruaitluanga Chawngte nu (Nu Rinpuii) min hawhtir hi inthawlhin inchhung dung leh vângah ka vei hlo hlo va. Ka muthilh lai chiah hian na nei lo angin ka awm a ni ber, chutah pawh ka muhil hi mi a tur harh fo lehnghal.

Loh theih loh va, chapal buna ka chhuah a ngaih changin, ṭhelret ṭha bika zunthlum kephah neite bun hnan tura an siam, pheikhawk chhuatphah (medical grade silicon insoles) hi ka bun hnan
ṭhin. Min duhsaktu Dr Hmingthanmawii (PMR) chuan chapal bik (diabetic sandals) min chahsak mek bawk. Tunah hian physiotherapy ka la tlauh tlauh a. Ka pâwlpui ṭhin, min enkawltu ber, leh ka diabetologist, Dr Lalruatpuii (Sweet Life Medicare) hian a fa chhawm duat takin min duat a; ka ṭha chhawm ve mai ang chu maw.

National Institutes of Diabetes tih angrengina an thuchhuah a, “Engtiklai pawhin mawza leh pheikhawk pum bun reng ang che,” an han tih phei hi chu, thlaler ram ro, ni sensa hnuaia, “Tui chhuan so chauh in ang che,” tih ang maia thufing âtthlak niin ka hria. A thu chhuahtute hian ka tawrh ang hi an tuar ve lo a ni tal ta ve ang. Rei lo tê chapal inthawlh mah hrehawm ti i a! Hremhmun them kan bun a ni hawt ang chu!

Hun leh hmun tam takah ka telna tur thilah ka tel loh phah fo, ka tih tawh kha. Loh theih lohvin Comedian Search TV Show-ah erawh chuan endiktu-a ka ṭhut ve a ngai a. Chu pawh, kal dawnin nachhâwkna mûm 2 ka hmawm hmasa a, chapal bunin a hmun thlen veleh ka phelh nghâl a. TV lamah lang hek lo, kelâwngin chhuat dai hâng ka per tlauh tlauh reng mai. A lang a pau erawh chuan dam ber leh hlim ber ang chuan ka awm lawi a. Varak tui chêng, a lang china buai loh hmel deuhva hawi velh velh, a lang lo tui chhung lama ke chhek chiam lawi si hi ka inchan ber.

Heti chung hian ṭhiante leh min ngaihventute chuan, “TV-ah kan lo hmu che a, i dam ṭha hle tih kan hria a, a lawmawm tak tak a ni,” min ti thei a. Showbiz (show business/ entertainment industry) lama tualchai leh khawsak awlai loh turzia hi kum 10 dawn chu hmelhriat ve ta riai ruaiin ka inhria. Khawvela mi nuihzatthlak ber an tih mai
ṭhin, comedian Groucho Marx kha pa khawhar leh ngui thei tak a ni e, an ti pawh kha mak ka ti lo ve.

Beisei loh leh rin loh deuhva, ka kê a rawn sat nat zawk zawk chang a awm a, khûp thleng te’n a rawn zawh chho va, bân a thlen chhoh chang pawh a awm. Hetia mi a han phingchîl tawh hi chuan, “A sâ! A nâ!” ti a au ruai pawh awl zat e! Hremhmun meidîlah chuan hei aia a lêt tlûklehdingâwn tam hian, kê chauh ni lo, taksa pum hi a sâ-in, a na dawn a nih nâkfam chuan, Pathian ngaihsak leh pawisak lehzual a ṭul khawp mai.

“Aw ka unau, Setan mi dukdak lo pa hian,

Ka ṭhian duh tak a hruai bo mai che chuanin aw!

Chatuan hremhmun rapthlak tak i chan chuan,

‘A sâ, a nâ,’ tiin i au dawn!”

(A Sâ, A Nâ - Ngûrthangvêla)

KA KALTIR TÂKAH CHE CHUAN...

Thim hnuaia kan vaih chiah hian, êng mamawhna a zual a; khua a dul a, a duai chauh hian nî kan thlahlel ṭhin.

Kan thil neih kan han chân tâkah chuan, kan chan ṭhin hlutzia kan man dawn chauh va. Chan a chauh chiah chuan kan chansân ṭhinzia a chiang mai.

Chelh buai lo va ka kaltir tâkah chiah che khan e, Bawihtê, ka lo hmangaihzia che hi ka hre dawn chauh a lo nih hi. Inthlahna thu pawh châkchhuak lo va, i liam chiah hian ka fiah ta kuar kuar mai.

Khualzinna ramah hian, eng anga ram nuam pawh ni se, mahni inchhung lum, râp in mai mah ni se, ngaih a zual ṭhin a nih hi.

Ka no dawm lai mawng nawi chu hmu si lovin ka melh reng a. Ka thinlung chu a reh a, a ram a, a ruak huai mai. Hmangaihna hi a lo thlen muan vei nen, a va han liam rang leh si êm!

Ka men chhung zawngin ka mitthla che a. Ka muthilh ve lahin mumangah ka hmu âwl lo che a - chûl leh chelh theih i ni tawh si lo. Ka rin phâk bâkin hmangaihna lipuiah hian ka lo liluh thûk ta a lo nih hi. Mahni ka inhai chhuak zo tawh si lo.

Engati nge ka thil deh leh tawh apiang mai hi, hlo-nuar anga a khup nghâl zêl mai ni aw!

(Tukin chu Michael David Rosenberg hla phuah, Passenger sak “Let Her Go” hian min pâwl tlat mai. Hei hi a hla lehlin a ni lo va, a hrûla ka ziah zâwk a ni.)