Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

BIBLE STUDY - ISAIA 66.7-14

Harhna thlen lai a ni emaw ni lo emaw mi ṭhenkhat chuan Bible thute hi kan ngaih dàn leh duh dàn mil zâwnga kaih kãwi kan chîng duh hle a. Hetiang hi harhna thlen lai hian a hluar deuh nghe nghe ṭhin. Hetih hun lai tak hi Pathian thu awmze dik hre tùra kan beih nasat lehzual hun tùr a ni ang. Tûnlai pawh hian harhna kan chang nasa hi a làwmawm a; chutih lai erawh chuan ze nãwi eng eng emaw ken tel a nei a. Chûng ze nãwi zînga ṭhenkhat chu Bible thu ṭhenkhat behchhana - fa hrin, sihal anga û, sava hrâma hrâm, etc., tihte a ni. Hman zànah kohhran pakhata KṬP inkhâwmah thu ka sawi a, chuta an Pastor chuan inkhâwm bàna inkawmnaah Bible châng ṭhenkhat chu a bul thûma chhuia a awmzia ziak tùrin min chah a. Tûn ṭumah erawh hi chuan min chah loh zâwk, mah se WhatsApp aṭanga ngenna ka dawn ve thung chu kan khawih hmasa dâwn a; Pastor-in min chah tak erawh chu thawh hnihnaah la khawih a ni ang.

Isaia 66.6-9-ah hian vei hman loa nau hrin thu te, nâ hre hman loa mipa naupang hrin thu te, Zion chuan nau veia fapa a hrin thu te a chuang a. Châng 9-ah chuan, “Pian hun thlentîr siin ka hrintîr dâwn lo em ni? Lalpan a ti. ‘Kei hrintîr ṭhintu hian fa ka neihtîr phal dâwn lo em ni?’ i Pathianin a ti” tih a ni a. Mizo Bible hman laiah hian hêng thute hi thu pângngai (prose) angin lehlin a ni a; lehlin tharah erawh chuan Hebrai Bible tih dàn angin hla anga dah a ni. Hla thu hi ngial ngan taka a awmzia lák theih a ni ngai lo a; entîrna ṭawngkam mawi tak tak hman a tam bîk ṭhin. Mi thiamte zir dàn chuan Isaia 56-66 hi Isaia III-na, Babulon saltâng kîr leh hnua Jerusalem lama ziah a ni a. Hêng chângte pawh hi kum 538-520 BC inkâra ziah ni-a rin a ni a; chutih lai chu saltâng kîr lehte tâna hun harsat lai tak, temple din thar leh an tum pawh an chawlhsan lailâwk lai a ni. Kum 520 BC-ah zàwlnei Haggaia leh Zakaria-te an lo lang a; anni pahnih tharna avàngin temple pawh an sa chhunzawm leh ta chauh a ni.

Isa 66.1-24 thu tlângpui tãwi têin thlîr hmasa ila:- Isa 66.1-4 hi Pathianin amah biak dàn dik lo (corrupt worship) a sawisèlna thu a ni a; Isaia 66.5,6-ah hian Israel-te zîngah Pathian thu âwih leh âwih lo inṭhenna a awm a, Pathian thu âwih loten a âwihate an tiduhdah a; chûng tiduhdahtute chunga rorèlna thu puan chu a chuang a; Isaia 66.7-14-ah hian Zion pian nawn thu (rebirth of Zion) kan hmu a; Isaia 66.15,16-ah hian hnamte (Jnetail-te) chunga rorêlna thu a chuang a; Isa 66.17 hi milem biak hnâwlna thu a ni a; Isa 66.18-23 hi Mount Zion-a hnamte hruai khâwm an nih tùr thu a ni a; Isa 66.24 hi Pathian laka helte chatuana hrem an nih tùr thu a ni. Kan buaipui ber lai chu Isa 66.7-14 chhûng thu - Zion din thar leh a nih chungchâng hi a ni.

Isa 66.7-14 awmze tlângpui chu hetiang hian sawi ila. Pathian rorèlna lo thleng tùr chuan a hmêlmate chunga chhiatna a thlen rualin a mite erawh chu chhan chhuahin an awm ang (v. 14). Isa 66.7-14-ah hian ‘Zion’ chu Juda-te zînga Pathian thu âwih la bângte nû angin sawi a ni. Juda-te chuan Pathian hremna tuarin Babulon salah an tâng a; khânghote kha Jeremia chuan grep rah bâwr ṭha angin a sawi a; tâng velote kha grep rah bâwr chhia anga sawi an ni (Jer 24.1-7); Pathian laka rinawm la awmte chu Bible ṭawng­kamah chuan ‘a la bangte’ (remnants) vuah an ni. Chûng ‘a la bângte’ chu Pathianin a chhan chhuak a; Judai ramah temple din thar tùrin an kîr leh tawh a ni.

‘Zion’ chungchâng hi han ûm zui hlek ila. Zion tih hi Thuthlung Hluiah vawi 154 a lang a, chûng zînga vawi 47 chu Isaia bu-a mi a ni. A lo lanna hmasa berah chuan Jebus khawpui kulhbîng hming a ni a, “Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a” (2 Sam 5.7) tih a ni. A hnûah chuan Jerusalem tlângdung chhakta zâwka temple an sakna lai hmun (Moria) kha a kâwk deuh bîk a; Pathian chu Zion tlânga chêng angin sawi a ni a (Sam 9.11; 76.2). Zion aṭang chuan Pathian a lo êng chhuak ṭhin (Sam 50.2).

Vawi eng emaw zât Zion chu Jerusalem tih nân hman a ni a; chu chuan a chhûnga chêng mipuite pawh a huap tel. Chanchin ṭha chu Zion-ah puan tùr a ni (Isa 40.9; 52.7). ‘Zion fanu’ tih a lang fo bawk a; Hebrai ṭawngah chuan ram leh khua hi a nû (feminine gender) a ni a, ‘Zion fanu’ tih chu Jerusalem-a chêngte sawina a ni. Zion chuan Juda hnam emaw, Judai ram emaw, Kanaan ram pum pui emaw a huap thei bawk. Zion tlâng chu Pathianin a hmangaih a (Sam 78.68); Zion chu Pathian rochan tlâng a ni (Sam 74.2). A châng chuan Zion tih chuan Israel hnam zawng zawng a huap a; Babulon-a Zion saltângte chu hruai kîr leh an ni (Sam 126.1).

Mizo Bible lehlin thar zâwk hmangin kan thu khel lai hi sawi ta ila. Isa 66.7,8-ah chuan, “Vei hman loa nau hring ta thut ang hian, ka khawpui chuan vei lâwk awm loin fapa zu hring ta a! Chutiang thil chu tu nge hre ngai? Tu nge hmu tawh awm le? Ram hi ni khat maiah a lo awm thei em ni? Hnam pawh a lo piang thut thei dâwn em ni? Zion khua chuan a han vei ṭan chauh a, Fapa a hring ta mai” tih a ni a. Hetah hian Israel hnam lo piang thar ta chu nûin nau vei nâ pawh hre hman loa nau a hring ta mai nèn tehkhin a ni. Pathian khua leh tui thar chu a lo piang a; Israel hnam chu ni khat thil thu lekah a lo piang ta a ni (Isa 49.19-21; 54.1-3 chhiar tel ngei ni sela).

Kum 539 BC-ah khán Persia lal Kura chuan Babulon khawpui a la a; a kum leh 538-ah chuan saltâng chhuahna thupêk (emancipation decree) a chhuah a. Kum 537 BC-ah khán saltâng kîr hmasate chu an lo kîr ṭan a ni. Mi ṭhenkhatin chutiang taka Israel hnam lo ding chhuak thar tùr chu an ring hlei thei lo a; chûngho chhànna chu Isa 66.9-ah hian kan hmu; hetiangin- “Pian hun thlentîr siin ka piantîr lo ang maw? Lalpan a ti. Hring ṭêp tawh chu ka kìrtîr dâwn em ni? in Pathianin a ti,” tiin. He laia zawhna hi chhàn tùr pawh ni chiah lo, chhàn a nih pawhin a lêt zâwnga chhàn tùr (rhetorical question) a ni. Pathian chuan Israel hnam piang (thar) leh tùra a buatsaih tawh chu a piantîr ngei dâwn, hring loin pum chhûngah a kìrtîr dâwn lo ti-a chhàn tùr a ni.

Babulon-in kum 586 BC-ah khân Jerusalem a tichhe vek a; kum 537 BC-ah saltâng ṭhenkhat kîr lehin han din thar leh ngial mah se, hmânlaia a ropuina kha a la tluk thei lo. Jerusalem (Zion) hmangaihtute tân chuan ṭah vawng vawngna tham a ni. Jerusalem chu ropui taka tundin leh a nih dâwn avanga hlim tùra hrilhin, “Jerusalem tuarpuitute u, làwmpui ula, he khawpui duhsaktute u, lâwm ve rawh u” tiin hrilh an ni (Isa 66.10).

Isa 66.11-ah zàwlnei chuan châng 6,7-a nû tehkhinna thu bawk hmangin, “Nauin hnute duh tâwk a hne ang hian, a ropuina lo duah leh chu duh tâwkin chên rawh u” tih a ni a. Jerusalem khawpui lo ding thar leh chu hnianghnâr taka awm tùr angin suangtuah a ni a; chutiang taka hnianghnâr a nih hunah chuan nausênin hnute tui ngah tak nû hnutê a hne ṭhin anga hnêk tham awm tùr angin tehkhin a ni. Jerusalem chu Hebrai ṭawngin a nû (feminine gender) a nih avàngin a chungchâng sawi rêng rêngin nu nèn tehkhin a ni zêl. Hnute tui hi Kanaan ram ṭhatzia sawi màwina ṭawngkam pakhat a ni ve rêng rêng bawk a, “Hnute tui leh khawizu-a luang ram’ (a land flowing with milk and honey) tih a ni (Exod 3.8, 17; 13.5; 33.3; Lev 20.24; Num 14.8; Deut 6.3; Jos 5.6, etc).

Isa 66.12a-ah chuan Zion hausakna chu lui nèn tehkhin a ni ve thung a, “Lui kang ngai lo ang maiin remna ka pe ang a, hnam dang hausakna tinrêngte, lui lian angin ka luan luhtîr ang” tiin. Jeruslem lo ding thar lehah chuan khawvêl hnam dangte hausakna pawh lui lian ang maiin a lo luang lut dâwn angin sawi a ni. Isa 66.12b-ah chuan nûin a fate uluk leh duat taka a enkawl angin Jerusalem chuan a chhûnga chêngte chu duat takin a enkawl dâwn a, “Nûin a nau hnute pêin a pawm ṭhin a, a mal chungah a sêp lêp lêp ṭhin” ang hian Jerusalem chuan a chhûnga chêngte chu duat takin a enkawl dâwn a ni. Chu chauh chu ni loin Lalpa pawhin duat takin Jerusalem fanute chu a enkawl ang tih Isa 66.13-ah hian a lang, “A nau a awm tlei ṭhin ang hian, Keimah ngei hian ka awm tlei ang che u a; thlamuang takin Jerusalem-ah chuan in awm tawh ang” tih a ni.

Isa 66.14-ah chuan chutiang thlamuanna thuchah khârna thu mawi tak chu a lo lang a, “Chu chu in hmuh chuan làwmin in harh huai huai ang a, hnim chawrno angin in duah leh ang. Kei Lalpa hian ka chhiahhlawhte ka pui ṭhin a, ka hmêlmate chungah ka thinur ṭhin tih in hria ang” tiin. Isaia’n ‘nau hrin’ a sawi hi chu Juda saltâng kîr leh din thar an nih dàn tùr tehkhinna a ni a; tûnlai harhna ze nãwi zînga ‘fa hrin’ tih nèn hian a inang lo. Tûnlaia ‘fa hrin’ phuah chawp ṭan chhan atân pawh hman chi a ni hek lo.