Guest writer
Revd Chuauthuama
HNA LÂK LEH A KAIHHNAWIH
Tûnlaiin MPSC-in nurse 25 a lák chungchângah sawi neuh neuh a tam hle a; MPSC meuh pawh a hming hliau dâwn ta emaw tih mai palh a awl! MPSC hi a din tirh khân member duhawm tak tak - IAS leh IPS vâl an han awm khup mai kha chu ngaih a ṭha hle. Hun a lo kal zêl a, member-te chu sawrkar hotu ṭhian ṭhate indahna ang lek leka a han kal tákah khán mit a mîm ṭan ta deuh a. Tûn hnûah chuan member ṭhenkhat hi chu mipui vàntláng hriat hlawh lutuk vak lote pawh an ni ta nual àwm e. MPSC Chairman thar PC Lâwmkûnga (IAS Rtd) nèn hian kan inhmuh chhun chu Manipur-a IAS a zawm dâwn khân Silchar-a Ellora Hotel-ah zan khat kan thleng tlâng a. Keini chu Delhi lam pan tùr kan ni a; ani chu Imphal pan tùr a ni. Zîngah kan kal hmain chibai bûk tùra ka va kal chuan a lo la tho ve lo a; chibai loin kan kalsan ta a ni.
Mizoramah hian hna lâk chungchânga thil ṭawp awm ṭan hun chu Kohhran kut aṭanga District Council hnuaia school dah a nih aṭang khân a ni ang. Tûn hmaa kohhran hnuaia zirtîrtute kha khaw khatah mi ngaihsàn an ni a; Kohhran Upa an nih loh pawhin Upa tluk titiha hman an hlawh. Khaw changkàn leh changkàn loh pawh zirtîrtute azir a ni thui hle. District Council hnuaia Primary School a awm ták hnûah erawh chuan zirtîrtu hna chu political appointment a ni zo ta a; zirtîrtu awm ṭha duh lo pawh hrem an ni hek lo. Appointment petute kha an pute - politician-ho an nih miau avàngin engthâwl takin an vawk lal lèn ta a ni ber mai!
District Council hnuaia appointment dangdai tak pakhat chu ṭum khat, officer 3 emaw ni an lák ṭum kha a ni a; District Council Deputy Chairman-in a nau kha full marks a pe an ti a nih kha! Sawrkar hna lák dàn chu keini angduang chuan kan hre pha ve lo. Pathian thu ka zir hmain officer hna pakhat ka dîl ve a. Exam-ah chuan keimah chauhin hun tiam chhûngin ka zo hman a; mi dang chuan hun pêk belh an dîl a, minutes 30 pêk belh an ni. Interview kan neih dâwnah candidates ṭhenkhatin tling ngei tùra min ngaih avàngin an interview duh ta lo a. Kan han interview a, mahse ka tling zo ta lo. Khatih laia politics-a mi lâr tak pakhat chuan candidates zînga nu pakhat kha a tihpui a; ka puzawnte ina kan inhmuhin, “I tling chuang lo ang,” min ti a ni. Kan results min lo hrilhtu LDC chuan, “Ka pu, i tlin ka rin nèn, i tling lo tlat; khing rawh,” min lo ti a. Mahse tling pawh ni ila ka thawk rei dâwn chuang lo a, khin enah ka en lo. Thil tih vêl dàn kha chu a dik tâwk lo hle.
Sawrkarah emaw kohhranah emaw organisation dangah emaw hna lák hi thil buaithlák tak chu a ni ve hrim hrim ang; tling àwm takte lák loh châng awm tlata lang hian thil a chawk hnawk deuh ṭhin a ni ber. Kohhran pâwl hrang hrangah pawh hna lák hi sawi neuh neuh a awm ve tho ang. Mizoram Synod hnuaiah pawh hian boruaka sawi neuh neuh a bâng bîk lo a; Synod inkhâwmpuiah pawh hna lák chungchângah dik zâwka tih rawtna agenda a lo lût tawh ṭhin. Synod floor-a han sawi ho meuh erawh hi chuan ‘a dik lo tih lai tak’ kha sawi chhuak ngam an awm leh si loh avàngin kal dàn pângngaia kal a tlu leh ṭhin. Tûn hma kha chuan Synod Office-a thawk tùr chu Officers Meeting-in an la a; Department hrang hranga mi chu Department Committee-in an la ṭhin a. Chûngah pawh chuan sawisep hi a bo hlei thei bîk lo; kohhran dangah pawh chutiang sawi neuh neuh chu a awm ve tho ang. Kumin aṭang erawh chuan Pro Pastor tih loh chu Synod Service Board-in a la zêl tawh dâwn a; sawisep awm lo tùrah ngai ila.
Hna latu zîngah kan tel chuan mahni chhûngte candidates-ah tel ve miah lo se, sawi neuh neuh chu a pumpelh theih deuh ang. Vawi khat chu hna pakhat láknaah member pakhatin candidate pakhat chu full marks a pe a. A kum lehah chuan hna pakhat láknaah department hotuten an duhsak zâwngte chu full marks bawk an pe ta hlawm a; member 3/4-in full marks an pêk rawn tawh chu an sâng awk awk mai! Ka ngaih dàn ka sawi chhuak ta a, “Mahni pawh marks inpe ta ila, 70% aia tam ka inpe ngam lo ang; full marks pêk hi chu a lutuk deuh a ni,” tiin. Chumi kum ṭang chuan hna lâkah marks pêk dàn tùr bithliah siam a ni ta a, full marks 10 a nih pawhin mark 4–9 bák pêk a ni ta lo. Pro Pastor lákah pawh Synod Pastoral Committee member-ten mark 4–9 bák pêk loh tùr tih a ni. Ka ngaih dàn takah phei chuan marks 3–7 ni se tih hi a la ni ta fan! Pro Pastor hna dîl theih zât bituk awm lo pawh hi kohhranin a la tuar thei; mi ṭha vak lo, beidawng duh hauh loa dil nawn tlut tlut chu Synod Pastoral Committee pawhin khawngaih lâk hun a awm thei ang tih chu a lang ṭan ta.
Nurse lák hi a buaithlák hle a ni ang, Synod Hospital-a thawk tùr nurse lákah pawh kan buai ve nak tawh tak asin! Exam leh interview marks belh khâwma, Top 5-ah nurse zir chhuak tharlâm deuh 3 lai an awm tlat mai a; an nungchangah sawisèlna tùr a awm bawk si lo. Department hotuten nurse zir chhuak hmasa aṭanga lák an lo tih ṭhin chu kalpui zêl an duh a. Kei erawh chuan Top 5-a tling na ná ná chu an zir chhuahna la rei lo mah se lák turah ka ngai thung si. Department hotu lamin “command & control-ah kan buai phah ang,” an ti a; keiin, “in ngaih dàn hi ṭhiat a ngai; a ti ṭha leh a sâng kan lák loh chuan injustice a ni,” ka ti a. Advertisement-ah, “a zir chhuak hmasa apiang lák tùr tih in telh em ni?” kan tih leh “telh lo” an ti bawk si. Advertisement copy kan chhiar chhuahtir a, a zir chhuak hmasa lák tùr tih chu a tel lo ngei si a. Vawi 4 ka dinnaah a hmaa ka sawi tawh zawng zawng ka thual nawn hnûah, “Hetianga thil dik lo tihnaah chuan ka tel thei lo; in tih tihin ti rawh u,” tiin ka chhuahsan ta hial a!
Kum 2006-ah nurse bawk lák tùr a ni leh a; kum hmasaa thil kal tawh kha kei pek lah chuan ka’n sawi chhuak leh kher a; kan inhnial leh chu a ni ta mai a. Department-a hotu pakhat chu a ṭawng duhâm ta deuh a, Synod Moderator-in, “Ngawi tawh rawh, ṭawng tawh suh, a tâwk tawh,” a tih pawhin, “Ka ngâwi lo ang, ka sawi zêl ang,” a ti ta mai a. Moderator Rev. Chanchinmawia (L) thinin a tuar ta lo a, “Synod Moderator i va zah lo ve! Committee ka titâwp e,” a ti ta a; kan bâng hmak mai. Kohhranah meuh pawh thil tihdik tum chuan harsatna a awm ve thei tho mai. Tûn thleng hian nurse lákin zir chhuak hmasa aṭanga lák tih kher chu ka la hre thiam thei lo a; chutiang chuan an la kalpui zêl em tih erawh ka hre pha ve tawh lo.
Tûn ṭuma sawrkara thawk nghet tùr nurse lákah hian thil dik lo a awm leh awm loh chu keini angduang chuan kan hre ve phák lo a. Sawrkar hnuaia contract-a lo thawk senior tawhte tihnghehna tùra lâk tùr an nih leh nih loh hi tihchian a ngai a; chutiang a nih lêm loha interview-naa a sâng sâng thlan tùr a nih pawhin tihchian a ngai a ni leh mai. Mizoramah hian hna lák eng emawah buaina deuh a awm chuan zirlai pâwl MZP/MSU an inrawlh vat ṭhin a. MZU hna lák chungchángah ni se, MSU an inrawlh a; tûnah nurse lákah MZP an inrawlh ve leh bawk a; lâk ni ve lote chu MZP/MSU-ah hian an zualko ṭhin a nih a rinawm.
MZP-a kan inhman ve lai (1972–1974)-a kan buaipui ber kha chu certificate dik lo, Suantaka Matric certificate kha a ni. Suantaka Matric certificate hmanga hna hmute kha sawrkarah kan thlen a; mahse sawrkarin action a lâk loh chuan tih theih kan nei chau hle. Mizoram hmàrchhak khaw pakhatah khian Suantaka Matric certificate hmanga zirtirtu hna hmu nu pakhat a awm a; chu nu laina hnai tak, politician lâr tak chuan min rawn lènchilh a. Suantaka Matric certificate hmanga hna hmu an ni tih pawh a zêp chuang lo; politician a nih avàngin a hming hliau phah erawh a hlau a, ûm zui lo tùrin min rawn ngèn a. Mahse kum 1974-ah MZP General Secretary aṭangin ka châwl ta si a; khâng thilte kha engtin nge an kalpui zêl ka hre zui ta lo.
Tûna MPSC Chairman hi Manipur sawrkara thawk tawh a nih hriaa Manipur-a thil tih dik lo ang rawn chhawm lût lo tùra MZP-in thu an cheh tel kher hian ngaihtuah a tithui hle. Mizoram leh Manipur hi inṭhenawm, mi chêngte lah inhnaih tak leh inpèmpawlh nuai mai kan ni a. Mizoram sawrkarah hian hmân aṭangin Manipur aṭanga lo kal an tam a; Chief Secretary-ah pawh Manipur cadre IAS kan nei nual tawh a; IAS pensioner thlengin dinhmun pawimawh tak luah tùrin kan ruai ta zêl chu a ni a. Financial institution ni se, Manipur lam nu pakhatin min rûn a ni ber bawk si a; Aizâwl leh district capital-a in lian pui pui satu chu tu nge a nih hai rual a ni lo. Suantaka Matric certificate pawh kha Manipur lam aṭanga rawn inṭan a nih kha. Tûnlaia Aizâwl khawpui titi ‘Bible lehlin’ chungchâng thubuai pawh hi a bul tak chu Manipur aṭanga làwm thu sawi lêtna anga thilpêk lo kal vàng a ni. Hetiang thilah hian sawrkar chauh ni loin kohhran pawh tûn hnu zêlah fîmkhur a ngai lehzual ang. Tûnlaia politics thila Mizoram tibuai bertu pawh a hnuk (a kaikuang) chu Manipur-a zung kaih a ni tlat!